1
PRÓBY
WODZÓW
Wydawnictwo WING
LEOPOLD
UNGEHEUER
2
Redakcja i korekta:
Agnieszka Kazek, Maciej Bechtold
Skład i opracowanie komputerowe:
Grzegorz Jurek, Tomasz Sypień
ISBN 83-86747-76-5
© Copyright by Wydawnictwo „Wing” 1999
Łódź 1999
Wydanie II
Wydawnictwo „Wing”, Łódź, ul. Tuwima 22/26
tel./fax (0-42) 632 08 69
e-mail: wing1@polbox.com
Druk i oprawa: Drukarnia „Wing”
3
4
Na odwrocie: strona tytułowa wydania pierwszego.
5
Od wydawcy Od wydawcy Od wydawcy Od wydawcy Od wydawcy
„Próby wodzów” ukazały się po raz pierwszy w 1935 r. jako rekomen-
dowana specjalnie na zlot w Spale – trzecia w kolejności chronologicz-
nej, a druga po kilkuletniej przerwie – pozycja wydawnicza Biblioteki
„Skauta”, dwutygodnika młodzieży harcerskiej, ukazującego się we Lwo-
wie od 1911 roku.
W intencji autora książka była przeznaczona niewątpliwie dla tych,
których interesowała sprawa kształcenia starszyzny drużyn harcerskich,
przede wszystkim wychowania wodzów-zastępowych. Już wcześniej
Leopold Ungeheuer dał się poznać jako redaktor specjalnej rubryki cza-
sopisma „Skaut”, skierowanej do funkcyjnych drużyn, których nazywał
właśnie harcerskimi „wodzami”.
Możemy domniemywać, że licznie nadchodzące do „Skauta” korespon-
dencje pozwoliły Ungeheuerowi sformułować prezentowany w książce
pogląd na kształcenie wodzowskiej starszyzny i stworzyć koncepcję, któ-
ra mówiła, jak wspierać dojrzewanie harcerzy, jak układać program dru-
żyny, aby służył rozwojowi wszystkich i pomagał kształtować charaktery
i umiejętności wodzów.
Na tle harcerskiej literatury lat trzydziestych książka Ungeheuera wy-
różnia się oryginalnością spojrzenia na program i metodę. Z dzisiejszego
punktu widzenia bardzo nowocześnie ujmuje harcerski system wychowa-
nia. Oprócz bowiem sugerowanych w tytule „prób wodzów”, czyli prze-
pisów na sprawdzenie siły i dzielności, znajdujemy tu uogólnioną myśl
dotyczącą idei i harcerskich zasad wychowawczych, a także istoty ruchu
harcerskiego. Zadziwia nas aktualność spojrzenia autora (maskowana
tylko archaiczną dziś w dużej mierze stylistyką) – i chciałoby się prze-
nieść pogląd Ungeheuera, dotyczący istoty ruchu społecznego, w inne
dziedziny współczesnego życia.
6
Ungeheuer przypomina o bardzo ważnej sprawie, o tym, że harcer-
stwo to ruch obejmujący wszelkie dziedziny ludzkiej aktywności. Jak bar-
dzo potwierdziła to historia! I jak bardzo powinniśmy brać sobie dzisiaj
do serca przestrogę: „Gdzie nie ma Ruchu, tam traci sens istnienie orga-
nizacji...”.
Niech nie zraża nas moralizatorski ton „Prób wodzów”. Przecież prze-
bija się przez niego analityczne podejście autora, dopatrującego się związ-
ków przyczynowo-skutkowych wszystkich działań wychowawczych. Za-
ciekawia gradacja harcerskiego zaangażowania i wyrobienia, które
Ungeheuer sprowadza do trzech etapów: typ, charakter, wódz.
To bardzo dobry i świetnie sformułowany pomysł na wychowanie: „ująć
życie w formę harców”. Czyli nadać mu kształt działania, czynu, zadań.
To stymuluje, wyzwala siły. Świadomie dobrane harce, których widma
możemy konsekwentnie prześledzić – pozwalają realizować cele i zamie-
rzenia.
Oczywiście, przedstawione w książce harce to dziś tylko inspiracja –
można i trzeba nadać im wymiar współczesny, natomiast określenie widm
to doskonały pomysł na planowanie pracy drużyny. Dobry plan drużyny
powinien więc być wypełniony zadaniami (harcami), z których wszystkie
spełniają pewne zamierzenia wychowawcze (przez Ungeheuera nazywa-
ne właśnie „widmami”). Każdy harc ma tu swój sens, czyli każde zadanie
programowe musi mieć znaczenie wychowawcze.
Określenie, jakie są „widma harców”, może nam pomóc także w innej
sytuacji, a mianowicie – kiedy chcemy wskazać aspekty wychowawcze
działań już wykonanych, pragniemy sprawdzić, czy realizowane zadania
powinny przynieść pożądane skutki wychowawcze.
Jeśli program działania autor ujmuje w formę harców, to sposób wy-
chowawczego oddziaływania sprowadza do trzech podstawowych haseł:
przygoda, zastęp, wódz.
Przygoda to problem, zagadnienie, które chcemy poznać, nieznany
i intrygujący temat, który inspiruje do aktywności i stwarza pole działa-
nia wychowawczego. Zastęp jest, rzecz jasna, nie tylko jednostką organi-
zacyjną. To również „duch zastępu”, który sprzyja wyznaczonemu przez
harcerskie ideały wychowaniu młodego człowieka, to „braterska groma-
da idąca w te same hasła, emanująca pewną zbiorową opinię, zbiorową
dzielność”. Wódz natomiast czuwa nad wszystkim, jest siłą sprawczą,
wzorem i – „rzeczą wodza jest tak postawić życie zastępu, aby harcerz
miał możność hasła zasłyszane w harcerstwie realizować”...
7
Autor podszedł do tematu bardzo pomysłowo. Uwadze polecamy inte-
resujący wykres dzielności, przedstawionej jako funkcja siły i czasu lub
obrazową spiralę pracy, która pokazuje, jakie jest znaczenie pozytywnych
doświadczeń i umiejętności korzystania z nich – przy planowaniu kolej-
nego działania harcerskiego zespołu.
Wszystkim czytelnikom „Prób wodzów” – u schyłku XX wieku – życzy-
my jak najpełniejszej realizacji sił wyznaczonych przez widma podejmo-
wanych harców, jak najsprawniejszego podkręcania spirali pracy i nie-
ustannie pomykającej w górę krzywej dzielności.
Agnieszka Kazek
Marek Skrzydlewski
Łódź, grudzień 1999 r.
8
9
Pracę tę poświęcam wodzom harcerskim,
którzy Wielką Próbę przebyli, z zapałem
pracę nad wyrobieniem silnego człowieka
podejmują, Ruchowi naszemu nowe drogi
torują.
Autor
10
11
Wstęp Wstęp Wstęp Wstęp Wstęp
Ruch ma prężność i zdolność rozwijania się wewnętrznego i ekspando-
wania* na zewnątrz, jeżeli jego hasła są mocne i ciągle żywotne, posiada
dzielnych wodzów, rozporządza konkretnymi metodami i środkami do re-
alizowania głoszonych haseł, skupia jednostki aktywne, zapalne i wytrwałe,
ma zapewniony stały dopływ nowych członków.
Warunki te pozostają ze sobą w ścisłej zależności, co też jest powodem,
że jeżeli tu i ówdzie Ruch się załamie – nie można go wówczas podtrzymać
doraźnymi pociągnięciami. Tam, gdzie choćby jeden z tych warunków nie
dopisuje, następuje kolejne odpadanie innych – Ruch słabnie. Na przy-
kład: brak wodzów pociąga za sobą niejasne podawanie haseł, wypaczanie
metod i środków działania, które znowu pociągają za sobą wykruszanie się
z Ruchu jednostek aktywnych i wartościowych, a zarazem zatamowują do-
pływ nowych jednostek, nie wykazując w praktyce swej atrakcyjności. Po-
dobnie, jeżeli braknie w Ruchu metody i środków, harcerze nie mają spo-
sobów osiągania podawanych haseł, realizowania ich, tracą wiarę w nie,
wodzowie pozbawieni są możliwości ujęcia inicjatywy jednostek, tworzy
się zamęt, szukanie sposobów na własną rękę, nierzadko dochodzi się do
haseł sprzecznych z harcerskimi ideami, ruch się zatraca, uciekają aktyw-
niejsze jednostki. Jeżeli gromada jako organizacja się trzyma, to napływa-
ją do niej jednostki niedołężne, słabsze, mniej wartościowe, pozwalające
narzucić sobie organizację, a nie zaznać Ruchu.
Ruch i organizacja muszą się wziąć za ręce, aby stworzyć żywą, moc-
ną, a zarazem zwartą całość. Przerost organizacji zabija Ruch. Gdzie nie
ma Ruchu, tam traci sens organizacja. Przerost Ruchu, wybujanie ponad
siły organizacji rozbija ją, czyniąc Ruch nieuchwytnym, mało zwartym.
Organizacja jest znacznie łatwiejsza do stworzenia niż ruch, dlatego
gdy ruch słabnie z jakiegokolwiek powodu, odruchowo prawie chcemy
* ekspandować – rozszerzać się, rozprzestrzeniać (red.).
12
go ratować, usprawniając jeszcze bardziej organizację. Odruch ten zupeł-
nie niewłaściwy i tym niebezpieczniejszy, że pozornie sprawę poprawia,
życie harcerskie wzmaga. Na przykład z powodu braku zastępowych słab-
nie życie w zastępach. Drużynowy bierze wszystko w swoje ręce, prowa-
dzi życie całą gromadą, udoskonala agendy drużyny, urządza imprezy,
wycieczki, ćwiczenia tej gromady itp. Włożywszy w tę pracę ogromną
ilość sił i czasu, może uzyskać pozory życia harcerskiego, z daleka wi-
dziana drużyna wygląda na bardzo ruchliwą, sprawną, zgraną, efektowną.
Ale będą to tylko pozory ruchu, wynik dobrej organizacji, efekt wysiłku
jednostki, nie będzie to zbiorowym tworem wszystkich – nie będzie ru-
chem – bo brakło wodzów i systemu.
Pozory te są tak złudne, dając chwilowo pewien efekt, że pozwalają się
wprowadzić w błąd niejednemu harcmistrzowi 1 . Zaryzykuję twierdzenie,
że wiele gromad harcerskich i ich wodzów jest na tej błędnej drodze.
Harcmistrz świadom istoty Ruchu harcerskiego ma możność szybkie-
go wyczucia kierunku, pobudzenia życia, nadania mu mocy, prężności,
sprawności. Wzmacniając poszczególne czynniki Ruchu wymienione na
początku, musi zdobyć się na taki wpływ na te czynniki, aby przy ich
pomocy opanować całość życia gromady, stery Ruchu skupić w swoim
ręku.
Zagadnienia te sprowadzają się zatem do wyrobienia starszyzny (harc-
mistrzów i wodzów), która byłaby w stanie władać nie tylko organizacją,
ale przede wszystkim tymi pięcioma czynnikami Ruchu.
Praca niniejsza ma za zadanie wykazać w poszczególnych gawędach
istotę Ruchu Harcerskiego.
Harcerstwo Harcerstwo Harcerstwo Harcerstwo Harcerstwo
Harcerstwo powstało jako ruch młodych ludzi, rwących się w poczuciu
prawości ku najwyższym ideałom ludzkości. Na niebotyczne ideały har-
cerstwo wejrzało odważnie. Całą swoją zbiorową wolę zwraca w kierun-
ku ideału. Zapał i inicjatywa młodości pragną się wyrazić w zdobywaniu
nowych wartości prowadzących do ideału. Tworzą się hasła Ruchu.
1 Harcmistrzem nazywać będę w pracy tej wychowawcę harcerskiego, licząc od
drużynowego wzwyż.
13
Ruch skupia, organizuje wszelkie środki i sposoby do realizowania haseł.
Tworzy bogate, barwne, wszechstronne życie. Określa swoje stanowisko
w życiu. Buduje swój własny zrąb etyczny.
Każdy harcerz przechodzi niejako trzy etapy w drodze do ideału.
Etap pierwszy. Przychodząc do Ruchu spotyka się z życiem harcer-
skim. Nie musi, nawet nie powinien rozumieć ani haseł, ani ideałów. Wy-
starcza na początek, że je podświadomie odczuwa.
Etyka Ruchu wyraża się w opinii grupy (zastępu) kontrolując stanowi-
sko harcerza w jego poszczególnych poczynaniach. Wyrabia się TYP.
Etap drugi. Typ harcerski pod kontrolą opinii grupy przyjął na siebie
tryb życia harcerskiego. Życie to zaczyna go przekonywać o zasadniczych
swoich wartościach. Harcerz odczuwa coraz mocniej potrzebę ideału –
zaczyna o nim marzyć. Podświadomie szuka wartości prowadzących go
do ideału.
W tym okresie życia harcerza zjawiają się hasła Ruchu. Okrzyki bojo-
we życia: Nie przez kontemplację, nie przez mędrkowanie ani przez leni-
stwo, ale przez wszechstronne życie, a więc bohaterstwo ducha, zdobycie
zdrowego i szerokiego poglądu na świat, przez zdrowie ciała!
Jeżeli harcerz ustosunkuje się pozytywnie do haseł Ruchu – to w zdrowym
zastępie Ruch go pochłonie. Harcerz realizuje swoje hasła. Tworzy się CHA-
RAKTER.
Etap trzeci. Harcerz wyczuwa już, że tak powiem, z bliska, swój ideał
– ideał swojego Ruchu. Wydobył z siebie takie wartości, które mu pozwa-
lają pewnie iść naprzód.
Poczucie pewności własnych wartości, swoich sił, każe mu oglądać się
na gromadę bliźnich, nie zawsze znających Hasło. Każe mu krzyczeć całą
piersią przepełnioną uczuciem bliskości szczęścia-ideału. – Za mną! Hura!
Rodzi się WÓDZ.
Mar Mar Mar Mar Marzenie zenie zenie zenie zenie
Człowiek. Najpiękniejszy twór ziemski. Marzysz? Szukasz sensu istnie-
nia. Opanowują cię jakieś nieokreślone tęsknoty. Z duszy twojej wyzwa-
lają się najlepsze porywy, najszlachetniejsze uczucia. Prężą się siły Du-
cha Twego ku jakimś nieokreślonym, tajemniczym szczytom ideału.
14
Odczuwasz w swej podświadomości jakieś potężne moce, które chcą się
wspiąć na wyżyny, z wyżyn tych panować, tworzyć, żyć. Wartości te wy-
zwalają się z ciebie, wyciągasz ramiona ku życiu i wołasz: Kocham życie,
piękne, dobre, sprawiedliwe!
Co cię pędzi, co cię woła na te szczyty?
Drzemiąca w tobie najwyższa wartość wszechżycia: Miłość. Jest naj-
cenniejszą treścią Ducha Twego! Wyrazi się Dobrem, Pięknem i Prawdą
w życiu twoim. Z mocy się rodzi i moc daje życiu wszelakiemu. Tworzy,
buduje twój Ideał: Szczęście wszystkiego stworzenia.
Ideał-szczęście Ideał-szczęście Ideał-szczęście Ideał-szczęście Ideał-szczęście
Ideałem wodza osiągalnym w większej lub mniejszej mierze jest szczę-
ście w najszerszym znaczeniu, szczęście ludzkości. Ludzkość jest zor-
ganizowana ze społeczeństw, rodzin i jednostek, ideałem harcerza będzie
zatem szczęście społeczeństw, rodzin i poszczególnych ludzi. Zasadniczo
chodzi o jednostki, bo szczęście jednostki jest koniecznym warunkiem szczę-
ścia całości. Szczęściem nazwijmy taką doskonałość ogółu sił człowieka,
która pozwala urzeczywistniać jego marzenia, realizować idee przewod-
nie.
Poczucie siły jest cząstką szczęścia. Na pełnię szczęścia składają się
wszystkie siły ducha, umysłu i ciała. Sił tych nikt nam nie da, nie zdobędzie-
my ich gdzieś w odosobnieniu. Siły te drzemią na dnie naszej istoty, musimy
je wydobyć, rozwinąć i zahartować w ogniu życia, któremu przecież mają
służyć. Im więcej sił dobędziemy, tym rozleglejsze będzie nasze życie, tym
większe szanse osiągnięcia pełni szczęścia.
Siła Siła Siła Siła Siła
Drogę do doskonałości harcerstwo wybiera najkrótszą, choć najtrudniej-
szą. Pójście przebojem przez życie, które co krok rzuca nam pod nogi
przeszkody, zmusza nas do stworzenia sobie programu życiowego.
Aby taki program ułożyć, musi harcerz mieć wiarę w ten plan, musi
uwierzyć w jego powodzenie. Wiara ta wypłynie tylko ze znajomości sa-
15
mego siebie, tylko z poczucia wielkości i jakości sił ducha, umysłu i ciała.
Harcerz musi wiedzieć, odczuć, jakiej miary siły zdoła wydobyć, gdy spo-
tka go taka czy inna przeciwność.
Do poznania sił prowadzi Harcerstwo przez życie ruchliwe, szerokie,
pełne przygód, bogate w różne sytuacje życiowe. Musi to być takie życie,
w którym wszystkie instynkty harcerza, wszelkie władze ducha, umysłu
i ciała zdane będą na próbę. Harcerstwo nie może omijać żadnej dziedzi-
ny życia ludzkiego, choćby próba miała być ciężka, choćby początkowo
klęski ponosić wypadło.
Dzielność Dzielność Dzielność Dzielność Dzielność
Życie jest przedziwnym splotem prac wykonywanych przez siły Przyrody
i istoty żyjące zarówno w dziedzinie ducha, jak i materii.
Tajemniczą myśl wszechżycia musi harcerz poznać, aby w życiu tym móc
przebojem swoją drogę torować, aby nie dać się zgnieść jego mocom, by
moce te opanować, uczynić sobie posłusznymi. Każdy poszczególny akt życia,
będący, jak wspomniałem, dziełem motywów dobrych i złych, rozmyślnych
i przypadkowych, jest trudny przez tę właśnie ich złożoność. Stawiają one
harcerza bądź w sytuacji pozytywnej, bezpośrednio sprzyjającej, bądź też
stawiają go przed przeszkodą, którą musi zdobyć. Zmuszają go do tego jego
nastawienie ideowe, program życiowy, instynkty, wreszcie żądza walki i zdo-
bywania. Musi wtedy harcerz siłom przeszkody przeciwstawić siły własne:
a) siły takiej miary, aby dały zwycięstwo w tej walce,
b) te siły, które właśnie w danym wypadku są potrzebne.
Siły te raz dobyte stanowią dla harcerza moc, jakiej przeszkoda żadna oprzeć
się nie zdoła. Zdolność szybkiego dobywania i rzucenia w walkę tych mocy,
które zawsze i pewnie dają zwycięstwo, jest dzielnością harcerza.
Harc Harc Harc Harc Harc
Wartość Ruchu Harcerskiego polega na tym, że głosząc idee i hasła,
hasła te w praktyce realizuje. Rzuciliśmy hasło zdobycia dzielności. Har-
16
cerzowi stwarzamy takie warunki życia harcerskiego, aby go zmuszały do
wykazywania swoich wartości sił, dzielności.
Są trzy czynniki wpływów, którym podlega każdy harcerz, biorący czyn-
ny udział w życiu Ruchu: przygoda, zastęp, wódz. Wykorzystując zamiło-
wania, dążenia i inicjatywę jednostek, harcerstwo ujmuje życie w formę
harców. Harcem nazywać będziemy taki akt życia harcerskiej gromady,
w którym występują te trzy czynniki. Popatrzmy, jak one oddziaływują na
siebie i na życie harcerza. Weźmy pod uwagę wycinek życia harcerskie-
go zastępu – jakiś harc, a w następnych gawędach omówimy te czynniki
bardziej szczegółowo.
Przygoda stawia przed harcerzem jakąś zaporę (problem, zjawisko),
zamyka mu nagle drogę swoim Nieznanym. Żądza poznania i doznania
burzy od razu normalny układ sił duchowych, umysłowych czy fizycznych.
Budzą się instynkty, świadomość bliskości nieznanego powoduje bunt sił.
Powstaje wola walki. Wyzwala się gwałtownie jakieś bohaterstwo zbroj-
ne w siły złe i dobre, bez wyboru, by je przeciwstawić nieznanemu.
Następuje zmierzenie sił i starcie się z mocą nieznaną. Tutaj zaczyna
działać zastęp. Braterska gromada idąca w te same hasła emanuje pewną
zdrową opinię zbiorową dzielności. Siły harcerza, jego wartości dodatnie
i ujemne, tak doskonale wydobyte na wierzch, stykają się z wartościami
innych indywidualności w zastępie, podpadają pod sąd czy uznanie zdro-
wej opinii.
Siły dobre stają uznane przy tej opini, natomiast złe siły, skompromitowa-
ne i potępione przez tę opinię, cofają się. Pozostałe wartości stanowią
teraz dla harcerza pozytywną siłę, prowadzącą pewnie i sprawnie do zwy-
cięstwa.
Po takim harcu, gdy nastrój przygody minie, dobyte wartości zapadają
się niejako w głąb, tworząc pewien kompleks sił teraz już zbratanych wspól-
nym przeżyciem. W podobnej przygodzie siły te będą miały skłonność
wystąpić razem.
Złe siły wycofane z walki pozostaną w głębi jako pognębiony szczątek
ułomności. Złe instynkty, jeżeli zechcą w przyszłości wyjść na przygodę,
to tylko jako wartości wysublimowane, uszlachetnione.
Trzecim czynnikiem wpływającym na przebieg harcu jest wódz. Tak
jak opinia grupy (duch zastępu) reprezentuje ideały, tak wódz-zastępowy
reprezentuje hasło. Najistotniejszą jego troską jest to, aby wzmóc ducha
zastępu, aby wiara w siły rosła u harcerza, tak prowadzić na harce, aby się
17
przez odpowiednie przygody wspomniane kompleksy sił tworzyły, aby
zostały uszlachetnione złe instynkty, a wykorzystane dobre.
Przy każdym następnym harcu dobyte siły zapadają się w głąb coraz
mniej, wreszcie pozostają na wierzchu, niejako pod ręką, zdolne do dzia-
łania nawet bez silnych bodźców – automatycznie. Mówimy wtedy, że
tworzą one zasadę postępowania.
Takie dopiero siły posiadają dla harcerza większą wartość, bo posłusz-
ne dobrej woli weszły w nałóg walki z przeciwnością.
Plan Plan Plan Plan Plan
Proces kształcenia dzielności harcerza omówiony w poprzedniej gawę-
dzie starajmy się wykreślić dla lepszego jego uprzytomnienia, a także dla
wyciągnięcia odpowiednich wniosków. Najlepiej i najjaśniej przedstawi
się nam wykres dzielności jako funkcja siły i czasu.
Na szkicu pierwszym widzimy biegnące życie harcerza po linii obojęt-
nej OA. W momencie A następuje wstrząs wewnętrzny przed przeszkodą
X. Dobywają się siły na linii AB. Napięcie sił wzrasta. Kąt nachylenia tej
linii charakteryzuje łatwość, z jaką dobywają się te siły. Im bardziej pio-
nowa jest ta linia, a kąt a większy, tym łatwiej wyzwalają się siły przeciw
przygodzie.
Na przestrzeni BD odbywa się oddziaływanie zastępu. Kąt nachylenia
tej linii b mówi nam, w jakim stopniu harcerz z tego oddziaływania korzy-
sta. W punkcie C następuje starcie z siłą przygody. Punkt D jest punktem
refleksji, poczucia zwycięstwa i uznania zastępu.
Na przestrzeni DE zapadają się wartości harcerza, ale już nie do pier-
wotnego poziomu, pozostają na poziomie wyższym.
Kąt nachylenia linii g określa, w jakim stopniu dana indywidualność
poczucie siły zatrzymuje, Ee jest wartością siły, pozostałą jako dorobek
po przygodzie. Linią EA biegnie życie harcerza znowu spokojnie.
Jeżeli byśmy postawili harcerza przed taką samą przygodą X 2 (szkic 2),
to jego wysiłek do wydobycia siły A 2 B 2 będzie znacznie mniejszy, a siły
zapadać się będą znacznie wolniej (kąt g), zatrzymując się w punkcie E 2
i osiągną trwałą wartość E 2 e 2 .
18
Przez kolejne harce 3, 4, 5... (szkic 3) dochodzimy do tego, że prze-
szkody, takie jak X 1 X 2 X 3 brać będziemy bez większych wysiłków.
Wódz-zastępowy może wpłynąć na przyśpieszenie tego procesu, za-
nim bowiem siły spadną do pewnego poziomu, prowadzi na następny harc,
wprowadzą nową przygodę (szkic 4), i to przygodę trudniejszą.
Pomijając teraz szczegóły rysunku zobaczymy (szkic 4), że linia dziel-
ności w przygodzie „c” i dzielności trwałej „e” wznosić się będą teraz
znacznie szybciej.
rys. 1
rys. 2
rys. 3
19
W rzeczywistości proces ten jest znacznie bardziej złożony, każdy nowy
harc o tym samym charakterze stwarza nowe możliwości, tworzy nowe
kompleksy sił. Aby harce dały w sumie pełnię życia, muszą wprowadzić
ogromną ilość różnych przygód we wszystkich dziedzinach tego życia,
wtedy dopiero jako konkretny rezultat – ogólna dzielność harcerza – wy-
pełnią hasło Ruchu.
Złudy Złudy Złudy Złudy Złudy
Jeżeli przyjmujemy jednostkę do Harcerstwa, to tym samym jednostka ta
przyjmuje na siebie ideologię naszego ruchu. Rzeczą wodza jest tak po-
stawić życie zastępu, aby harcerz miał możność realizować hasła usłysza-
ne w harcerstwie. Jeżeli takiemu młodzieńcowi wstępującemu w nasze
szeregi pokażemy szczytne ideały, nasze nałożymy przy tym na niego obo-
wiązek postępowania według pewnych wytycznych ideowych (Przyrze-
czenie i Prawo Harcerskie), a nie damy mu możliwości nabierania sił w na-
szym Ruchu i przez kształtowanie swojej osobowości zbliżania się do
doskonałości opowiedzianej ideałami – popełnimy względem tej jednost-
ki zwyczajne oszustwo. Pokazujemy szczyty, a nie dajemy środków ani
sposobów dostania się na nie.
Chłopiec przychodzi do nas z entuzjazmem, z dobrą wiarą, z tęsknota-
mi młodości, które są przecież najpiękniejszą i najcenniejszą kartą jego
życia – odchodzi złamany, zniechęcony nie tylko do harcerstwa, ale w ogó-
le do jakichkolwiek nastawień ideowych. Stokroć lepiej było dla niego
wejść do innej organizacji, gdzie ideały nie byłyby tak niedosiężne jak
nasze, nie mające wielkich pretensji wychowawczych.
szkic 4
20
Stawianie przed chłopcem ostrych reguł i przepisów z obowiązkiem su-
rowego przestrzegania, a nie dawanie mu możności nabierania sił, patrze-
nie przez palce na to, gdy harcerz te przepisy obchodzi i do obchodzenia
nawyka – jest potworną zbrodnią na takiej jednostce, która zostawiona sa-
mej sobie, urobiłaby się w życiu, a nie postradała marzeń o ideale.
Jeżeli harcerz poczuje, że jego marzenia o harcerstwie zostały przez
marną rzeczywistość wegetowania zastępu zawiedzione i z tego powodu
pragnie odejść – niech odejdzie póki czas. Niesłychanym błędem jest prze-
trzymywanie chłopców przez drużynowego, świadczące tylko o niedołę-
stwie pseudowodzów. Zastępy marne, szkolarskie, bez życia, bez ducha
i ich zastępowi są największymi szkodnikami nie tylko dla chłopców, ale
także dla Ruchu harcerskiego, organizacji i społeczeństwa.
W WW WWar ar ar ar arunek unek unek unek unek
Cechą charakteryzującą harcerstwo jako ruch jest hasło zdobycia ideału,
hasło oparte o drzemiącą w duszy ludzkiej żądzę poznania i doznania –
ducha harcu. Kto ducha harcu nie posiada, kto nie ma pragnień szukania
przygód, zdobywania przeszkód, kto nie ma odwagi wspinać się na szczy-
ty, kto woli spokojne i wygodne życie, kto nie zna trudów, porażek i zwy-
cięstw – harcerzem nigdy nie będzie. Harcerstwo zaczyna się tam, gdzie
młody człowiek zaczyna szukać własnych dróg, a kończy wtedy, gdy prze-
staje nabierać sił, gdy w życiu siłą się już nie zaznacza.
O tym, czy harcerstwo się dla kogoś kończy, może powiedzieć tylko
dana jednostka. Nie możemy określić, do jakiego wieku ma sięgać harcer-
stwo. Jako Ruch jest bezsprzecznie na całe życie, co wynika ze wszyst-
kich poprzednich rozważań. Jeżeli ktoś opuszcza naszą organizację, a hasło
nasze uznaje i za nim idzie – pozostaje nadal harcerzem.
Spośród przyjaciół harcerzy, ci są dla nas najbliżsi, którzy nie dla pięk-
nych ideałów, jakichś zasług czy innych względów mają dla Harcerstwa
sentyment, ale ci, którzy sami hasło nasze realizują w życiu codziennym,
ci wszyscy, którzy wytrwale dzielność zdobywają. Ci przyjaciele należą
do Ruchu. Opinia taka powinna być powszechna.
21
Zwartość Zwartość Zwartość Zwartość Zwartość
Zastęp harcerski składa się z jednostek, z których każda przedstawia pew-
ną indywidualność, rozwijającą się i uspołeczniającą w harcach. Aby za-
stęp mógł ogarnąć i skorelować* wszystkie indywidualności w nim się
zaznaczające, może ich w sobie pomieścić tylko ograniczoną ilość.
Jednostka odosobniona przedstawia, ogólnie biorąc, czystą pracę – dzia-
łanie. Dwóch harcerzy reprezentuje już współpracę – współdziałanie. Gdzie
się zejdzie trzech, tam obok pracy i współpracy zaczyna się gra. To już
jest grupa.
W dużych zespołach elementy pracy ustępują miejsca zabawie. W wie-
ku zuchowym, gdzie indywidualności są mało wyrobione, a dominuje
u chłopca zamiłowanie do zabaw w dużej grupie, harcerstwo przewiduje
gromady liczne, od kilkunastu do kilkudziesięciu zuchów. Zucha interesuje
gromada jako całość, jako środowisko zabawy – dostrzega on jedynie indy-
widualność wodzireja i łatwo ulega jego wpływowi.
W wieku harcerskim indywidualności zaczynają wyrastać, pragną się
w grupie zaznaczyć. Chłopcy wolą chodzić ze sobą w mniejszej grupie,
w zwartym zespole. Indywidualność każdego z zastępu musi leżeć niejako
w polu dostrzegalności harcerza. Najlepiej czuje się w szóstkę lub w sió-
demkę. Wtedy indywidualności poszczególnych harcerzy mogą się ze sobą
stykać, ścierać, wyrównywać, bratać i uspołeczniać.
Harcerz bowiem pragnie w tym wieku nie tylko zaznaczyć się w swojej
grupie, ale także pragnie, aby i grupa na niego oddziałała. Może podświado-
mie pragnie, aby zastęp idący w te same, co on, hasła, stanął przy nim w walce
o te hasła. On też solidarnie staje w szyku, dodając do wspólnego majątku sił
– siły przez siebie zdobyte. Dzielność jednych pobudza siły drugich.
Wiek chłopców starszych, którzy nabrali już nieco sił do górniejszych lo-
tów, charakteryzuje się pewnym niepokojem duchowym. Czy ideały i hasła
są właściwe? Czy są jego własnością? Czy nie ma lepszych haseł? Chłopiec
zaczyna kontrolować swój stosunek do życia, gorączkowo pragnie umocnić
w nim swoje stanowisko, dojrzewa fizycznie i umysłowo. Krytycznie usto-
sunkowuje się do wszelkich autorytetów, sam szuka własnego, chce go zdo-
* skorelować – wzajemnie powiązać (red.).
22
być i uznać. Ma już przecież niebawem pójść w życie szerszego społeczeń-
stwa, a życie to oparte jest na mocnych autorytetach. Gorący to czas dla star-
szego chłopca. Zastęp jego musi się zewrzeć jeszcze bardziej – albo rozle-
cieć. Bo i starcia są mocniejsze, wyrównywanie trudniejsze, a współdziałanie
konieczne. W tym czasie w zastępie zarysowują się tendencje do tworzenia
trójek, dających możność dużego zwarcia się, odosobnienia od ogółu, próbo-
wania sił potrzebnych do wypłynięcia na szerokie wody życia.
Harce ducha Harce ducha Harce ducha Harce ducha Harce ducha
Do zagadnień ideowych podchodzimy w harcerstwie od strony duchowej
harcerza. Zrywamy z ględzeniem, z narzucaniem chłopcu pewnych ide-
ałów – wolimy, aby do nich doszedł sam. Chcemy, aby harcerz odkrył sam
te ideały w swojej duszy, bo wtedy będą one jego rzeczywistą własnością.
Zbyt wiele mówić o ideałach w harcerstwie nie warto. Narzucone mogą
być pojęte i przyjęte pobieżnie, płytko. Zrywamy stanowczo ze sposoba-
mi impresji i równoczesnej profilaktyki. Nie chcemy ani harcerzowi prze-
mocą wciskać do głowy ideałów, ani też murem chronić go przed życiem.
Przeciwnie, chcemy, aby marzenia same mu się objawiły, wartości pozy-
tywne same się dobyły z jego własnego wysiłku.
Marzenia młodości mają znacznie więcej siły i polotu niż nasze nieudol-
ne czasem i mętne gawędy ideowe. Są jednak chwile, kiedy harcerz w bra-
terskiej atmosferze sam chce wypowiedzieć swoje tęsknoty za ideałem.
Zdarza się to najczęściej po jakichś drobnych choćby sukcesach ducha,
w odpowiednim nastroju. Wtedy gawęda się sama tłumaczy. Rutyna na-
kazująca na każdej zbiórce gadanie górnolotne jest raczej szkodliwa niż
pożyteczna.
Gawęda ideowa musi się łączyć z nastawieniem chwilowym, z jakimś
przeżyciem, wzruszeniem. Musi być wypowiedzeniem się tęsknot poszcze-
gólnych harcerzy, wspólnym marzeniem całej gromady. Kiedy (ideowi
zresztą) chłopcy najlepiej się zabawiają, pada jakaś komenda, a po niej
mówi się coś pięknie i wzniośle, zwykle długo, ale to tylko zastępowy
mówi czy drużynowy. Robota ta obniża tylko autorytet samych idei, nie
mówiąc już o wodzu.
W ogólności gawęda jest tylko wtedy, gdy w niej biorą udział wszyscy
bez wyjątku harcerze gromady, niekoniecznie przez zabieranie głosu, ale
23
przez przeżywanie tego, o czym się mówi. Inaczej jest uważana za wy-
kład, za coś, co się im narzuca, za nieszkodliwego intruza. Wtedy to har-
cerze (podświadomie może) wszystkie te piękne i wzniosłe zresztą rzeczy
przymierzają do mówiącego. W gawędzie naszej: raczej do siebie. Wtedy
to powstaje, że się tak wyrażę, harc duchowy, mający duże znaczenie dla
kształtowania się ideowego profilu harcerza.
Najpotężniejszym czynnikiem znaczącym ten profil są refleksje po
aktach życia konkretnego – harcach (oczywiście, najszczerzej pojętych).
Harce znaczą ten profil punktami, gawęda zaś łączy te punkty.
Światopogląd Światopogląd Światopogląd Światopogląd Światopogląd
Dobre zrozumienie procesów, jakie się odbywają w życiu państwa, społe-
czeństwa, narodu, człowieka, w przyrodzie, technice i zdolność zajęcia
w przejawach tego życia własnego, niezależnego stanowiska składa się na
światopogląd człowieka. Harcerstwo zajmuje czynne stanowisko w bu-
dowaniu światopoglądu harcerza. Pomysł ten przewiduje:
a) poznanie pewnej ilości faktów życia, odkrywanie jego tajemnic,
b) zdobycie umiejętności wiązania tych faktów w kompleksy przyczy-
nowe,
c) zdobycie własnego stanowiska w poszczególnych przejawach życia.
Harcerz odkrywa tajemnicę życia w przygodzie opisanej w poprzednich
gawędach. Przez przygodę rozumiemy już odkrywanie wszystkiego, co
nieznane. Widnokręgi działania harcerstwa nie ograniczają się do jakichś
wybranych dziedzin życia, przeciwnie, obejmują i muszą w myśl swoich
głównych założeń obejmować wszelkie dziedziny życia współczesnego, od-
powiadającego zainteresowaniom harcerzy w danym wieku. Co go zacieka-
wi? Kto wie, na jakie pomysły wpaść może młody, ciekawy, pełen inicjaty-
wy skaut? Co poznać zapragnie? Po każdej takiej przygodzie następuje
refleksja w mniejszym stopniu u młodszych, w dużym u starszych.
Specjalnie w wieku, w którym się kształtuje pogląd na życie i rzeczy,
a więc w wieku starszych chłopców, musimy się starać o to, aby obok
przygód dać harcerzowi pewne odosobnienie potrzebne do oceny po-
znanego zjawiska czy rzeczy. Harcerz przeżywa wówczas harc swój po
raz wtóry, zbiera wrażenia, przeżycia, zdarzenia, łączy w grupy, kojarzy
w związki przyczynowe. Potem chciałby zająć własne stanowisko w pozna-
24
nym przejawie, chce skontrolować swoje sądy, dyskutuje chętnie ze współ-
towarzyszami tych samych harców. Niejednokrotnie przyjdzie mu zapo-
znać się z historią pewnych idei, zasad, zjawisk w przyrodzie i w życiu
człowieka – użyje literatury.
Z gawędy tej można wyciągnąć wskazówki praktyczne do urządzenia
życia zastępu w okresie jego wielkich przygód – a specjalnie na obozach
kształcących wodzów harcerskich.
T TT TTechnika echnika echnika echnika echnika
Bytowanie w warunkach, jakie stwarza przyroda żywa i martwa, ma ogrom-
ny wpływ na kształtowanie się dzielności harcerza. Siłom przyrody i jej
tworom jest zmuszony harcerz przeciwstawiać swoje siły i swoje twory.
Jeżeli np. wartkość i głębokość potoku stanowi pewną siłę przyrody,
a tworem jej jest sam potok, woda i jeżeli potok ten jest przeszkodą na
drodze harcerza, to harcerz przeciwstawia sile przyrody siłę własną, a więc
spryt, pomysłowość, siłę mięśni i sprawność potrzebną do zbudowania
własnego tworu: kładki, przy równoczesnym wykorzystaniu innych two-
rów przyrody, jak: drzewo, kamienie, kora, i jej sił, jak: ciężar, spoistość,
twardość, wytrzymałość itp.
Widać zatem, że technika ma dla harcerza ścisły związek z przyrodą.
Poznajemy siły przyrody, ujarzmiamy je własnymi siłami i każemy sobie
służyć. Wzbogacamy w ten sposób ilość naszych dyspozycji, zaoszczędza-
jąc inne siły własne, które użyte w danym wypadku byłyby albo mało spraw-
ne, albo nieekonomiczne.
Wyobrażamy sobie, że kładka ma łączyć obóz zastępu ze źródłem do
picia wody. Przebywanie potoku wpław czy choćby w bród byłoby może
początkowo zajmujące, ale później spowszedniałoby i absorbując nadmier-
nie czas, pozbawiałoby zastęp innych, nowych, ciekawszych przeżyć.
Jeden i drugi sposób przeprawiania się przez potok ma swoje walory
wychowawcze. Pierwszy: wyżycie się instynktu budowania, tworzenia oraz
wyrobienia sił: sprytu, pomysłowości, zaradności, siły mięśni itp. Drugi:
wyżycie się instynktu walki, panowania oraz wyrobienie sił: siły mięśni,
wytrzymałości przy pływaniu (płuca), odwagi, wytrzymałości na chłód,
jeżeli woda jest zimna itp. O tym, który z tych dwóch sposobów wybie-
25
rzemy, decyduje, jeżeli chodzi o harcerza, sprawność przeprawy, jeżeli
zaś chodzi o zastęp, dwa względy:
a) idea wychowawcza wodza zastępu, plan harcu, jaki ma na myśli,
w jaki sposób i jakie siły chce przez przebywanie potoku u harcerzy
wydobyć,
b) sprawność przeprawy.
Powracając znowu do pierwszego przykładu trzeba stwierdzić z naci-
skiem, że do uzyskania dzielności technicznej musi się nie tylko wiedzieć,
jak się kładkę buduje, ale musi się umieć ją budować w każdej okoliczno-
ści, nawet wtedy, gdy afekt* jakiś, jak pościg, burza, wylew itp. utrudnia
robotę.
Weźmy inny przykład. Harcerz wie doskonale, jak się należy zacho-
wać w razie zapalenia się na nim ubrania, ale czy potrafi odpowiednio się
zachować w nagłym wypadku, jest już kwestią nie tyle wiadomości czy
umiejętności, ale dzielności technicznej.
Inny przykład: harcerz posiada Państwową Odznakę Sportową, a zatem
skacze na odległość np. 4 metrów na skoczni, na złej drodze np. 3,5 m. Ileż
się razy zdarza, że gdy musi skoczyć przez głęboką wodę, nie potrafi prze-
skoczyć nawet 3-metrowego rowu? To także kwestia nie tylko sprawności
fizycznej, ale dzielności fizycznej.
Z przytoczonych przykładów widać, że istotną wartość techniki czy
wyrobienia fizycznego stanowi dla harcerza nie tyle zdobycie pewnych
wiadomości czy umiejętności, ale raczej zdolność wykorzystania tych
umiejętności w czasie działania jego sił, gdy długie, szczegółowe rozmy-
ślanie „co z tego wyniknie” jest niemożliwe.
Konkluzja: Dzielność techniczna musi być w harcerstwie zdobywana
tylko przez próby sił w przygodzie. Pod tym kątem patrzy na technikę
harcerz i wódz.
Specjalizacja Specjalizacja Specjalizacja Specjalizacja Specjalizacja
Każdą dziedzinę zainteresowań musimy traktować w harcerstwie pod ką-
tem tego, w jakim stopniu daje możność wykazania sił czy to ducha, ciała
* afekt – tu w znaczeniu: nagłe zdarzenie (red.).
26
czy umysłu harcerza. Zachodzi pytanie, czy obranie sobie przez zastęp
jakiejś specjalności jest wskazane z punktu widzenia metod skautowych.
Aby na to pytanie odpowiedzieć, musimy sobie uprzytomnić, w jakiej mie-
rze obrana dziedzina daje harcerzowi i zastępowi możność doznania i po-
znania. Każde zajęcie harcerza musi być dla niego nowe, ciekawe, musi
dawać szansę zdobycia nowych wartości. Jeżeli dana specjalność odpowia-
da takiemu warunkowi, to możemy ją z korzyścią wprowadzić.
Mamy do wyboru dwie ewentualności:
1. Dany zakres jest szeroki i ma duże walory wychowawcze, nie zacieśnia
terenów pracy, daje możność wyżycia wszechstronnego instynktów i sił –
będzie to żeglarstwo, turystyka itp.
2. Przy małym zakresie specjalizacja jest tylko chwilowa, ma za zadanie
zaprawić do jakiegoś wyczynu, np. stolarstwo – po to, aby się zaprawić
do budowy łodzi, którą zastęp chce wyruszyć na wędrówkę, czy też do
budowy nart, na których będzie w zimie wyprawiał harce, wreszcie do
sporządzania innych przedmiotów, które po sprzedaniu dadzą pieniądze
na upatrzony jakiś wyczyn.
Z chwilą osiągnięcia danego celu zainteresowanie specjalnością zani-
ka, nie ma już bowiem tego realnego sensu uczenia się. Musimy zapamię-
tać, że technika odgrywa w harcerstwie raczej rolę środka niż celu.
Zastęp, oddający się danej specjalności nie mającej charakteru jednej
z wymienionych wyżej, pozbawia się dobrowolnie wielu innych przeżyć
i przygód związanych z innymi dziedzinami umiejętności.
Spirala pracy Spirala pracy Spirala pracy Spirala pracy Spirala pracy
Każda akcja zakrojona na większą skalę, jak obóz zastępu, obóz drużyny,
wycieczka, wędrówka, budowa kajaków, przedstawienie, zimowisko itp.,
aby sprawnie dała zamierzony rezultat i stanowiła konstruktywne ogniwo
w życiu zastępu czy drużyny, musi przejść pewne etapy. Będą to: plan,
organizowanie, podział pracy, wykonanie, uznanie i inicjatywa. Jako przy-
kład weźmy pod uwagę obóz zastępu.
Etap pierwszy: plan
Pomysły harcerzy, pragnienie przygód, pęd do przyrody czy inne względy
przejawiły się w konkretnej inicjatywie urządzenia obozu zastępu.
27
Zastęp marzy o obozie. Inicjatywa ta musi się w rękach zastępowego
przeobrazić w plan. W planie tym znajdują swój wyraz zamiłowania i in-
dywidualności harcerzy. Zastępowy musi odczuć wyraźnie, czego się po
obozie chłopcy spodziewają, zdawać sobie jasno sprawę, czego od obozu
chce zasadnicze hasło harcerstwa. Plan przedstawi się teraz wodzowi ja-
sno. Trzeba tylko przewidzieć najogólniejszy rozkład zajęć, termin i miej-
sce obozu.
Etap drugi: organizowanie
Trzeba teraz umiejętnie przygotować wszystko, co jest koniecznym wa-
runkiem powodzenia obozu, a wynika z planu: zgromadzić fundusze, uzu-
pełnić inwentarz obozowy, uzupełnić ekwipunek harcerzy, wyjednać ze-
zwolenia rodziców, względnie urlopy, uzyskać aprobatę drużynowego
i władz wyższych, wystarać się o ulgowe przejazdy itp.
Etap trzeci: podział pracy
Każdy harcerz otrzymuje od zastępowego do wykonywania na obozie ja-
kąś pracę czy zadanie jemu odpowiadające, obowiązuje oczywiście zasa-
da równomiernego rozłożenia obowiązków na wszystkich harcerzy i peł-
nej odpowiedzialności za robotę, jakiej się harcerz podejmuje.
Etap czwarty: wykonanie
Zastęp rozbija obóz, uprawia harce wszelakie, przewidziane planem, zwi-
ja obóz. W etapie tym wódz realizuje swój plan, zastęp realizuje marzenie
swoje. Aczkolwiek wódz wykorzystuje do harców każdą zdrową inicjaty-
wę zastępu, inicjatywa ta musi jednak iść w kierunku zasadniczego pomy-
słu, planu, uświetnienia go, rozwinięcia.
Etap piąty: uznanie
Etap poprzedni był próbą dla wodza i zastępu. Zastępowy robi teraz ra-
chunek sumienia: Czy plan został w zupełności i w należyty sposób zre-
alizowany? Czego się zastęp po obozie spodziewał, a co zyskał? Czy har-
cerze są zadowoleni? A zastępowy? Czy były jakieś niedociągnięcia?
Jakie? Jaka ich przyczyna? Czym wzbogacił się plan w etapie czwartym?
Etap szósty: inicjatywa
Odpowiedzi na powyższe pytania, refleksje z przeżyć w czasie harców
nasunęły wodzowi i poszczególnym harcerzom pomysł obozu doskonal-
szego, dowcipniejszych harców, przygód jeszcze większych. Wódz i za-
stęp obiecuje sobie przy najbliższej sposobności pomysły te wykorzystać.
28
Inicjatywa powstała na tle przeżyć i refleksji zapewnia nas, że następny
harc tego rodzaju będzie morowszy. Już teraz zastęp i zastępowy roją na
przyszłość plan doskonalszy.
Widzimy zatem (rys. 5), że etapy te tworzą cykl, który z pewnością
zamknąłby się, gdyby nie to, że inicjatywa oparta na doświadczeniu i prze-
życiu dźwiga daną akcję na wyższy poziom, prowadzi do lepszego planu,
a tym samym na morowsze harce.
Drogę taką harców danego zastępu przedstawiam mnemotechnicznie* na
szkicu 6. Przedstawia ona spiralę. Wychodząc od punktu I (plan), przez II
(organizowanie), III (podział pracy), IV (wykonanie), V (uznanie), VI (ini-
cjatywa), dochodzimy do punktu I’ (plan wyższego rzędu) i tak dalej i dalej.
W ewolucyjnym rozwoju organizacji jakiejś akcji, w tym przykładzie
obozów naszego zastępu, chodzić będzie zastępowemu o to, aby każdy
następny cykl etapów był możliwie najkrótszy, aby zatem organizacja była
jak najsprawniejsza. Są zastępy, które muszą przeżyć np. pięć obozów,
* mnemotechnicznie – w sposób ułatwiający zapamiętanie (red.).
rys. 5
rys. 6 rys. 7
29
aby dojść w praktyce do zamierzonego typu obozu, są jednak także i ta-
kie, które już na trzecim obozie osiągają wyznaczony cel. Wiele zależy od
wodza i umiejętnego wykorzystania etapów.
P PP PPomysły omysły omysły omysły omysły
Plan pracy zastępu ma za zadanie życie zastępu barwne, bogate, tętniące
radością, powinien z rozmachem rozwijać w kierunku dobywania coraz
to nowych sił, zdobywania dzielności. Musi więc być żywy, musi umieć
dostosowywać się do chwilowych warunków, aktualnych idei, modnych
zamiłowań i zainteresowań harcerzy, wykorzystywać zapał, inicjatywę,
żądzę przygód, poznania, przeżyć, emocji. Musi być obszerny, mieć w za-
pasie dużą ilość środków i sposobów, aby zawsze można było wydobyć
z niego najaktualniejszy, najdowcipniejszy harc. Być realny, leżeć w gra-
nicach sił harcerzy. Pozwalać na taką kolejność harców, aby harcerz siły
swoje stopniowo rozwijał.
Często zdarza się, że jakiś doskonały pomysł jedynie dlatego, że w da-
nych warunkach nie może być realizowany – jest odrzucony i zapomniany.
Każdy harc, zabawa czy dowcip nasuwa nowe pomysły. Trzeba je jakoś
rejestrować, zbierać – niech na razie czekają, przyjdzie czas, kiedy z pożyt-
kiem ujrzą światło dzienne. Plan pracy harcerskiego zastępu pomyślimy
zatem jako ruchomy.
Przyjmijmy, że zastęp układa plan na jeden rok, powiedzmy kalenda-
rzowy. Plan taki zrobimy w formie kieszonkowej kartoteki. Każdy pomy-
sł, który zastępowy złowi w zastępie i każdy jego własny pomysł ma swo-
ją kartkę, na której jest bliżej określony. Zbiór takich kartek stanowi
„zmienną” część planu. (rys. 8, kartki „z”).
rys. 8
30
Zastępowy przegląda te kartki-pomysły, czy też któryś z nich ze wzglę-
du na aktualność i inne względy nie powinien być realizowany w najbliż-
szym kwartale. Pomysły takie wydziela z tego ogólnego zbioru „z”. Wy-
dzielone pomysły stanowią część planu „półstałą” (rys. 8, kartki „p”). Skoro
zastępowy doszedł do przekonania, że pomysły tu zebrane powinny być
zrealizowane w najbliższym kwartale, to jest wobec nich do pewnego stop-
nia zobowiązany. Ma on jednak możność z planu półstałego wyprowadzić
w razie potrzeby pomysły mniej aktualne, cofnąć je do zmiennej części
planu, a na ich miejsce wprowadzić pomysły aktualniejsze.
Z planu półstałego wydzielamy teraz te kartki-pomysły, które winny być
realizowane w najbliższym miesiącu. Kartki te stanowią dla wodza „stały”
plan pracy i tych kartek zastępowemu z poprzednimi wymieniać nie wolno.
Zastępowy często przegląda swój plan i odpowiednio do aktualności,
potrzebnych możliwości swojej idei – przesuwa kartki. W planie tym panu-
je ciągły ruch. Nowe pomysły napływają do części planu „z” i nie mają nic
lepszego do roboty, jak czekać, aż przyjdzie na nie odpowiednia chwila.
Przeskakują wtedy do cząści planu „p”, więc bliżej rzeczywistości, a na-
stępnie do części stałej „s”.
Wertując ciągle swój plan ma zastępowy wszystkie pomysły stale w ewi-
dencji. Kartki-pomysły po zrealizowaniu idą do kroniki do opisania w księ-
dze harców. Ruchomy plan pracy technicznie wygląda jak na rysunku
9. W tekturowej okładce są napełnione odpowiednimi kartkami-po-
mysłami trzy przegródki: z, p, s odpowiadające części planu zmiennej,
półstałej i stałej.
Plan taki ma następujące zalety:
1. Wykorzystuje stale inicjatywę zastępu i wodza.
2. Płynie z życia zastępu i życie zastępu rozwija.
3. Jest elastyczny, dostosowuje się łatwo do warunków.
4. Uwzględnia jedynie harce najaktualniejsze i najmorowsze.
5. Wyklucza szablon.
rys. 9
31
P PP PProjekt rojekt rojekt rojekt rojekt
Aby osądzić, jakie harce wybrać do planu na najbliższy okres, musi harc-
mistrz wziąć pod uwagę dwa postulaty:
1. Aktualności, obejmującej zarówno układ warunków i okoliczności, cza-
su, miejsca, jak też zainteresowania, zamiłowania, dążności, inicjatywę
harcerzy, inicjatywę wodza, władz przełożonych, względy interesu Pań-
stwa, społeczeństwa, drużyny, zastępu itp.
2. Jakie są najważniejsze w danej chwili dezyraty* odnośnie wyrobienia
dzielności harcerzy.
Harce, które równocześnie odpowiadają tym dwu postulatom, dają
dopiero pełne szanse spełnienia do końca swojego zadania. Umiejętność
dobierania odpowiednich harców do aktualności i potrzeb dzielności na-
leży uważać za ważną cechę harcmistrza i podstawę jego metodycznego
wyrobienia, a umiejętność realizowania w życiu zastępu tych postulatów
za najważniejszą cechę wodza.
Odnośnie aktualności zastępowy musi wyczuć nastroje w swojej gro-
madzie, nastawienia, przejąć inicjatywę w swoje ręce. Przez branie udzia-
łu w harcach, kierowanie nimi, przez braterski, niekrępujący stosunek do
harcerzy zastępowy ma możność poznać wielkość i jakość sił dzielności
poszczególnych harcerzy, przygoda bowiem łączy pomostem wodza z za-
stępem. Pozwala ona zastępowemu przekonać się o rzeczywistym stanie
sił harcerzy. Ma zatem zastępowy możność ujęcia braków w najbliższy
program harców.
Harcmistrz musi wiedzieć, jakie harce są terenem wyżycia się danej siły
i odwrotnie: przewidzieć, jakie kompleksy sił wystąpią w danym harcu.
Można by powiedzieć, że program harcerstwa sprowadza się do zestawie-
nia obok siebie poszczególnych sił dzielności z zaznaczeniem, w jakich har-
cach każda z nich ekspanduje. Z tego punktu widzenia program pracy har-
cerstwa będzie właściwie wspólny dla zuchów, harcerzy, starszych harcerzy,
z tym tylko, że zmieniać się będzie kryterium aktualności. Na przykład, taką
siłę, jak odwaga, wydostaniemy zarówno w zabawie zucha, przygodzie har-
cerza, przejawi się także w życiu starszego harcerza. Jest to zatem wartość
stała w programie harcerstwa, aczkolwiek harce same dobierane dla zu-
chów, harcerzy i starszych harcerzy będą się od siebie znacznie różniły. Taki
ogólny program pracy harcerskiej musi sobie ułożyć harcmistrz sam. Aby
* dezyderat – propozycja, żądanie, życzenie wyraźnie sformułowane, postulat (red.).
32
wyjaśnić dokładnie, jak sobie taki program wyobrażam, przedstawię ogól-
nie projekt w następnych kilku rozdziałach.
Dzielność składa się z poszczególnych sił ducha, umysłu i ciała, mają-
cych w pełnym życiu harcerza w myśl przyrzeczenia harcerskiego pełnić
służbę Bogu, Polsce, Bliźnim i samemu sobie. Podzielę program na czę-
ści odpowiadające tym służbom. Nie należy jednak wysuwać wniosku ja-
koby te służby dały się od siebie odgrodzić, przeciwnie, służby te zacho-
dzą na siebie tak dalece, że często niełatwo ustalić, komu pełni służbę
dana siła.
Bogu Bogu Bogu Bogu Bogu
Bóg – Miłość wszechświata
Władca siły wszelakiej
Nieskończoność
Piękno niepojęte
Prawda jedyna
Źródło życia.
Nie dopatrzysz się ścisłości w tych określeniach. Pojęcie Boga nie jest
rzeczą rozumu, ale wyczucia. Serce ci tylko powie o Bożych mocach.
Tęsknota jaźni twojej za tajemniczym nieodgadnionym ideałem absolu-
tu* – oto stosunek twój do Boga. Marzenia twoje o najwyższej Doskona-
łości i Mocy są najszczerszą modlitwą do Boga. Moc Boża przejawia się
w tworach Jego. Im bardziej poznajesz twory tej mocy, tym bardziej po-
znajesz Boga.
P PP PPolsce olsce olsce olsce olsce
Polska jako Państwo i Naród jest organizacją sił i dorobków poszcze-
gólnych obywateli, żyjących w warunkach, jakie stwarza polskie życie –
organizacją mającą jedyny cel: szczęście ogółu.
* absolut – byt samoistny, niezależny, nieograniczony, wieczny, pojmowany jako
synteza, źrodło, twórca całej rzeczywistości (red.).
33
Nie jest szczęściem jednostki wszystko to, co nie przyczynia się w jaki-
kolwiek sposób do tworzenia siły wspólnej, zbiorowej narodu. Każdy doro-
bek jednostki, który w ten czy inny sposób nie przydaje się drugim i nie da
się zorganizować przez Państwo dla dobra Narodu – jest dorobkiem samo-
lubnym – niepotrzebnym. Potęgę Polski tworzą mocni, niepodlegli, szczę-
śliwi obywatele, zdolni do aktywnego i konstruktywnego życia.
Harcerstwo jest własnością całej Polski, musi zatem dążyć do wycho-
wania dzielnej, uspołecznionej jednostki, zdolnej zdobyć swoje szczę-
ście. To indywidualne szczęście jednostki, jej zdolności i dorobek musi
harcerstwo działające z ramienia Państwa i Narodu wykorzystać do budo-
wy szczęścia drugich.
Bliźnim Bliźnim Bliźnim Bliźnim Bliźnim
Bliźni mój jest takim samym człowiekiem jak i ja. Jeżeli w danej chwili
jest on słabszy ode mnie, a ja mam na tyle siły – udzielę mu pomocy.
Jeżeli jest ode mnie mocniejszy – wyrobię siłę swoją i dorównam mu.
Miłość jest wieczna. Jeżeli bliźni mój jest zły i chce mi uczynić coś
złego, wówczas w imię miłości sprawiedliwej nie pozwolę na nieprawość.
Jeśli rzuci na mnie kamieniem, dam mu dobrą nauczkę, że kamieniem na
bliźniego rzucać nie wolno, że nasz wzajemny stosunek musi być oparty
o miłość równą i sprawiedliwą.
Gdy obaj staniemy naprzeciw siebie na wąskiej ścieżce życia nie pozwa-
lającej przejść jej we dwójkę, a jesteśmy siłami równi, to będziemy walczyć
o pierwszeństwo. Jeżeli zwyciężę, to i jemu przejść pomogę. Przy równych
szansach nie ma żadnego powodu do ustąpienia. Cofanie się jest poniże-
niem własnej godności, zaparciem się wiary we własne siły. Ale jest niejed-
nokrotnie inne wyjście: rozszerzenie drogi. Bierzemy się wspólnie do robo-
ty i pomagając sobie nawzajem, przejdziemy może nie szybciej, aniżeli każdy
z osobna tego by dokonał, ale za to przejdziemy obydwaj i drogę dla innych
szerszą po sobie pozostawimy. Tak wygląda nasz wzajemny stosunek do
siebie, bez kompromisów: walka albo współdziałanie.
Albo brać się za bary po to, by walczyć, albo brać się pod ramię po to,
by się wspomagać. Harcerz nie uznaje czegoś pośredniego, ani obłudy,
ani wykrętu, ani cofania się.
34
Celem wspólnego zorganizowania środków do osiągnięcia takich czy in-
nych celów (ogólnie biorąc, szczęścia) łączą się ludzie w pewne społecz-
ności, jak: państwo, naród, organizacja, wyznanie, stowarzyszenie, partia
itp. Z moją społecznością jestem związany pewnym afektem, płynącym
ze wspólnoty celów, środków i dążeń.
Jeżeli chcę się spotkać z bliźnim nie należącym do mojej grupy (pań-
stwa, religii, narodu, związku itp.), to muszę się z nim zetknąć na terenie
neutralnym, na jakimś pomoście człowieczeństwa, łączącego nasze obo-
zy. Musimy wtedy obydwaj wyjść ze swoich grup, nie mogę zatem na
przeciw bliźniego wyjść uzbrojony w ukryte sztylety przesądów, niechę-
ci, afektów szowinistycznych* mojej grupy. Żądam także, aby i mój bliźni
przyszedł mi naprzeciw bez ukrytej broni. Rozbroiwszy tak duchy nasze,
dojdziemy na pewno do porozumienia. Jeżeli np. należę do pewnej orien-
tacji politycznej czy socjalnej, zwalczającej orientację grupy mojego bliź-
niego, to jego samego nie mogę traktować jak wroga. Jako człowiek jest
dla mnie przede wszystkim bliźnim. Jeżeli wychodzę mu na przeciw z bro-
nią w ręku, nie w zanadrzu, a zanim się spotkamy, sprawdzę, czy i on
równą broń posiada, broń moją dać mi musi moja grupa. Wtedy ponoszę
odpowiedzialność za dobro i honor mojej grupy, ale i ona odpowiada za
broń, jaką mi dała do ręki. To samo ze strony przeciwnej.
Sobie Sobie Sobie Sobie Sobie
Szczęście jednostki jest elementem szczęścia całości. Każda społeczność
jest ośrodkiem organizującym szczęście jednostek w szczęśliwość ogól-
ną, dorobek poszczególnych obywateli w dobro powszechne, czynnikiem
koordynującym poszczególne wysiłki, umożliwiającym postęp.
Z dobra powszechnego korzystać mają w myśl ogólnej zasady równo-
ści wszyscy, zarówno ci, którzy poza spełnieniem minimalnego programu
obywatelskiego, narzuconego rygorem społecznym z własnej woli, nicze-
* szowinistyczny – właściwy postawie, którą charakteryzuje brak tolerancji i przy-
znanie uprzywilejowanej pozycji grupie, do której się należy (red.).
35
go do tego dobra nie dorzucają – tych trzeba pobudzać, uspołeczniać,
sugerować lub nawet narzucać wolę społeczną, społecznie wychować –
i ci także, którzy w myśl ogólnego hasła chrześcijaństwa „miłuj bliźniego,
jak siebie samego” dobro powszechne budują, dobru temu najlepszą wolę
i siły swoje dają. Tym własna dzielność obywatelska i konkretna robota
dla realizowania szczęśliwości ogółu daje prawo przewodzenia drugim.
Dla łańcucha społecznego, mającego dźwigać życie obywateli na co-
raz to wyższe poziomy, wartościowym ogniwem może być tylko jednost-
ka mocna, w pojęciu harcerskim: wódz.
Ze społecznego założenia wychodząc, nakazuje harcerzowi ideologia
Siły służbę sobie dla budowania mocy własnej, będącej zresztą podstawą
jego szczęścia osobistego oraz najważniejszą dyspozycją wodzowską i tak
przepowiada:
Zaczniesz nowe życie. Zburzysz w sobie stare przesądy o wartościach
ludzi i rzeczy – zdobędziesz własny pogląd na te sprawy. Uwolnisz się od
naleciałości starego, fałszem i słabością tchnącego wychowania, przysła-
niającego twą duszę. Wyzwolisz się od krępujących więzów cudzych wpły-
wów, zdobędziesz umiejętność kierowania się własną wolą, sumieniem, ro-
zumem. Nie będziesz niczyim popychadłem. Odkryjesz w sobie niespożyte
wartości ducha – odkryjesz ideał twój i zasady dążenia do niego. Zdobę-
dziesz siłę ducha, umysłu i ciała – dzielność. Życie pojmiesz jako harc (nie
jako grę) w imię Boga o honor i dobro Polski i Bliźniego. Zdobędziesz
wiarę w siebie. W życiu nowym stwarzać będziesz zawsze sytuacje jasne.
Wiedzieć zawsze musisz, czego chcesz. Zawsze tylko na siebie liczyć bę-
dziesz. Działać będziesz siłami drugich, ale się na nie powoływać nie bę-
dziesz. Będziesz niezastąpionym, sam niedołężnych wymienisz i dzielno-
ścią swoją zastąpisz. Znajdziesz podstawy bytu materialne dla ciebie i twojej
rodziny. Rodzina twoja współdziałać będzie w duchu kultów twoich, bę-
dzie mocnym ogniwem społecznym, obywatelską komórką.
Puszczaństwo Puszczaństwo Puszczaństwo Puszczaństwo Puszczaństwo
I do tego zagadnienia podejść musimy od strony jego znaczenia wycho-
wawczego. Puszczaństwem nazwiemy taki tryb bytowania, w którym siły
nasze oko w oko spotykają się z siłami przyrody. Cechami charakteryzu-
jącymi bytowanie puszczańskie będą odosobnienie, walka, miłość.
36
Odosobnienie daje możność dobywania własnych sił i wartości w re-
agowaniu na przejawy Przyrody i zmagania się z jej siłami. Koncentrujemy
wówczas świadomość naszej osobowości, otrząsamy się ze skomplikowa-
nych wpływów codziennego życia miejskiego. Zjawiska i siły elementarne
przyrody pobudzają również elementarne siły nasze w sposób przejrzysty
dla naszej świadomości i korelują potrzebne siły pozwalając na akty woli
i czyn. Można by powiedzieć, że w odosobnieniu rośnie świadomość naszej
osobowości. Stosunek do zasadniczych zagadnień życiowych staje się jaśniej-
szy i bardziej określony. Odosobnienie jest doskonałym punktem obserwa-
cyjnym, z którego łatwiej ogarnąć zagadnienia szerokie, zasadnicze.
Jasna staje się sytuacja: Ja i Życie. Koncentracja osobowości zwłasz-
cza na tle bytowania puszczańskiego, zwracającego uwagę na zasadnicze
zagadnienia bytu jest dla wodza niesłychanie ważna. To samo dotyczy
zastępu. Gromada w życiu puszczańskim zwiera się w sobie, staje się jed-
nością. Obozy puszczańskie zastępu uważać należy za konieczny środek
do jego zespolenia ideowego.
Odosobnienie w warunkach, w których nikt ci z pomocą nie pośpieszy,
gdy tylko na własne siły liczyć możesz, łączy się ściśle z drugim charakte-
rystycznym momentem, jakim jest walka.
Człowieka nie urabiają doktryny ani nakazy, ale własny trud, walka,
cierpienie, radości, klęski i zwycięstwa. Skoro mówimy o wodzu, to cho-
dzi nam, jak już wspomniałem, o silną, dzielną i uspołecznioną indywidu-
alność, która umiałaby innych w dzielności urabiać.
Życie sam na sam z przyrodą daje nieograniczone możliwości w tego
rodzaju zaprawach do wodzowskiego stanu. Siłom przyrody musisz prze-
ciwstawiać własne siły, jak wytrzymałość na trud, odwagę, siłę mięśni,
spryt, zaradność, szybkość decyzji i inne. Musisz poznać przejawy życia
przyrody, aby móc się jej tworami posługiwać i stworzyć dla siebie wśród
niej właściwą egzystencję. Musisz wiedzieć, jakie kamienie w ogniu nie
pękają – aby się uchronić od zdemolowania kuchni, musisz wynaleźć ta-
kie drzewo, które i na mokro się pali – jeżeli w czasie słotnym zechcesz
się przy ogniu grzać, może jakieś naczynie sam sobie będziesz zmuszony
wykonać, może trzeba będzie z łyka zrobić linę? Jakich na to użyjesz
materiałów? A jak sobie szałas, ale naprawdę niecieknący szałas zbudo-
wać? Gdzie lawina grozić może? Jakie owoce jadać można? Jak się przez
potok lub przepaść przedostać? Jak zwierzynę tropić? Jak przed dzikimi
zwierzętami się chronić? I wiele, wiele innego jeszcze doświadczenia na-
być musisz, by sobie jako tako dawać radę.
37
Gdy suszu nie uzbierasz, a w czas słotny zapałki zamokną..., gdy z tru-
dem z daleka wodę dźwigasz i przy potknięciu woda się wyleje..., gdy się
już wszystkie zapasy żywności wyczerpią...,
gdy do najbliższej wioski mil dziesiątki...,
gdy but się już całkiem rozłazi...,
gdy na skale twardo sypiać...,
gdy wieczorem komar tnie...,
gdy zegarek dawno stanął...,
gdy od słońca pali żar...,
gdy narzędzi wszelkich brak...
wtedy tylko na własnych siłach polegać można. Nieraz ze złością porzu-
casz niejedną robotę, ale wrócisz do niej, wrócisz! Albo srogo odpokutu-
jesz. Taka jest już przyroda.
Dorabiamy się zatem umiejętnego dobywania sił. Siłą rzeczy instynkty
i siły wychodzące w tym zmaganiu się ulegać muszą sublimacji* czy do-
skonaleniu – wszystko przecież jest tu przygodą.
Nauka obcowania z własną osobowością ma znaczenie zasadnicze dla
obcowania z innymi ludźmi. Konieczność konstruktywnego bytowania,
jakim jest niewątpliwie bytowanie puszczańskie, jest przecież jednym z naj-
ważniejszych haseł dzisiejszego Polaka. W życiu puszczańskim nauczysz
się taktyki pokonywania, taktyki elementarnej, tak koniecznej w życiu
codziennym, zdobędziesz siłę.
Trzecim, a może najważniejszym czynnikiem bytowania puszczańskiego
jest miłość. Przyroda nie cierpi snobów i intruzów, stać się może dla nich
bardzo przykra i prędzej czy później da im się dobrze we znaki. Przyrodę
trzeba chcieć zrozumieć, poznać i umiłować. Przemówi wtedy do ciebie,
do instynktów twoich swym odwiecznym, atawistycznym* wpływem, po-
każe ci wtedy urok swój cały, tobie, najdoskonalszemu ze swoich tworów.
I choć nie szczędzi ci przygód, przeszkód i niewygód, to jednak, kto wie,
czy nie czyni tego z najlepszej dla ciebie chęci?
Słusznie więc harcem nazywasz pokonywanie przeszkód, jakie stawia
przed tobą, pogodnie traktujesz walkę, bo przez nią krzepną twoje siły.
Tylko w przyjaznym, przyjemnym traktowaniu tej walki możesz się spo-
dziewać pojednania sił twoich z siłami przyrody. Harce musisz uprawiać
szczerze, po rycersku względem tej Wielkiej Pani. Znajdziesz wtedy jej
* sublimacja – nadanie czemuś szlachetniejszego, wznioślejszego charakteru;
uwznioślenie, uszlachetnienie (red.).
* atawistyczny – wynikający z występowania u osobnika cechy jego odległych
przodków, od dawna już nie dziedziczony (red.).
38
piękno w najdrobniejszych nawet rzeczach i zjawiskach. W tych przeja-
wach odnajdziesz potęgę Ducha Tworzącego tajemnicę wszechżycia, której
nigdy profan* nie odgadnie.
Nie wolno jednak zapominać, że dzielność wodza musi być hartowana nie
tylko przeciw wpływom przyrody i jej tworom, dzielność wodza musi
prowadzić na wyżyny poprzez wpływy ludzkie i ich twory.
Zarysowana konkretnie w bytowaniu puszczańskim indywidualność
musi zachować swoją odrębność i niezależność także i wtedy, gdy w ży-
ciu codziennym, w tłumie niejako, trzeba się będzie przedzierać do celu
ponad wpływy niskie, a jednak potężne. Duszę puszczanina trzeba zacho-
wać i w tłumie.
Widma harców Widma harców Widma harców Widma harców Widma harców
Każdy harc ma swój sens wychowawczy. Wywołuje on niejako na światło
dzienne pewien kompleks sił.
Jedne z tych sił – dominanty* – występują wyraźnie, inne zaś występu-
ją ubocznie lub zgoła przypadkowo. Które z nich w danym harcu wystą-
pią najmocniej, a które słabiej, zależy od wielu czynników. W pierwszym
rzędzie od podejścia samych harcerzy do przeszkody, od sposobu ujęcia
i przeprowadzenia harcu przez wodza, wreszcie od okoliczności, zdarzeń,
warunków terenowych itp.
Na podstawie pewnego doświadczenia i znajomości indywidualności
mieszczących się w danym zastępie można do pewnego stopnia przewi-
dzieć, jakie siły zostaną w danym przypadku pobudzone. Umiejętność ta
stanowi o rezultatach pracy harcmistrza i wodza.
Jeżeli spróbujemy (po prostu ze względów mnemotechnicznych) zestawić
graficznie przewidywane w harcu siły, to otrzymamy rodzaj widma, na które
rozszczepia się dzielność harcerza w pryzmacie jego indywidualności.
* profan – człowiek nie mający wiedzy w jakiejś dziedzinie, nie będący znawcą,
laik, ignorant, dyletant (red.).
* dominanta – cecha główna, zasadnicza czegokolwiek, element panujący, wybi-
jający się (red.).
39
Nawiązując do gawędy o planie harców można zalecić harcmistrzowi
dla uproszczenia brać w planie pod uwagę jedynie przewidywaną domi-
nantę, siły towarzyszące spełnią wówczas ważną rolę utrzymania na pew-
nym poziomie lini stanu sił (gawęda, „plan”, szkic 1, linia EA), które zresztą
w poprzednich harcach były dominantami.
Dla lepszego uzmysłowienia widm kilkunastu podanych niżej typowych
harców, oznaczamy poszczególne siły symbolami, które, rzecz jasna,
w ujęciu harcmistrza ulec mogą znacznym zmianom.
40
PUSZCZAŃSKI OBÓZ ZASTĘPU
Założenie: Zastęp wyrusza na krótkie, 5-dniowe obozowanie w okolicy
oddalonej od osiedli ludzkich o 6 km. Każdy harcerz bierze ze sobą tylko
nóż i jedną zapałkę, a zastęp siekierkę i żywność, składającą się z 2 kg
cukru, 1,5 kg soli, i 25 kg zboża (nie mąki) dowolnego gatunku. Zastęp
niczego nie kupuje ani u ludzi nie nabywa, korzystając jedynie z darów
przyrody. Zastęp buduje obóz, posługując się wyłącznie narzędziami przez
siebie sporządzonymi.
Widmo:
religijność
poczucie dobra
poczucie piękna
hart
siła woli
pogoda ducha
samodzielność
pomysłowość
BÓJKA
Założenie: Harcerz napadnięty przez napastnika zmuszony jest użyć siły
do odparcia napaści.
41
Widmo:
odwaga
szybkość orientacji
szybkość decyzji
szybkość ruchów
celność ciosów
siła fizyczna
WYCIECZKA Z PRZEPRAWĄ
Założenie: W czasie wycieczki drużyny zastęp napotyka na swej drodze
przeszkody w postaci potoku czy przepaści. Nie tracąc czasu przeprawia
się na drugą stronę, przygotowuje drogę dla swojej drużyny (buduje kładkę
itp.).
Widmo:
poczucie piękna przyrody
współdziałanie
karność
pomysłowość
wprawa
GAWĘDA
Założenie: Aktualny problem mający duże znaczenie dla życia jed-
nostki czy też jakiejś społeczności dostaje się pod rozwagę zastępu. Jeżeli
przy tym przeżycia poszczególnych harcerzy względem całej gromady
dostarczyły jakichś w tej sprawie doświadczeń, to poruszony problem
zechce w ogniu dyskusji urobić dla siebie opinię całego zastępu.
Widmo:
bystrość umysłu
szczerość, rzetelność
taktowność, rycerskość
uwaga, skupienie
lojalność
42
stanowczość
sprawiedliwość
WIECZORNICA-KULIG
Założenie: Zastęp łącznie z zastępem żeńskim organizuje wycieczkę.
Wszyscy jadą wozem lub saniami na nartach w upatrzone miejsce, tam
zapalają ognisko, względnie kominek (jeśli zima). Następują gry towa-
rzyskie, orkiestra, tańce, niespodzianki czy popisy – kończą herbatkę i ze
śpiewem wracają do miasta.
Widmo:
poczucie piękna
pogoda ducha
honor
taktowność, rycerskość
współdziałanie
WYPRAWA WYSOKOGÓRSKA
Założenie: Dla jakiegoś konkretnego celu, jak zbadanie nowych ścieżek,
znalezienie nowej drogi czy dostępu, oznaczenie ciekawej drogi, poprawie-
nie mapy, poznanie przyrody, lub też po prostu dla użycia przestrzeni, pięk-
na wysokich gór, radości ich osiągnięcia, zastęp wybiera się tam na kilka
dni zaopatrzywszy się we wszystko potrzebne na taką wyprawę.
Widmo:
odwaga
panowanie nad sobą
wytrzymałość na trud
siła ciała
zaradność
bystrość
43
GÓRSKA WYPRAWA NARCIARSKA
Założenie: Na zimowe wywczasy przybywa zastęp w góry, buduje
obóz zimowy i stamtąd urządza wypady dwu lub trzydniowe na harc
idąc narciarski. Zastęp nocuje w śnieżankach, szałasach, grotach itp.
Wraca do obozu tylko po świeże zapasy żywności, dla wysuszenia bu-
tów, poprawienia sprzętu itp.
Widmo:
wytrzymałość na trud
siła ciała
opanowanie ruchów
odwaga
zaradność
SIATKÓWKA
Założenie: Zastęp będący jednocześnie małym klubem sportowym wy-
powiada zapasy w siatkówce innemu zespołowi harcerek, harcerzy, a przy
większym zgraniu i wyrobieniu – zespołowi nieharcerzy.
Widmo:
karność społeczna
sprawiedliwość
współdziałanie
rycerskość względem rówieśników
opanowanie ruchów ciała
bystrość
zwinność
rzetelność
BUDOWA OBOZU ZASTĘPU
Założenie: Zastęp przybywa w upatrzone miejsce – każdy harcerz buduje
dla siebie szałas i wszystkie potrzebne w nim urządzenia. Zastęp jako ca-
łość buduje urządzenia wspólne, jak maszt, kręgi ogniska, kapliczkę, kuch-
nię, spiżarnię, latrynę i inne potrzebne. Obóz zbudowany estetycznie, we-
dług jakiejś przyjętej zasady (zdobnictwo puszczańskie, stosowane).
44
Widmo:
kult pracy
współdziałanie
karność
pomysłowość
kultura fizyczna
ambicja pracy
samodzielność
wytrzymałość na trud
BUDOWA SZYBOWCA
Założenie: Zastęp starszy mając za sobą praktykę w budowaniu modeli
szybowców i poznawszy zasady awiatyki* planuje wybudować własny szy-
bowiec. Przez sporządzanie drobnych przedmiotów, zaprawia się w stolar-
stwie, ślusarstwie i tym podobnych rzemiosłach. Po takim przysposobieniu
następuje szereg prac przygotowawczych, jak sporządzenie planów ogól-
nych i roboczych, przygotowanie warsztatu i inne. Zastęp przystępuje do
budowy szybowca.
Widmo:
odpowiedzialność
współdziałanie
kult pracy
dokładność
wprawa
spryt
wytrwałość
pomysłowość
ZDOBYCIE FORTECY
Założenie: Ta znana gra polega na tym, że część zastępu obsadza jakiś
obiekt, np. grupę skał, szczyt pagórka, kępę drzew i stanowi załogę forte-
cy mającej za zadanie oprzeć się zakusom wroga. Druga część zastępu
* awiatyka – przestarz. awiacja, lotnictwo (red.).
45
pragnie „za wszelką cenę” fortecę zdobyć, kierując się w walce z załogą
umówionymi z góry zasadami tego harcu.
Widmo:
ambicja grupy
spryt
czujność
opanowanie ruchów
karność
spostrzegawczość
sprawiedliwość
wnioskowanie
GRA ŚWIETLICOWA
Założenie: Zastępowy kreśli kredą na podłodze linię dowolnego kształtu
jako drogę, po której ma przejść każdy z zastępu. Na linii tej ustawia
najróżniejsze przeszkody, jak: stół, krzesło, ławkę itp., po których każdy
harcerz ma przejść trzymając położone na deseczce jajo lub mając na
palcach stopy umieszczony jakiś przedmiot, jak nóż, polano itp. Kto przej-
dzie przez wszystkie przeszkody w najkrótszym czasie, a przedmiotu tego
nie straci – wygrywa.
Widmo:
siła woli
opanowanie
skupienie uwagi
równoważność
zwinność
WYWIAD TERENU
Założenie: Zastęp posuwając się jako straż przednia swojej drużyny w te-
renie zajętym przez wroga ma za zadanie zdobyć wszystkie wiadomo-
ści o wrogu i o terenie, w którym się znajduje, wiadomości te utrwalić na
odpowiednich szkicach i raportach, a następnie przesłać je swojemu druży-
46
nowemu, utrzymując z nim zresztą stały kontakt i wykonując po drodze
prace przygotowawcze, umożliwiające sprawne przeprawy swojej drużyny.
Widmo:
spostrzegawczość
bystrość
wnioskowanie
współdziałanie
odpowiedzialność
Zestawienie większej ilości przykładów najbardziej typowych harców
byłoby może pożądane, przekraczałoby jednak ramy tej pracy.
Harcmistrz „liniowy” musi sam sobie sporządzić taki zbiorek i wzboga-
cać go każdym przeżytym ze swoją gromadą harcem i każdym nowym po-
mysłem. Każdy taki pomysł-kartka składać się będzie z dwóch elementów:
treści harcu i widma tego harcu. Treść trzeba będzie każdorazowo dostoso-
wać do aktualności poprzednio już podkreślonej, a widmo do wyrobienia
dzielności harcerzy w zastępie.
Pomysły te stanowią plan pracy harcerskiej zastępu, plan żywy i kon-
sekwentny, dający możność stałego postępowania w górę w wyrobieniu
dzielności harcerskiego zastępu.
K KK KKult ult ult ult ult
Zachowania harcerskie można podzielić na dwie kategorie:
a) zwyczaje wynikające ze względów czysto porządkowych, czy orga-
nizacyjnych,
b) zbiorowe akty duchowe wynikające z przeżyć, mające zatem zna-
czenie wychowawcze.
Te drugie są dla wodza specjalnie ważne, pozwalają mu bowiem przewo-
dzić duchowo takiej społeczności, jaką jest zastęp czy gromada.
Po każdej próbie dzielności w harcu zbiorowym zastęp przeżywa mo-
ment uznania, chwilę szczęścia z odniesionego w tym harcu zwycięstwa.
Chwilę tę cechuje uczucie bezpieczeństwa i ładu duchowego, jakby roz-
47
brojenie ducha po stoczonej w harcu walce sił. Ten zbiorowy akt ducho-
wy jest spontanicznym wyrażeniem się pewnego kultu płynącego z ma-
rzeń i prób odnajdywania w życiu wartości wielkiej miary. Ulegamy suge-
stii własnych sił dobytych w harcach, sił chcących koniecznie oddać honor
wartościom wyższego od siebie rzędu.
Wyzwolenie się tego kultu w formie wyraźnej i jednoznacznej dla każ-
dego w gromadzie może mieć duże znaczenie dla pogłębienia i ostatecz-
nego sprecyzowania danego stanu ideowego harcerza. Poza wpływem na
poszczególne jednostki kult taki jest ważnym czynnikiem społecznym zjed-
noczenia duchowego gromady, podniesienia ducha gromady i wreszcie
uznania przewodnictwa wodza.
Harcerska ideologia siły przejawi się jako kult dzielności najchętniej
w warunkach bytowania puszczańskiego gromady czy zastępu. Wspo-
mniane w poprzedniej gawędzie trzy czynniki życia puszczańskiego –
odosobnienie, walka i miłość – stwarzają doskonałe podłoże dla kultu.
Obr Obr Obr Obr Obrzędy zędy zędy zędy zędy
Gdy stany duchowe wyrażają się na zewnątrz symbolicznie w formie zna-
ków, przedmiotów, gestów, mowy albo czynności – powstaje obrzęd. Sym-
bole te nie posiadają wartości bezwzględnej, wartość ich tłumaczy się
jedynie przywiązanym do nich kultem, jest jakby wartością odbitą.
Ruch harcerski opierający się głównie, a nawet wyłącznie na przeży-
ciach, dorobił się licznych kultów i wytworzył własną obrzędowość. Tła
tych obrzędów są różne, często zapożyczane od skautów innych krajów, jak
np. indianizm. Są jednak próby wyrażenia naszych kultów w obrzędach
opartych o motywy ludowe, regionalne czy też życie naszych praojców Sło-
wian z epoki staropuszczańskiej.
Życie prasłowian w czasach, kiedy to wszystko trzeba było samemu
zdobywać, każdy sprzęt z niczego prawie stworzyć, jest bliskie harcer-
skiemu puszczaństwu, zwyczaje ich, obrzędy, budownictwo, sztuka dla
nas ciekawa, a także sam ustrój rodowy jest doskonałym odpowiednikiem
naszego systemu zastępowego.
Spośród licznych obrzędów harcerskich przytoczę obrzęd puszczań-
ski, w którym udział wodza jest specjalnie ważny.
48
Ognisko obrzędowe
„Tu zapalimy ognisko” rzekł wódz. Na hasło to cała gromada rozbiega
się, by poszukać materiału potrzebnego do budowy ogniska. Wódz za-
znacza pierwszy krąg. Krąg ognia. Koło ułożone z kamieni, symbol do-
skonałości, koło życia. W kręgu tym zapalą ogień – Symbol Kultu, Wiel-
kiej Mocy (dawne ogniska ofiarne). W kręgu tym dzieją się najważniejsze
obrzędy harcerskie: przyrzeczenie i nadanie miana wodzowi. Do kręgu
nie wejdzie nikt do tego nie uprawniony. Do ognia nikt śmieci dorzucać
nie będzie, nie wolno tam także podgrzewać strawy. Przy ogniu tym za-
grzewa się uroczyście narzędzia rytualne, jak dziryt* do wypalania zna-
ków siły na palach lub „piętnach” wodzów, kamień znamion i inne. Pierw-
sze ognisko wodza musi być przez niego zapalone bez pomocy zapałek.
Wtedy samo zapalenie ognia urasta do osobnego obrzędu.
Krąg ognia jest gotowy, harcerze wracają, każdy z nich toczy wspania-
ły głaz dla siebie i w porządku ustalonym przez wodza umieszcza go
wokoło kręgu ognia, a następnie znaczy go przysługującymi znakami,
względnie symbolami. Tak powstaje drugi krąg, Krąg Rady. Gdy już każdy
zaznaczy kamień, na którym do rady zasiądzie, wódz daje hasło: „W krę-
gu stań!”. Wszyscy stają w krąg, każdy za swoim głazem w umówionej
odległości (jeden krok). Krąg ten jest nazywany Kręgiem Jedności. Jest
on zarazem linią zbiórek danej gromady, zaznaczają go często przez wbi-
janie pali, względnie maczug itp. Tu staje się na każdy sygnał, apel czy
alarm, jeżeli innego miejsca nie podano. Obok stawia się, jeśli to jest na
obozie, jakiś instrument sygnałowy, jak bęben, tamtam itp. dający znak
o zbiórce w tym kręgu. Tu odbywają się odprawy i przeglądy, stąd wyru-
sza się na harce, jednym słowem, jest to centralny punkt obozowiska gro-
mady. W Kręgu Jedności, dopóki w nim stoi wódz, stoi się zawsze w po-
stawie zasadniczej, względnie innej w danej gromadzie przyjętej.
Występuje wódz i podaje hasło „usiądźmy w krąg”. Każdy podchodzi
do swego głazu i siada, po czym wódz wstaje, podchodzi do kręgu ognia
i zapala przygotowany stos. Jeśli to jest drużyna, to czynność tę spełnia
jeden z wodzów, specjalnie do tego powołany „guślarz drużyny”. Staje
wtedy z wyciągniętymi nad palącym się stosem rękoma lub daje jakiś
inny znak ręką czy palem swoim i powiada: „otwieram radę u ogniska”.
* dziryt – krótka włócznia o wąskim grocie, dawniej używana powszechnie jako
broń myśliwska i wojenna (red.).
49
Przy bardziej uroczystym ognisku obrzędowym, w czasie, gdy wódz je
zapala, śpiewa się przepisaną „pieśń ognia” utrzymywaną zwykle w for-
mie oratorium, względnie recytacji zbiorowej.
Kult ognia drzemie w nas atawistycznie. Płonący stos ofiarny uniesie
ducha naszego w Miłości i Mocy. Pochodnia szczęścia pośród mroku w krąg
światła przyciąga, skupia, zjednuje i zwiera.
Ognisko żyje. Gdy jasnym bucha płomieniem, radość zapala w sercach
siedzącej w krąg gromady, radość zwycięstwa w ostatnich harcach odnie-
sionego. Cieszy się tobą ogień taki i dymem łzy żartem wyciśnie, skrami
sypnie, a cieniem wszystko rysuje odważnie.
Gdy płomień przygaśnie, żar krwawym refleksem zmieni barwę wsze-
laką. Zmieniają się twarze w blasku żaru siedzących, stają się uduchowio-
ne. Zmniejsza się światła kolisko, zacieśnia bardziej jeszcze krąg odosob-
nienia, w którym świadomość każdego zstępuje w głąb istnienia, by
wreszcie wytworzyć gromadną ekstazę, objawić Ducha Harcerstwa.
Ognisko harcerskie to nieocenione przeżycie duchowe, mające ogrom-
ną wartość zarówno dla ideowego tworzenia się indywidualności, jak i też
dla jej społecznego konsolidowania.
Wódz, jeśli potrafi być czarodziejem, kult ten wykorzystać może wspa-
niale. Przy ognisku obrzędowym nadawać będziemy harcerzowi „znaki
siły” jako wyraz uznania całej gromady dla wykazanej w harcach siły.
Gdy harcerz w czynnym życiu zastępu wykazał wybitną odwagę – wódz
wobec zebranej przy obrzędowym ognisku gromady, zagrzawszy w ogni-
sku rytualną „włócznię znamion”, wypala nią na lasce (palu, trzonie sie-
kierki itp.) harcerza znak odwagi. Podobnie z innymi siłami ducha, umy-
słu i ciała harcerzy.
Aby zostać wodzem, musisz zdobyć kolejno potrzebne wodzowi „zna-
ki siły”, a mianowicie te wszystkie, które dzielność wodza określają. Wte-
dy to harcmistrz-drużynowy sprawdzi w „próbach dzielności” wyrobienie
twoje, gdy wyrobienie to wykażesz, w ostatnią noc próby, w noc czuwania,
nawiedzi cię zastęp wodzów twojej drużyny, a harcmistrz za zgodą tej groma-
dy uzna cię wodzem i na znak tego uznania wypali włócznią przy ognisku
obrzędowym na lasce twej „znamię wodza”.
50
Dla przykładu zamieszczam na lewym szkicu laskę harcerza w formie
widełek trójnogich i z wypalonym „znakiem siły” (odwagi i honoru). Na
szkicu prawym widać te same widełki trójrogie zmienione nieco (w czasie
obrzędu uznania wodzem) wypalonym otworem trójdrożnym. Wypalone
koło (doskonałości) wraz z rogami (siły) tworzą trójlicy symbol dzielno-
ści wodza. Trzy rogi oznaczają poza tym siłę ducha, umysłu i ciała. Pod
spodem widać wypalone naokoło „znaki siły”.
Zbiórka Zbiórka Zbiórka Zbiórka Zbiórka
Brak systematycznego planu pracy daje się w harcerstwie bardzo dotkliwie
odczuć. Zastęp, a zwłaszcza jego wódz, chce przecież wiedzieć, do czego dąży.
Mało wyrobiona i źle przez starszych nastawiona gromada znajduje
bardzo często jedyne oparcie w próbach harcerskich. Obowiązujące pro-
gramy prób układa w pewien system, idąc od wiadomości i umiejętności
najłatwiejszych do najtrudniejszych.
Idąc po lini najmniejszego oporu, niejeden zastępowy nie zadaje sobie
wiele trudu, dzieli materiał zawarty w programach na poszczególne zbiór-
ki, układa to wszystko według kalendarza i jest dumny ze swojego progra-
mu pracy. Popełnia wtedy szereg błędów, które zresztą są zasługą jego
poprzedników:
51
1. Sam program próby nie może być planem pracy, ponieważ jedynie w ma-
łej mierze uwzględnia dzielność harcerza, pozostawiając pierwsze miej-
sce wyszkoleniu, a więc pewnym wiadomościom i umiejętnościom.
2. Próba powinna wynikać z życia zastępu, a nie odwrotnie.
3. Nie każdy harcerz danego zastępu jest zainteresowany w zdobywaniu
tego czy innego stopnia.
Ileż to razy zastępowy zapytany o to, co robił jego zastęp na ostatniej
zbiórce, odpowiada: „Przerabialiśmy wywiadowcę”.
Podpatrzymy niedyskretnie taką zbiórkę: zastęp siedzi w izbie, zastępowy
mówi: „... a teraz przejdziemy do kartografii..., ...mapa składa się z..., góra ma
wierzchołek, stok i podnóże..., zaraz wam to narysuję..., tak wygląda gajówka
na mapie..., tutaj mamy mapę..., popatrzcie na ten trójkąt, to kota*...”.
Jeżeli zastępowy jest bardziej litościwy, to zrobi to samo z zastępem,
ale na świeżym powietrzu, co się jednak rzadziej zdarza, bo przecież wy-
godniej oglądać w izbie.
Na innej zbiórce to samo, ale w innym stylu: zastęp za miastem otacza
zastępowego, który tak oto przemawia: „…a teraz przystępujemy do obo-
zownictwa…, na początek zapoznamy się ze sposobami budowania kuch-
ni polowej… (zastępowy coś kopie), …widzicie, ta kuchnia nazywa się
darniowa, a taka to ognisko amerykańskie, a to jest kuchnia francuska.
Spróbuj Mieciu, zbudować taką kuchnię dla przykładu…”
Dosyć! Dosyć! Już dłużej nie możemy na to patrzeć, bo to przecież okru-
cieństwo szkolarskie, niedołęstwo kwalifikujące zastępowego może do ja-
kiejś korepetycji, ale nie na wodza. Takich zastępowych trzeba zlikwidować,
bo tylko szkodzą, bluźniąc systematycznie i „praktycznie” naszemu hasłu.
Szanujący się zastęp powinien po takiej zbiórce zakuć zastępowego
w kajdanki „głupiego Tomka” i rzewnie śpiewać: „ojciec Wergiliusz uczył
dzieci swoje...”. Będzie to o wiele dowcipniejsze i bardziej pocieszające,
aniżeli wykłady zastępowego.
Wzruszysz tylko ramionami, powiesz „hm”, harcmistrzu, i przyznasz
im rację – są przecież młodzi, ciekawi, chcą czegoś doznać.
Doznać? Ależ to można łatwo urządzić! Niech doznają braku swojego
wyrobienia – oto właśnie droga do wyrobienia, wyszkolenia, nauczenia.
A zatem zbędne jest gadanie w izbie o typach ognisk, nie wystarcza
także iść z tym wykładem w pole, choćbyś nawet chłopcom te kuchnie
zademonstrował. Jeśli chcesz, aby naprawdę wynieśli pełną korzyść, to
musisz, wodzu, urządzić im taki szelmowski harc, aby byli zmuszeni ko-
* kota – liczba oznaczająca na mapie wysokość punktu nad przyjętym poziomem
odniesienia, np. nad poziomem morza (red.).
52
niecznością gotowania do zbudowania kuchni, wtedy dopiero dla ciebie
pole do popisu: możesz coś niecoś poprawić, nauczyć, doradzić.
Tak samo z mapą. Tak ich w pole wyprowadź, aby błądzili, aby będąc
zmuszeni koniecznością powrotu szukali drogi swej na mapie, czytali,
orientowali, studiowali ją. Jeśli nie dadzą sobie rady sami, to zwrócą się
do ciebie jako do wprawniejszego o poradę czy wskazówkę, a wtedy ty im
wspaniałomyślnie i po bratersku to i owo pokażesz, wyjaśnisz. Sądzę, że
taka zbiórka będzie o wiele ciekawsza.
To tylko jest naszą trwałą własnością, cośmy sami przeżyli.
Elita Elita Elita Elita Elita
Harcerstwo jest własnością Polski. Harcerstwo jest dla wszystkich, ma
służyć wszystkim. Ambicją tego Ruchu jest ogarnąć sobą całe życie pol-
skie, każdy jego przejaw zarówno prywatny, jak też i publiczny. Wierzy-
my, harcerze, że Ruch nasz kształtuje indywidualności i uspołeczniając
je, buduje silnego człowieka – nowego Polaka, obywatela! Jeżeli harcer-
stwo wierzy w to, że rzeczywiście w praktyce buduje, to mając genialne
sposoby, musi zawładnąć życiem polskim. Abstrahuję* w tej chwili od
trudności, jakie nasuwa upowszechnienie prawa harcerskiego. W przy-
szłości bowiem prawo harcerskie będzie musiało charakteryzować kon-
kretnie i wyraźnie istotę Ruchu: ideologię miłości, dzielności i siły.
Aby zawładnąć życiem codziennym jednostek i społeczności (szkoła,
warsztat pracy, rodzina, organizacje, towarzystwa itp.) harcerstwo musi
się zewrzeć wewnętrznie, musi skupić całą wolę i siły do tego aktu – nie
może zatem przedwcześnie otworzyć bram dla wszystkich przybyszów
z zewnątrz. Musimy dla Ruchu zdobywać człowieka za człowiekiem nie
sztuczną propagandą, przymusem czy przynętą, ale własną siłą, sugestią
naszej mocy. Następnie harcerstwo, a specjalnie zastęp harcerski jako
zasadnicza komórka ruchu, zdobywać będzie dla każdej jednostki jej czło-
wieczeństwo, osobowość i dzielność, wykazuje w niej harcerza – wodza.
Wodza, bo jeśli do nas ma należeć rzeczywistość polska, to każdy z nas
* abstrahować – pomijać coś w rozumowaniu na rzecz czegoś ważniejszego, nie
uwzględniać czegoś (red.).
53
jest narażony na to, że będzie musiał w Polsce prowadzić ten czy inny
odcinek pracy, tę czy inną komórkę naszego życia obywatelskiego.
Każdy harcerz musi stanąć na takim poziomie wyrobienia, aby w każ-
dej chwili potrafił na swoim najbliższym odcinku pracy objąć dowódz-
two. Jest to zresztą ideałem każdego żołnierza i obywatela.
Każdy harcerz musi być wodzem czy to na polu działania społecznego,
pracy zawodowej, czy nauki, czy też jakiejkolwiek bądź innej obranej
dziedziny życia – wodzem, który nie tylko potrafi pchać własne taczki
życia, ale potrafi także w dzielności swej drogi słabszym torować, być
czynnikiem ich doskonalenia. W założeniu takim jest harcerstwo elitą siły.
W WW WWódz ódz ódz ódz ódz
Głoszące wszechwymiarowość życia harcerskiego idee społeczne, mające
kształtować, a kiedyś decydować w życiu polskim musimy zbudzić zmysł
odpowiedzialności naszego Ruchu za tak szeroko zakreślone zamysły.
Wobec rzuconego hasła budowania mocy społecznej przez wyrobienie dziel-
nych i uspołecznionych indywidualności, zamysł ten każe na pierwszy plan
pracy ruchu wysunąć zdobycie odpowiednich przywódców – zastępowych
i harcmistrzów.
Wszechwymiarowość życia harcerskiego, głoszone idee i hasła, a tak-
że ustrój i sposoby harcerskie każą domagać się od wodza wykazania pew-
nych walorów jako gwarancji wyników w jego pracy wychowawczej.
Władza wodza musi pochodzić z jego siły, dzielności, potem z woli
zastępu czy gromady, a wreszcie z woli drużynowego.
Wódz jest autorytetem uznanym jednomyślnie przez zastęp, nie może
być zastępowi wbrew jego woli narzucony. W systemie zastępowym jest
to założenie zasadnicze. Na założeniu tym opierać musimy cały stosunek
wodza do gromady. Założenie to wielce demokratyczne ma duże znacze-
nie wychowawczo-uspołeczniające. Milcząca umowa: „Uznajemy cię wo-
dzem, wyrażać będziesz zbiorową wolę zastępu, masz nasze bezwzględne
zaufanie – toteż rozkazy twoje spełniać będziemy z przekonania”. Oto
honorowy stosunek tej małej społeczności do swego wodza.
„Biorę na siebie odpowiedzialność za gromadę – toteż zaufania nie za-
wiodę, zrobię wszystko, co w mojej mocy, by wspólnymi siłami dojść do
wytkniętego celu” – oto honorowy stosunek wodza do swojej gromady.
54
Zapał wodza płynie z jego młodości i wiary w ideał i hasło harcerskie.
Wódz jest wieszczem kultu, czarodziejem zastępu. Prawem ducha gro-
mady sugeruje i pokrywa, inspiruje etykę harcerstwa w każde dzieło za-
stępu. On urabia zdrową opinię zastępu, on wywołuje ducha zastępu,
w imieniu jego sądzi, dzielność pobudza.
Wódz jest generatorem inicjatywy zastępu, zamysły gromadzi, łączy,
ujmuje konstruktywnie – łatwo w czyn wprowadza.
Wódz umie zapewnić indywidualnościom harcerzy odpowiednie miej-
sce społeczne.
Wódz jest bystry w opanowywaniu sytuacji. Umie dowodzić i dawać
przykład nie tylko w grze, w zabawie, ale także i w walce. Musi być pierw-
szym bohaterem. Wódz uczy zwyciężać.
Wódz kocha zastęp, jest bratem każdego w zastępie. Reprezentuje ra-
cję stanu organizacji.
Wódz umie stwarzać sytuacje jasne – niedwuznaczne, bo wódz wie,
czego chce.
W myśl wyrażonego w poprzednich gawędach przekonania, wódz jest
trzecim i końcowym etapem wyrobienia harcerza (typ, charakter, wódz).
Nie znaczy to bynajmniej, aby każdy harcerz musiał kolejno przewodzić
gromadzie harcerskiej. Każdy jednak harcerz musi osiągnąć ten trzeci etap
i przewodzić w myśl harcerskich założeń jakiejś społeczności w dziedzi-
nie przez siebie obranej i w społeczności tej realizować harcerskie hasło.
Między harcerzami są i tacy, którzy dzięki wrodzonym dyspozycjom
w dzielności urastają szybciej aniżeli ich zastępy, a przy tym wykazują
specjalne zacięcie wychowawcze, będące zadatkiem walorów, które wy-
żej scharakteryzowano. Ci są stworzeni na hersztów gromad harcerskich:
zastępowych i drużynowych – harcmistrzów.
Aby jednak taki plan trzystopniowego wyrobienia przeprowadzić, mu-
simy skupić w naszym ruchu wyłącznie element aktywny, stworzyć takie
warunki, w których najbardziej aktywna i wartościowa młodzież polska
weszłaby do naszego stanu.
Wierzę, że warunki te stworzy realizowanie w życiu naszych zespołów
ideologii siły. W świetle rozważań o istocie naszego rychu sprawa ta na-
biera zasadniczego znaczenia.
Wychowanie nowego pokolenia wodzów harcerskich będzie oparte na
takich zasadach:
1. Wychowanie wodzów jest problemem dla życia drużyny i zastępów
najważniejszym.
55
Jacy zastępowi – takie zastępy.
Jakie zastępy – taka drużyna.
2. Wychowanie wodzów jest pierwszym obowiązkiem harcmistrza –
drużynowego.
Drużynowy jest odpowiedzialny za wybór i wychowanie zastępowych,
odpowiedzialny wobec Ruchu i władz harcerskich. Drużynowy wychowuje
drużynie zastępowych co najmniej na 3 lata pracy naprzód. Wychowanie to
nie może być dorywcze, musi być ciągłe. Dokształcanie zastępowych na
doraźnych kursach wtedy, gdy już widzi, że robota w zastępach się rwie, że
nie idzie, jest do niczego, świadczy jedynie o tym, że drużynowy wychowa-
niem się nie zajmuje, że robotę swoją partaczy. Drużynowy musi z tego
obowiązku się tak wywiązywać, aby nawet wtedy, gdy w kierownictwie
drużyny coś się załamie (drużynowy zachoruje lub tym podobne), życie
zastępów szło własnym rozpędem, nie odczuwało takich załamań.
Przez stałe i odpowiednie kształcenie zastępowych, drużynowy dopro-
wadza do pewnej niezależności życia zastępów, zwłaszcza od chwilowe-
go natężenia pracy w drużynie.Trzeba podkreślić, że taki stan rzeczy,
w którym robota w zastępie nie idzie, a drużynowy za to karci zastępowe-
go, jest w naszym specjalnie ruchu niedopuszczalny. Jedyną radą jest wów-
czas zmienić zastępowego i moim zdaniem... drużynowego także. Wy-
padki takie (dosyć zresztą częste), wskazują na to, że drużynowy nie
oddziałuje bezpośrednio na zastępowych, nie oddziałuje wychowawczo
na zastępy. Można by powiedzieć, że drużynowy zastępowego-wodza
karcić może tylko za przekroczenie pewnych granic w dowodzeniu zastę-
pem, natomiast za zaniedbanie natężenia życia zastępu, za obniżenie du-
cha zastępu – można go tylko z jego obowiązków zwolnić. Po tej dygresji
wracamy znowu do wychowania wodzów.
3. Ośrodkiem wychowującym dzielność wodza jest jego własny zastęp.
Oddziaływanie zastępu na harcerza (dla nas w tej chwili kandydata na
zastępowego) zostało obszerniej omówione w poprzednich gawędach.
Trzeba tutaj tylko podkreślić, że musi to być zastęp aktywny, o pełnym,
w naszym zrozumieniu, bogatym i ciekawym życiu. W gromadzie takiej
wybija się jednostka mocniejsza, zdobywająca w szybszym niż inni tem-
pie swoją dzielność. W harcach zastępu przeżywa wszystkie potrzebne
jego wyrobieniu radości i udręki, by ostatecznie wyjść zwycięsko i spre-
cyzować swoją indywidualność. Jeżeli wtedy budzi się instynkt dowodze-
nia, to indywidualność jego zaznacza się mocno w życiu jego zastępu.
Harcmistrz-drużynowy musi ten moment wyczuć. Przyszedł bowiem czas,
56
w którym trzeba, albo tego harcerza postawić na czele własnego zastępu,
albo – jeśli to niemożliwe – pozwolić mu skrzyknąć nową bandę i założyć
własny zastęp. Nawiasem mówiąc, wydaje się to jedyną formą ekspando-
wania ilościowego harcerstwa.
4. Wodzowie jednej drużyny są związani w „zastęp wodzów”.
Drużynowy, przyboczni, zastępowi. „Zastęp wodzów” jest rdzeniem
drużyny, twórczym ogniskiem ruchu na terenie drużyny, ośrodkiem wyra-
biania się w systemie, jest zastępem harcerskim, mającym własne odręb-
ne życie wewnętrzne, terenem wyżycia się zastępowych w roli tych, któ-
rymi w zastępach swoich dowodzą, terenem wzajemnego oddziaływania
i dalszego urastania w dzielności, czynnikiem ujednolicenia idei, kultu
i haseł w drużynie. Zastępowi poznają tu tajniki metod skautowych: tu
próbuje się nowe pomysły i sposoby w harcach tego zastępu: na specjal-
nych kursach itp. podnoszą zastępowi swoje wyszkolenie techniczne.
„Zastęp wodzów” jest Radą Drużyny, ośrodkiem współpracy, wymia-
ny planów, rezultatów, doświadczeń.
5. Wychowanie wodza uzupełnia się, wykańcza i sprawdza w „próbie
wodzów”.
Przejście harcerza do stanu wodzów stanowi punkt charakterystyczny
w jego życiu skautowym. Moment ten musi się silnie zaznaczyć i wy-
wrzeć piętno na jego samopoczuciu wychowawczym. Przyjęcie do stanu
wychowawczo w harcerstwie decydującego musi się oprzeć na publicz-
nym stwierdzeniu u danej jednostki walorów harcerza i dowódcy, choćby-
śmy byli o istnieniu tych walorów jak najbardziej przekonani. „Próba wo-
dzów” wymaga osobnego potraktowania, omówimy ją zatem w następnej
gawędzie.
P PP PPróby wodzów róby wodzów róby wodzów róby wodzów róby wodzów
W świetle założeń i metod harcerskich próba harcerska, poza stwierdze-
niem u harcerza (dla użytku próbującego) faktycznego stanu posiadania
przez tegoż harcerza wiadomości i umiejętności w zakresie objętym od-
nośnymi programami, ma także (może ważniejsze nawet) znaczenie wy-
chowawcze dla próbowanego.
57
Polega ono na przeżyciu, dającym harcerzowi poczucie wielkości pró-
bowanych sił jego. Próbę zatem traktujemy jako próbę dzielności harce-
rza, której tłem niejako będą wymagane umiejętności i wiadomości. Przez
poszczególne przeszkody prowadzić będziemy harcerza w sposób emo-
cjonujący, ciekawy, jeśli potrzeba tajemniczy, opierając się na jego ambi-
cji, wysiłku pokonywania, zdobywania, a w drugim dopiero rzędzie na
jego chęci pokazania się.
Próba musi być wielką i radosną przygodą, zwycięskim przeżyciem,
od którego coś nowego się zaczyna. Próba musi być zdobytym mocą (nie
tylko małym stosunkowo trudem wyuczenia się) walorem nobilitującym
go w danym stopniu harcerskim, względnie stopniu starszyzny. Próbę taką
pamięta harcerz czy wódz na całe życie.
Nie potrzeba chyba uzasadniać, dlaczego przy takiej próbie poszczegól-
ne przeszkody, zwłaszcza sposób ich postawienia, muszą być umiejętnie
dostosowane do próbowanej indywidualności, a więc wieku, zaintereso-
wań, wykształcenia itp. warunków. Aby się uchronić od zbytecznej dygre-
sji, przykłady takich przeszkód są dla lepszego naświetlenia sprawy ze-
stawione w osobnym (następnym) rozdziale o próbach dzielności. Próba
wodzów wyzwalająca publicznie harcerza na dowódcę ma za zadanie:
1. Wykazać mu, czy osiągnął dzielność potrzebną przywódcy.
2. Wykazać harcmistrzowi, czy próbowany wyrobienie to uzyskał.
3. Wykazać, czy próbowany uzyskał odpowiednią wprawę w dowodze-
niu.
4. Zaznaczyć silnie moment przełomowy – początek nowego okresu dzia-
łania harcerskiego (instruktorskiego).
5. Zbudzić u próbowanego zmysł przynależności do grona starszyzny (dru-
żyny względem ruchu).
Forma ujęcia organizacyjnego „próby wodzów” jest w tej chwili obo-
jętna, byle odpowiadała postawionym postulatom. Próbę tę trzeba pojąć
jako pierwszą próbę starszyzny, eliminującą materiał na wodzów-harcmi-
strzów czy wodzów-działaczy, który to materiał ma dać zastęp wodzów
drużyny.
O ile zatem próby dzielności musimy używać we wszystkich próbach
harcerskich, czy to młodzieży, czy starszyzny, z odpowiednim rzecz jasna
stosowaniem, o tyle „próby wodzów” odbywać mogliby jedynie czynni
członkowie zastępu wodzów danej drużyny. Z góry wykluczamy możli-
wość powoływania do stanu wodzów naszego ruchu i stawianie przed próbą
58
tych wodzów, którzy się sami w zwyczajnym zastępie harcerskim nie wy-
bili, a następnie nie przeszli wyszkolenia dowódców w zastępie wodzów.
Od tej zasady, jeśli ruch wodzów ma objąć harcerstwo, odstępować nie
wolno.
Niech mi będzie wolno przytoczyć dla przykładu projekt programu
„próby wodzów”.
P PP PPróba róba róba róba róba
WÓDZ ZASTĘPU-GROMADY
1. W „próbach dzielności” wykaże siłę (ducha, umysłu i ciała).
2. Wie, jakie są obowiązki wodza harcerskiego.
3. Wie, jaka jest jego odpowiedzialność za gromadę wobec ruchu harcer-
skiego i społeczeństwa.
4. Podnosi w zastępie kult mocy, oparty o etykę chrześcijańską. Przeprowa-
dzi w zastępie wybrane przez siebie obrzędy lub inne zachowania kult ten
podkreślające.
5. Wprowadza w życie zastępu (gromady) i realizuje hasła zdobywania
siły, dzielności.
6. Nauczy w jednym harcu zastęp swój trzech dowolnych, ale różnych
umiejętności technicznych.
7. Zorganizuje i przeprowadzi samodzielnie krótki (5-dniowy) obóz zastępu.
8. Zorganizuje i przeprowadzi w zastępie, względnie w drużynie, jakąś ak-
cję wykazującą czynny stosunek tej gromady do zagadnień obywatelskich.
9. Zaprojektuje i urządzi na żądanie kącik zastępu, świetlicę drużyny itp.
10. Zorganizuje życie świetlicowe swego zastępu – urządzi zbiórkę świe-
tlicową: herbatkę, wieczorynkę itp.
11. Przeprowadzi bieg indywidualny zastępu.
12. Przedstawi prowadzony przez siebie „dzienniczek wodza”.
13. Przedstawi plan pracy swojego zastępu na okres kwartału i uzasadni
celowość poszczególnych harców (widma).
14. Inicjatywę zastępu umie zorganizować w harc dający siłę.
15. Przeprowadzi samodzielnie próbę młodzika lub wywiadowcy z zasto-
sowaniem prób dzielności.
59
16. Zna organizację harcerstwa.
17. Ułoży budżet drużyny, oszczędza na czasie, materiałach i funduszach,
zna obowiązujące przepisy gospodarcze.
WÓDZ-DZIAŁACZ
1. W „próbach dzielności” wykaże siłę.
2. Wie, jakie są obowiązki wodza harcerskiego.
3. Wie, jaka jest jego odpowiedzialność za podjętą robotę wobec ruchu
harcerskiego i społeczeństwa.
4. W kierowaniu grupą działającą opiera się wyłącznie na etyce chrześci-
jańskiej harcerstwa – na ideologii siły.
5. W grupie działającej realizuje plan doskonalenia się specjalnego i od-
działywania społecznego według założeń harcerskich.
6. Wykaże umiejętność podzielenia się swoim doświadczeniem w grupie,
której przoduje, w dziedzinie pracy społecznie przydatnej.
7. Wykona z zakresu swoich upodobań pracę samodzielną.
8. W grupie działającej przeprowadzi akcję wykazującą wyraźnie obywa-
telski charakter roboty tej grupy.
9. Zorganizuje i urządzi warsztat pracy swej grupie według wymogów
danej specjalności, higieny, estetyki.
10. Zorganizuje życie towarzyskie swej grupy, odkreślające jej zwartość
i jednolitość, umożliwiając szersze oddziaływanie społeczne.
11. Umie pobudzić ambicję pracy grupy działającej, opierając ją o pogod-
ne podejście do samodzielnego trudu. Umie wykorzystać zdrową emula-
cję* jednostek do osiągania celów tej grupy.
12. Przedstawi prowadzony przez siebie terminarz pracy.
13. Przedstawi kwartalny plan pracy swojej grupy, uwzględniający zdo-
byte już doświadczenie.
14. Inicjatywę grupy działającej umie wykorzystać w planie pracy tej grupy.
15. Umie znaleźć formy uznania pracy swej grupy, w sposób pobudzający
instynkty wartościowe.
16. Zna organizację społeczności, na którą pracą swej grupy oddziaływuje.
17. Prowadzi oszczędny tryb życia, oszczędza na czasie, materiałach i fun-
duszach.
* emulacja – tu: (przestarz.) rywalizacja, współzawodnictwo.
60
Przykłady „prób dzielności” w zastosowaniu w próbach harcerskich,
próbach obrzędowych, próbach wodzów, harcach i zawodach zastępu.
Wykrzesać ogień
(rzetelność, spryt, zaradność, cierpliwość)
Zamykam cię w tej izbie na jedną godzinę. W tym kawałku drzewa wypalisz
pierwszą literę swojego imienia (znak twego totemu, godło twego zastępu
itp.). Zapałek ani zapalniczek nie użyjesz. Wrócę za godzinę. Czuwaj!
Przepalanie liny wiszącej z węzłami
(spryt, cierpliwość, pomysłowość)
Masz tu jedną zapałkę i tę oto grubą linę, którą obciążam kamieniem i za-
wieszam na drzewie. Przepal linę w miejscu między dwoma węzełkami
(których odległość od siebie wynosi 1 cm.). Liny rękoma nie dotykaj.
Węzły zostawisz nietknięte ogniem. Czekam tam, pod wielkim dębem aż
do zachodu słońca.
Szukanie źródła
(rzetelność, tropienie, pomysłowość w sporządzaniu prymitywu,
wytrzymałość na trud, cierpliwość)
Masz przy sobie jakieś naczynie? – Nie? To nic. Odszukaj źródło tego
strumyka i przynieś do tamtej groty ze źródła wody sześć garści. Czekam
– do zobaczenia!
Łamanie podkowy
(wytrzymałość na gorąco, zaradność, siła, wytrwałość)
Tę oto podkowę złamiesz, a każdą z tych części wyprostujesz. Co? Ognia?
Owszem, możesz używać. Czekam na ciebie u twego zastępu, który tam
opodal harce wyprawia, przy potoku.
61
Z więzienia
(siła, zręczność, zaradność, spryt, karność, poczucie odpowiedzialności,
spostrzegawczość, wprawa, inteligencja)
Harcerz z zastępu, np. Żbików, porwany, związany i wniesiony do izby
drużyny położonej na parterze – przez inny zastęp Wilków zamknięty.
Pod drzwiami wsuwa harcmistrz kartkę z napisem: „Bądź u mnie za go-
dzinę, jesteś mi potrzebny, baczność, bo Wilki czyhają. Narzędzia znaj-
dziesz. Czuwaj!”.
Ustrzelone naczynie
(celność, umiejętność gotowania, spryt)
Jesteś głodny? Na tej gałęzi nad potokiem wisi moja menażka, trzy kroki
od ciebie – nie dostaniesz? Weź ten karabinek i naboje, zestrzel ją i ugotuj
śniadanie, reszta w moim plecaku.
Złaz z góry z kamieniem
(siła, równowaga)
Kamień ten znacznie cięższy (a droga trudniejsza, niż przypuszczasz) leży
ci na karku, zejdź z nim z tej góry nie tknąwszy go rękoma. Nie lekceważ,
bo kamień jest ciężki, a droga trudna.
Cień krąży
(dokładność, technika, orientacja czasu, spryt)
Pamiętasz drogę, którą szedłeś? Oto mapa naszych okolic. Punktualnie za
godzinę i minut 30 zgłoś się do mnie, to powiem, co masz czynić dalej.
Bez zegarka – słońce wystarczy!
Rozbity garnek
(zaradność, tajemniczość, cierpliwość)
Ostrzegam: tu wody nie ma wkoło, wyjmij z tego worka czerepy starego
garnka. Napraw garnek i przechowaj w nim tę wodę z mojej manierki do
62
jutra, przybory znajdziesz w worku. Radź prędko, bo czas nam w dalszą
drogę. (W worku: gliniany garnek rozbity na 2–3 części, drut, obcęgi,
młotek).
Niepoznany
(charakteryzacja, tropienie, rzetelność, pewność siebie)
W stroju, jakim chcesz, nie poznany przez drużynowego (zastępowego,
ojca, matkę, brata itp.), zamienisz z nim co najmniej 3 zdania na ciekawy
temat, masz 3 godziny czasu.
Gaz
(obrona przeciwgazowa, ocena objętości, odwaga)
W piwnicy jest gaz, który wcale zdrowiu nie służy, a łzy wyciska. Idź
i oblicz, ile ton węgla zmieści ta piwnica. Oto maska.
Do celu z płynem
(celność, zaradność, przeprawa, próba powonienia)
Po drugiej stronie potoku, w odległości 25 kroków od nas postawiłem
flaszkę z płynem. Otwórz tę flaszkę stojąc tutaj, a potem nie zamoczyw-
szy stóp zbadaj, co za płyn się w niej znajdował.
W noc
(odwaga, opanowanie się)
Tam, gdzie się drogi krzyżują, stoi samotna olcha. Pod olchą leży kamień,
a pod nim znak jakiś albo list. Idź tam o północy i zrób, jak każe znak.
(Treść listu jest drugorzędna, może być jakieś hasło życiowe).
Kawał lodu
(wytrzymałość na zimno)
Ten oto kawałek lodu kładę ci na dłoń. Wytrzymaj tak długo, aż się lód
stopi. Możesz przełożyć na drugą dłoń.
63
Tajemniczy worek
(tajemniczość, zaciekawienie, zaradność, opanowanie się
przed strachem, odwaga, poczucie obowiązku, rzetelność)
Znasz ten strumyk przy grotach? Gdy północ nadejdzie, usiądziesz nad
nim i worek, który ci daję, rozwiążesz. Jest tam wszystko, co potrzebne,
aby nam, którzy nad ranem przyjdziemy, urządzić biesiadę. Garnek, uprze-
dzam, dziurawy. Herbata ma być gorąca. W worku: dziurawy garnek,
3 gwoździe, obcęgi, kawał blachy, herbata, cukier, chleb, ser, jaja itp.
Na dalsze czuwanie
(wprawa)
Idzie noc... Stać będziesz na czacie obozu naszego zastępu. Niebo czyste,
gwiaździste, niech ci czas mierzy. Zbudzisz mnie na dalsze czuwanie.
Niemy
Taśmą zamykam ci usta. Zastęp twój jest blisko. On tylko może cię z ta-
śmy uwolnić. Zwabić go może tylko głos sztuką dobyty, nie pomogą wo-
łania. Weź ode mnie ten nóż i polano! Sztuką dobądź głos, sztuką znak!
Na wywiad
(spryt, spostrzegawczość, wywiad, rzetelność,
wnioskowanie, tropienie)
Idź na miasto i znajdź człowieka rudego. Dowiedz się o nim:
1) ile ma lat,
2) czy jest żonaty,
3) jaki jego zawód,
4) co zamierza dzisiaj robić,
5) gdzie mieszka?
Odpowiedź za 3 godziny.
Jaką piosenkę
(muzykalność, zręczność, spryt)
64
Zagraj mi piosenkę, którą najczęściej śpiewasz. Nie masz na czym? Na
czymkolwiek, zrób sam instrument, flet, cymbały, co chcesz, ale zagraj.
Łowy
(tropienie, spryt, pomysłowość)
Zrób zdjęcie swojego drużynowego (fotografia, szkic, karykatura), ale tak,
aby tego nie zauważył.
Głupi Tomasz
(spryt, zaradność)
A teraz uwolnij się z tych więzów i powiedz, jakim ci węzłem ręce skrę-
powałem.
Omyłka
(spostrzegawczość, ocena czasu)
Na tej kartce gazety jest omyłka w druku. Znajdź ją i podaj w minutach,
jak długo szukałeś. Naturalnie bez zegarka. Zaczynamy.
Jaką sztuką?
(pomysłowość, siła rąk i nóg)
Masz oto linę 25 metrową. Po ziemi chodzić nie wolno. Z gałęzi na gałąź
też nie, tylko po linie. Z tego drzewa przedostaniesz się na to trzecie. Jaką
to zrobisz sztuką? Zobaczę! Odstęp drzew najwyżej 2 metry.
Czara
(zaradność, cierpliwość, siła woli, pomysłowość)
Z bryły gliny zrobisz trwałą czarkę, by z niej gościć swoją gromadę w noc
twojego czuwania.
65
Pod ziemię
(siła mięśni, cierpliwość, siła woli, pomysłowość.)
Na polankę, której szkic ci daję, przyjdę punktualnie o trzeciej po połud-
niu wraz z twoim zastępowym, który w ciągu jednej minuty zechce cię
znaleźć. Zadanie twoje: o godz. 3 01 zwabisz głosem zastępowego w twoją
stronę na odległość mniejszą niż 20 kroków. Masz 3 godz. czasu, łopatkę
i siekierkę, żegnaj.
Przeszkodzić w zbiórce
(siła woli, przedsiębiorczość, spryt)
Dziś wieczorem o godzinie szóstej ma mieć zbiórkę zastęp Żubrów two-
jej drużyny. Nie robiąc żadnemu z Żubrów najmniejszej krzywdy, po-
starasz się, aby zbiórka miała zupełnie inny program, aniżeli pierwotnie
zamierzono.
Kot
(tropienie, szybkość, bystrość)
Czy masz w domu kota? Nie? To tym lepiej, bo jest mi właśnie potrzebny
kot na krótką chwilę. Przynieś mi, skąd chcesz, kota, nie robiąc mu żadnej
krzywdy.
Przyniosłeś! No, zuch z ciebie, a teraz uważaj, bo puszczam go na wolność,
a ty prędko narysuj szkic drogi, jaką on teraz przebywa, zdążając do domu.
Uschnięte konary
(samowystarczalność, zaradność, pewność ręki, celność)
Na północ stąd znajdziesz starą sosnę. Prowadź do niej. Tak, to ona. Wi-
dzisz te dolne konary uschnięte? Rozbij pod nią swój biwak. Drwa na
ogień i wszystko inne mieć będziesz z tych starych konarów, ale pnia się
tknąć nie wolno. Linia ta jest całkiem mocna, a ma około 20 metrów.
66
Dwa smereki
(siła mięśni, ocena odległości, zaradność)
Patrz: po obydwu stronach tej rozpadliny rosną dwa smereki, prawie ró-
wieśnicy. Jak sądzisz, ile mają lat? Rosną od siebie nie więcej jak trzy
kroki. Z jednego na drugi dostaniesz się tylko tą liną.
Zbiegowisko
(inicjatywa, ocena odległości, zaradność)
Zrób coś takiego, co by całą drużynę ściągnęło do świetlicy albo w inne
miejsce. Tam zaś urządź coś takiego, aby drużyna tego nie pożałowała.
Po linie
(wyrobienie fizyczne, wywiad rzeczy nieznanej, węzły praktycznie)
Do tego parowu prowadzi stąd tylko jedna droga po linie w dół. Przeszu-
kaj dokładnie dno parowu i donieś mi zaraz o tym. Oto masz kawałek
chleba, cukier i herbatę. Woda w dole.
Obrona ogniska
(szukanie północy, orientowanie się w terenie,
zwinność, ambicja, obrona)
Znasz to złamane drzewo przy drodze do Borek? Na północ od tego drze-
wa jest polanka. Śnieg tam duży po kolana. Na polanie tej rozpal o godzi-
nie trzeciej ognisko i utrzymaj je aż do mojego tam przybycia. Będę o 3 15 .
Ukryci wrogowie zechcą je zgasić. Obroń.
Wywiad drużyny
(spryt, wnioskowanie,inteligencja, tropienie)
Dowiesz się sprytnie o zastępie „Orłów” sąsiedniej drużyny, gdzie mają
zbiórki, kiedy mają zbiórki, co się na ostatniej zbiórce działo, co chcą
robić na następnej zbiórce, ilu ich jest w zastępie, jaką ma o nich opinię
drużynowy, czy mają umówione pisma (alfabet, szyfr), jak wygląda ich
plan alarmowy, jaki mają inwentarz, czy mają i co mają w swoim kąciku
w izbie drużyny.
Na to wszystko daję ci czasu 3 dni.
67
Po linie w przepaść
(opanowanie ruchów ciała, siła mięśni, zimna krew)
Widzisz gałąź na tym boku na wysokości 5 metrów nad ziemią. Pod tym
drzewem stawiam pełną menażkę wody. Weź tę linę i wykonaj, co ci pole-
cam. Wodę wydostań natychmiast na tę wysokość, nie wylewając nic z me-
nażki, a następnie sprowadź na dół, trzymając stale menażkę przy sobie.
Kto zuch, ten wykona!
Co tam jest?
(celność, ocena odległości, mierzenie odległości, zaradność, spryt)
Jaka jest dokładna odległość od ciebie do tego starego czerepu, co tam po
drugiej stronie potoku stoi? Mówisz, że 7 kroków, no, a ile metrów?
Sprawdź to dokładnie, a potem, nie przechodząc rzeki, dowiedz się, jaka
substancja się w tym czerepie znajduje. Oto lina 15 metrowa.
Ptaki, drzewa, kamienie
(znajomość ptaków, tropienie ich życia, znajomość drzew i przyrody martwej)
Na pół dnia pójdziesz ze mną. Pójdziemy w las. Trzy ptaki poznasz –
opiszesz. Trzy drzewa poznasz – z każdego drzewa liść, korę i żywicy
bryłkę. Trzy różne kamienie poznasz – rozbijesz i opiszesz.
Szok
(gotowość, skok w dal, szybka decyzja)
Masz oznakę sportową? Trzy metry skoczysz? Ten potok jest właśnie trzy
metry szeroki. Skacz!
Przechować lód
(pomysłowość, cierpliwość)
Jutro punktualnie o godz. 12 w południe otrzymasz ode mnie na górze
kota 435 na północny zachód od miasta kawałek lodu. Zrób tak, nie scho-
dząc z góry, abym o godz. 6 wieczorem otrzymał od ciebie resztę lodu.
Czekać tam będzie cały twój zastęp. Czuwaj!
68
Żelazo pali
(moment obrzędowości, pal, zręczność, pismo obrazkowe, zebranie wrażeń
z odbytej próby)
Na tym oto palu narysuj żarzącym żelazem dzieje tej próby.
O dokument
(spryt, pomysłowość)
W komendzie hufca znajduje się cenny dokument, który musisz wydostać.
List ten jest pisany przeze mnie do komendanta hufca dnia 7 marca b.r.
Własnym przemysłem
(pomysłowość, poczucie piękna, celność)
Zrób własnym przemysłem dla kogoś tobie najdroższego coś bardzo ładnego
i pożytecznego. Sprawę zdasz i przedmiot pokażesz w ostatnią noc czuwania.
Na maszt
(siła mięśni)
W przeciągu 5 minut wspinaj się na ten maszt do wysokości bocianiego
gniazda. Liną możesz się posługiwać.
Przeciąć linę
(pomysłowość, cierpliwość, siła woli)
Bez użycia ostrych narzędzi przetniesz tę linę na dwie części w przeciągu
5 minut.
Bieg w beczce
(odwaga, opanowanie się, ocena odległości i czasu, spryt, siła mięśni)
Przebiegniesz tocząc się w tej oto dużej beczce 25 metrów. Za chwilę daję
znak.
69
W sienniku
(zręczność, cierpliwość)
Weź ze sobą swoje ubranie skautowe. Tu oto jest twój własny siennik
obozowy. Wejdź do niego, o tak. Zaszywam cię w nim na przeciąg 15
minut. Za kwadrans staniesz przede mną w swoim mundurze skautowym.
Tajemnicze ognisko
(pomysłowość)
Tu, na tej pięknej polanie rozpalisz ognisko, ale tak, aby potem nikt nie
poznał, że tu byłeś i ogień paliłeś.
Z kamieniem
(cierpliwość, wytrzymałość na trud, orientowanie się)
Wejdź do tego siennika. Zapinam go. Powstań w nim. Weź teraz ode mnie
ten oto pal, zanieś tam pod skałę, nie więcej stąd jak 100 kroków. Pal ten
wbij w ziemię pod skałą i czekaj dalszych rozkazów.
Jak orzeł
(zręczność, pomysłowość, wytrzymałość na trud)
Na tym oto dębie obierzesz sobie legowisko na noc dzisiejszą. Dobranoc.
Odszukaj myśli
(inteligencja, wnioskowanie)
Herbata gotowa? Zatem zasiądźmy w kręgu i wypijmy. W tym liście zawa-
rłem moją myśl. Pytaj, odpowiadać będę tak lub nie, odszukaj myśl moją.
Dziewiątka
(wytrzymałość, opanowanie się)
A teraz narysuj na ziemi liczbę arabską dziewięć (9), tak aby średnica
kółka tej liczby wynosiła 2 małe kroki, a kreska 10 kroków. Dobrze, a teraz
przebiegnij po obwodzie tego kółka 100 kroków, potem po linii prostej
dziewiątki. Już! Biegiem marsz!
70
Zgasić lampę
(szybkość decyzji, odwaga, ryzyko, siła mięśni, zaradność)
Zgaś tę latarnię gazową, a następnie szybko ją zapal, ale tak, aby cię na
tym nie przyłapano.
Nikt nie usłyszy
(siła woli, rzetelność)
Od chwili obecnej aż do nadejścia twojego czuwania, tzn. przez całą dobę,
nikt głosu twego nie usłyszy.
Wykuj!
(siła mięśni, pomysłowość, siła woli)
Z tego oto pręta żelaznego zrób nóż obozowy, użyj więc ognia, cęgów,
siekiery.
Bez wody, bez chleba
(siła woli, rzetelność, wytrzymałość na niedostatek)
Jutro o wschodzie słońca wybierz się hen na harc i aż do zachodu słońca
nie będziesz pić ani jeść. O zachodzie wieczerzę sam sobie sporządzisz.
Literat
(inteligencja, umiejętność wyrażania się)
Napisz coś tak zajmującego do naszego „Skauta” albo innego czasopisma
harcerskiego, aby to rzeczywiście dostało się na szpalty.
Upolowanie
(celność, zaradność, rzetelność)
Sporządź sobie łuk i strzały. Masz ugotować dla siebie obiad z ziemnia-
ków, które leżą na kamieniu w odległości 5 kroków od nas. Tylko ziem-
niaki 16 strzałami trafione będą twoją własnością. Celuj i traf!
71
Jabłko
(celność, pewność ręki)
Daję ci 17 minut czasu. Widzisz jabłko przyczepione do deski? Do niego
nie więcej jak 3 kroki. Wyjmij swój nóż obozowy i spraw dowcipnie z tej
odległości, aby tego jabłka tam nie było.
Pilnować kwiatu
(spryt, miłowanie przyrody)
Ten oto polny kwiat przesadź tam pod skałę i dbaj o to, abyśmy – gdy
przyjdziemy w noc twego czuwania – zastali go tak świeżym jak teraz.
Z osypiska
(cierpliwość, wytrzymałość na trud, odwaga)
Nic ci się złego nie stanie, choć masz nogi skrępowane. Zejdź z tego pia-
skowego osypiska na dole, czym prędzej się uwolnij z więzów i wydostań
tutaj, aby podołać próbie.
Lichtarz
(pomysłowość, cierpliwość)
Lichtarz obozowy zrobisz z tej butelki. Musi mieć tę zaletę, aby świecy
w nim umieszczonej silny nawet wiatr zgasić nie zdołał.
Cichym krokiem
(opanowanie się, bystrość, siła woli)
W tej kotlinie na dole obozuje zastęp Wilków. Cichym krokiem podkrad-
nij się doń, dowiedz się, co się tam dzieje, zapisz wszystko i wracaj do
mnie. Uważaj, bo kołatki (dzwonki), które ci do nóg uwiązałem, łacno cię
zdradzić mogą, a jeśli zdradzą, to Wilki ci lanie sprawią solidne.
Na ratunek
(gotowość, opanowanie się, szybkość decyzji, zaradność)
– Tomek, wstawaj! Alarm – patrz tam się pali. Biegiem na ratunek.
72
Powstań
(zręczność, siła mięśni)
Połóż się na murawie na wznak, załóż ręce na piersiach. Dobrze, a teraz
nie krzyżując nóg powstań!
Kamień próby
(siła mięśni, siła woli)
Ten kamień waży więcej niż ty. Wytocz go na pagórek do samego kręgu,
by zasiąść na nim do dalszej próby.
Z góry
(siła woli, cierpliwość)
Jak sądzisz, ile waży ten skalny odłamek? 10 dkg? Być może. Trzymając
go ciągle w ręku stocz go po tym stoku aż do smereku nad potokiem.
Waga
(pomysłowość, inteligencja)
Tu oto masz ciężar 1 kg. Nie mając wagi powiedz mi za chwilę, ile ja ważę.
Widełki trójrogie
(odwaga)
Mówią, że zastępowi widełki trójrogie szczęście przynoszą. Taki zabo-
bon puszczański. Idź i znajdź takie widełki, tylko trzeba koniecznie iść
o dwunastej w nocy, aby znaleźć takie, które moc szczęśliwą mają.
Oszczędnie
(oszczędność, planowanie, roztropność)
Idziemy w las, ale przedtem pójdziesz jeszcze na zakupy. Daję ci ... Kup
za nie tyle żywności, aby nam obydwu na śniadanie wystarczyło.
73
Koło od wozu
(siła mięśni, wytrzymałość)
Połóż koło na ziemi, usiądź na nim i nie daj się zeń zrzucić, choćby koło
zrzucić chciało.
Kamienie bliźniacze
(odwaga, spryt, spostrzegawczość)
Przynieś kamień podobny do wskazanego i połóż na starym pniu obok wodo-
spadu. Przykrywam obydwa chustą i spod chusty wrzucam do wody. Rozpo-
znaj je w wodzie, przynieś i powiedz, który z nich położyłeś na starym pniu.
Taki wódz
(pomysłowość, siła mięśni)
Masz koło od wozu. Zrób z tego jednego koła taki wóz, abyś siedząc na
nim przejechał po tej drodze odległość na rzut kamieniem.
Utopić pęcherz
(pomysłowość, spryt)
Nadmij ten pęcherz, zwiąż mocno, a teraz zmierz głębokość i wartkość
tego potoku. Pływać umiesz? Woda po pas, mówisz? Otóż umocuj pę-
cherz na dnie, nie wchodząc wcale do wody ani nie używając sznurka,
Frontem do morza
(orientowanie się, bystrość)
Stań twarzą do polskiego morza nie używająć żadnych przyrządów.
Z książki
(bystrość, wnioskowanie, inteligencja)
Na 15 minut daję ci książkę. Dowiedz się, jaka jest jej treść, a gdy przyjdę
– opowiesz.
74
But na opak
(wytrzymałość na trud, spryt)
Zdejm trzewiki, a teraz włóż lewy na prawą nogę i prawy na lewą. Idź tak
i znajdź kogoś znajomego, zachowaj się tak, aby tej zmiany nie zauważył,
potem przełóż buty prawidłowo i wracaj czym prędzej.
Kusy kajak
(odwaga, siła woli, orientowanie się, siła mięśni)
Umiesz pływać? Tak? A kajakiem? Zatem wsiadaj i płyń w dół tego poto-
ku. Zatrzymaj się na zakręcie przy złamanym drzewie. Bez wioseł. Czu-
waj!
Toczyć koła
(opanowanie ruchów, podzielność uwagi)
Tę obręcz weź do lewej, a tę do prawej ręki i tocz je równocześnie drogą,
którą ci wskazuję – stąd aż do tamtego słupa.
Obserwuj
(spostrzegawczość, pamięć)
Pamiętasz, kto ostatni przeszedł obok ciebie? Jak był ubrany? W jakim
mniej więcej wieku? Opisz.
Trzy gwoździe
(spryt, siła mięśni, siła woli)
W tę deskę wbiłem końcami trzy gwoździe różnej długości. Mając ręce
związane na plecach, wbij gwoździe do końca.
Rąbać śladem
(celność, pewność ręki)
Przed chwilą naciąłem ślad siekierą na tej gałęzi. Jednym uderzeniem prze-
tnij gałąź, trafiając w mój ślad.
75
Urąb
(zaradność, siła woli)
Jedna ręką urąb szczypek z tego oto polana. Czekam nie dłużej jak 5 mi-
nut.
Monety
(dotyk, skupienie się)
Oto garść drobnych monet. Włóż je do swojej kieszeni i nie patrząc prze-
licz, ile jest tam pieniędzy. Teraz sprawdź, ile jest rzeczywiście. Różnicę
zdeklaruj na stanicę harcerską.
Czarna ręka
(siła woli, opanowanie, spryt)
Zanurz lewą dłoń w tym naczyniu. Czarny tusz. Ręki tej nikt nie może
widzieć przez całą dobę. Przyjdziesz tu jutro o tej porze i pokażesz czarną
rękę.
Harcerski Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy