PRZEDMOWA 
DO PIERWSZEGO WYDANIA
Myśl wydania książki niniejszej powziął dr Piasecki w roku 1910. Do opracowania jej skłonił Mieczysława Schreibera, jako łączącego w sobie kwalifikacje pedagoga i znawcy służby wywiadowczej wojennej. Zarząd Główny TNSW1, od początku wielką sympatią otaczający dzielny środek wychowawczy, jaki zyskaliśmy w harcach, zgodził się, bez czekania, na przyjęcie dziełka w poczet swych wydawnictw, rezygnując z zysku, aby umożliwić młodzieży nabywanie książki po cenie przystępnej. Gdy rękopis gotów był do druku na wiosnę 1911, ukazała się książka p. A. Małkowskiego pt. „Scouting”. Sądziliśmy wówczas, że nie należy w młodziutki, acz z żywiołową siłą rozwijający się ruch wprowadzać konkurencji dwu podręczników i rzecz odroczyliśmy na rok. Rok ten przyniósł sporo doświadczeń i spostrzeżeń, na swojskiej już czynionych glebie. Rękopis zatem pierwotny trzeba było z gruntu przerobić i uzupełnić. Praca ta przypadła w udziale dr. Piaseckiemu, któremu z chętną pomocą pospieszyła Komisja Wychowania Fizycznego TNSW, a ponadto pp. prof. Błażek i Bykowski, dyr. Czołowski, prof. Hahn, radca Kubala, A. Małkowski, radca Miziewicz, prof. Romer i M. Zaruski. Za cenne rady i wskazówki lub nawet nakładem dużej pracy dostarczane przykłady i opisy wszystkim tym łaskawym współpracownikom naszym składamy na tym miejscu serdeczne dzięki. Tylko ich światła pomoc umożliwiła nam zbliżenie się do celu, jakiśmy sobie postawili: spolszczenia dzieła Baden-Powella w całym tego słowa znaczeniu.
Pomysły szlachetnego i rozumnego generała angielskiego mają w sobie tyle pierwiastków wszechludzkich, że na ogół nadają się dla każdego narodu. Co więcej, u nas bodaj łatwiej nawiązać bardzo wiele szczegółów do rodzimej tradycji niż u wielu innych narodów. Należało jednak spolszczyć nazwy, oprzeć się na swojskich przykładach dziejowych i współczesnych, wskazać rodzime ideały, nieraz dość wybitnie różne od brytyjskich. Trudno bowiem sobie wyobrazić widok przykrzejszy niż zrzeszenie patriotycznej młodzieży, skażone anglomanią przez niepotrzebne używanie obcych wyrazów i stosowanie się przeważnie do wzorów obcych. O ile udało nam się uniknąć tego błędu w dziedzinie przykładów, niech łaskawy czytelnik osądzi. Dodać jednak wypada słów parę w sprawie nazw.
Słownictwo harcowe poddaliśmy wyczerpującym rozprawom w Komisji Wychowania Fizycznego TNSW i wprowadziliśmy tylko nazwy przez tę komisję jednomyślnie przyjęte. Przy doborze nazw nie mieliśmy już zupełnie wolnej ręki, gdyż starannie unikaliśmy wprowadzenia zamętu przez zbyt wielkie odstępstwa od utartych w polskim harcerstwie wyrazów. Harcerz, harcmistrz, harce, harcerstwo, harcować – to wszystko (z wyjątkiem drugiego, według licznych analogii nowo utworzonego wyrazu) słowa nie tylko staropolskie, ale już i w obecnym ruchu harcowym naszej młodzieży utarte jako synonimy, zrozumiałe powszechnie i popularne. Sprawia to nie tylko wielka podatność tematu harc, który z łatwością dał wszystkie potrzebne odpowiedniki, lecz i treść jego, w szerszym znaczeniu oznaczająca zabawę rycerską. Oddaje zatem ten wyraz znacznie lepiej całość pojęcia, stworzonego przez Baden-Powella, wraz z jej najpiękniejszą stroną – prawem rycerskim, aniżeli sama nazwa oryginalna. Scout oznacza bowiem żołnierza-zwiadowcę, a tym samym obejmuje tylko drobną część programu ćwiczeń harcowych, ważną niewątpliwie, zajmującą i kształcącą, lecz niegodną tego, by ją przez tę nazwę na czele innych postawić. „Skautem” dobrym mógł być i Zagłoba, harcerzem tylko Skrzetuski, Wołodyjowski i im podobni. Postać zewnętrzną nadano dziełku niniejszemu z umysłu skromną, aby umożliwić młodzieży nabywanie go po cenie przystępnej. Najwięcej rycin zaczerpnęliśmy z naszego pierwowzoru angielskiego. Reszty dostarczyły podręczniki J. Baczyńskiego, E. Romera i in. 

						Autorzy

Lwów, w czerwcu 1912.
PRZEDMOWA 
DO TRZECIEGO WYDANIA
Wydanie drugie musiało, wobec warunków wojennych, opuścić prasę w postaci prawie niezmienionej. Nie mogło to oczywiście wpłynąć na ułatwienie przygotowań do niniejszego wydania, należało bowiem uwzględnić w nim doświadczenia zebrane w ciągu dłuższego, sześcioletniego okresu pracy i literaturę harcerską, rozrosłą do rozmiarów nieprzewidywanych. 
Drugim momentem, zmieniającym do gruntu wymagania, jakie dziś czytelnik stawia tego rodzaju podręcznikowi, było rozszerzenie jawnego ruchu harcerskiego na wszystkie ziemie Rzeczypospolitej, dokonane w czasie wojny światowej i z górą sześciokrotny wzrost naszej rzeszy harcerskiej. 
Radosna chwila odzyskania zjednoczenia i niepodległości naszej Ojczyzny każe też niejedno zmienić w sposobie przemawiania do młodych czytelników. Pisaliśmy śmiało i otwarcie już w roku 1912. Najlepszym tego dowodem wyrok sądu pruskiego w Poznaniu, który uznał książkę naszą za podburzającą do powstania i oddzielenia ziem polskich od Rzeszy Niemieckiej. Nie pod tym też względem były potrzebne zmiany. Należało tylko ująć bardziej konkretnie ideał miłości Ojczyzny, wówczas nieco oderwany. Dziś harcerz nie ma odczuwać tylko, co dla Polski czynić należy. Rzeczpospolita i jej władze dają mu polecenia, których ma słuchać i w tym świecić przykładem innym.
Największą jednak trudność sprawiał wobec niezupełnie jeszcze dokonanego zjednoczenia dawnych zaborów fakt istnienia aż czterech odrębnych związków harcerskich* z przepisami, zasadami organizacji itp. w znacznej części odrębnymi. Stanąć na stanowisku „dzielnicowym” i uwzględnić to tylko, co obowiązuje w jednym ze związków, wydało się niegodnym wielkiej chwili dziejowej i tradycji tej książki. Uwzględnienie wszystkich drobiazgowych różnic regulaminów dzielnicowych byłoby znów wprowadziło zamęt i powiększyło nad miarę objętość dzieła.
Na szczęście, wyjście z tego położenia znalazło się w postaci nawrotu do pierwowzoru Baden-Powella. Rozbieżność czterech związków  w różnych drobiazgach powstała stąd, że w każdym z nich na swój sposób wzięto się do „poprawiania” Baden-Powella. Dziś już cały szereg najpoważniejszych pracowników harcowych doszedł do przekonania, że większość owych „poprawek” nie ma poważnego uzasadnienia, a wiele z nich nawet psuje genialne dzieło angielskiego reformatora. Od powzięcia tego przekonania krok tylko do nadziei łatwego pogodzenia odrębności dzielnicowych przez ściślejsze nawiązanie do zasad wyłożonych w „Scouting for Boys”.
Nie wątpię ani na chwilę, że zasada ta zwycięży, gdy zbierze się pierwszy ogólnopolski sejm harcerski. Jeśli zatem o poprzednich wydaniach mówiono, że są „obszernem streszczeniem, miejscami przeróbką” dzieła Baden-Powella, obecne jest „tłumaczeniem, miejscami przeróbką”.
Przerobiono tylko te szczegóły, co do których wydawało się pewne, że przeróbka jest konieczna. W zakresie przykładów, czy to historycznych, czy podróżniczych itp. uważam za pożądane, aby je w zupełności zastąpić swojskimi. Niestety jednak pośpiech, narzucony przez okoliczności zewnętrzne (zupełne wyczerpanie 2. wydania), nie pozwolił tej zasady przeprowadzić konsekwentnie. Wymagałoby to bowiem bardzo dokładnego przejrzenia literatury ojczystej odnośnych działów i niemniej starannego doboru uzyskanego materiału, aby przykłady w miarę możności nic nie utraciły ze swej siły pouczającej ani ze swego uroku wobec wyobraźni młodocianej. Czego tu nie dokonano w tej mierze, trzeba było zostawić dalszym próbom.
Prócz dzieła Baden-Powella, wyzyskanego w tym wydaniu prawie w całości, korzystałem wiele z dzieł A. Małkowskiego („Scouting”, „Jak skauci pracują”), ks. dr. K. Lutosławskiego, A. Chętnika, z pomniejszych wydawnictw urzędowych Związków Harcerskich we Lwowie i Warszawie i wielu innych, czerpiąc z nich różne przykłady i ryciny.
Za ofiarną i bardzo wydatną pomoc w postaci użyczonych mi notatek, uwag, danych bibliograficznych itp. składam dzięki serdeczne przede wszystkim dh. A. Ciołkoszowi (Tarnów). Dziękuję też za pomoc dr. L. Bykowskiemu i dh. A. Wallekowi (Lwów), dh. J. Grodyńskiemu, prof. B. Piątkiewiczowi, dh. Z. Trylskiemu (Kraków), kom. M. Zaruskiemu (Zakopane).

				E. Piasecki

Zakopane, w grudniu 1918.

ROZDZIAŁ I
HARCE
Wskazówki dla harcmistrzów
Nauka harców powinna się odbywać głównie drogą gier, ćwiczeń i zawodów. Gry należy organizować tak, żeby zastęp walczył z zastępem. Każdy harcerz ma brać udział, nie zaś przypatrywać się. Jako ćwiczenie w karności, niezbędne jest także przestrzeganie prawideł. Te ostatnie zresztą każdy harcmistrz może zmieniać, o ile wymagać tego będą miejscowe warunki. Pomysły podane w książce niniejszej są tylko przykładami, na tym tle niewątpliwie rozwinie się niejedna nowa gra, ćwiczenie lub popis.
Poniżej podajemy wzór rozkładu pracy na pierwszy tydzień. Jest to znów tylko niezobowiązujący przykład.
Harcmistrz nie powinien zapominać, że chłopiec, zaciągając się w szeregi harcerzy, chce się od razu ćwiczyć w harcach, nie należy więc osłabiać jego zapału przez zbyt wiele teoretycznych wyjaśnień z początku. Dajmy mu więc przede wszystkim gry i ćwiczenia harcowe, a teorię dołączajmy potem małymi dawkami w miarę potrzeby.
Pierwszy wieczór (sobota) w pomieszczeniu: Przemowa do chłopców o harcach, z podaniem poglądu na całą sprawę (jak w niniejszym rozdziale), z demonstracją obrazów świetlnych itp. Odbiór ślubowań, podział na zastępy, rozdanie barw zastępowych.
Następny dzień (niedziela): Ćwiczenia praktyczne, o ile można na wolnym powietrzu, z odmianami zależnymi od pogody, miejscowości itp.
Rano: Przegląd zastępów, wniesienie i pozdrowienie sztandaru narodowego. Gry harcowe, np. „Kozak i Tatarzyn”. Ćwiczenia w pozdrawianiu, w tajnym znaku, zawołaniach zastępów, pieśniach harcowych itp. Robienie znaków harcowych na ziemi lub ścianach laską lub kredą (i zacieranie ich). Wiązanie węzłów. Sporządzanie woreczków na racje, guzików skórzanych itp., gimnastyka, musztra. Każdy harcerz mierzy swój sążeń, łokieć, krok itp. Wysłanie harcerza lub dwu dla dokonania „dobrego uczynku”. Wróciwszy, mają zdać sprawę, jak się z zadania wywiązali. Zastęp wyrusza dla poznania okolicy. Orientacja według słońca, wiatru, kompasu. Sprawozdanie ze szczegółów widzianych, wyjaśnienie punktów orientacyjnych itd. Ćwiczenie w kroku harcowym. 
Po południu: Jedna z większych gier harcowych. W razie niepogody (w izbie): palcaty, dżiu-dżicu, tańce harcowe, pieśni itp.
Wieczorem: Gawędy obozowe z niniejszej książki lub z książek poleconych albo pogadanka (dyskusja), gra Kima itp. Każdy zastęp z osobna przerabia dalej ten materiał w ciągu tygodnia, o ile czasu wystarczy, żeby w następną sobotę po południu odbyć z niego popis wobec harcmistrza. 
GAWĘDA OBOZOWA 1
Harcerze w wojnie i pokoju
W wojskach naszej Rzeczypospolitej harcerzami (lub harcownikami) zwano odważnych, zręcznych wojowników, którzy nie poprzestawali na walce w zwartym szyku bojowym, lecz wyjeżdżali w pojedynkę lub po kilku ku nieprzyjacielowi, wyzywając co dzielniejszych przeciwników do utarczki. Harcerze ci nabywali wprawy przez pilne uprawianie harców i w czasie pokoju.
Rozwój nowoczesnej sztuki wojennej sprawił, że dziś żołnierz powinien być harcerzem. Bitwy toczą się rzadko w zwartym szyku, najczęściej żołnierz walczy z dala od swych towarzyszy, zdany na własną odwagę, obrotność, samodzielność, zdolność obserwacji i znajomość terenu. Naszych rycerzy dawno już Tatarzy zmusili do walczenia w szyku rozproszonym, harcowym. Tak też każe im gromić pohańców Jan Tarnowski już w wieku XVI.
Z harcerzy składały się nasze oddziały powstańcze w r. 1863 i dlatego mimo złego uzbrojenia i małej liczby, trzymały w szachu przez półtora roku stutysięczną armię rosyjską. Harcerzami byli Burowie, których z taką trudnością pokonała potężna Anglia – harcerzami byli i mali żołnierze japońscy, których zwycięstwo w wojnie z Rosją zadziwiło świat cały.
W szerszym słowa znaczeniu, jest też harcerzem w czasie pokoju każdy obywatel, przodujący swym ziomkom wskazaniem nowych dróg, przykładem wielkiego rozumu, samodzielności i męstwa.
Takimi są wielcy podróżnicy i badacze nieznanych zakątków kuli ziemskiej: Jan de plano Carpino i Benedykt Polak, którzy w r. 1246, jako posłowie papieża Innocentego III, pierwsi, przed słynnym Marco Polo, dotarli aż do siedzib Złotej Ordy w Mongolii. Jan z Kolna, nieustraszony sternik, który w r. 1476, a więc na 16 lat przed Kolumbem, dotarł do brzegów Labradoru w Ameryce Północnej. Takim był Maurycy August Beniowski, konfederat barski. Wygnany przez Moskali zrazu do Kazania, potem na Kamczatkę, organizuje tu bunt, oswobadza się z niewoli, po czym żegluje przez Ocean Spokojny do Japonii, Formozy, Kantonu. Wróciwszy do Europy, otrzymuje od rządu francuskiego polecenie założenia osady na Madagaskarze. Gdy tam jednak nie chce być powolny zaborczym zamiarom Francuzów, pozyskuje sobie serca tubylców, tak że go (1776) ogłaszają najwyższym rządcą całego Madagaskaru, czyli Ampansakabą. W sprawach tego to państwa madagarskiego przedsiębierze jeszcze podróż do Anglii i Ameryki, a powróciwszy, pada od kuli francuskiej.
W nowszych czasach mnóstwo rodaków naszych spełnia rolę takich harcerzy ludzkości w różnych świata stronach. Strzelecki bada Alpy Australii, nadaje najwyższemu szczytowi imię, a tym samym stawia wiekuisty pomnik Kościuszce. Przyjaciel Mickiewicza, Domejko Żegota, z poety geolog, górnik i profesor, stawia fundamenty dobrobytu Rzeczypospolitej Chilijskiej. Cała plejada polskich uczonych pracuje obok Domejki w Ameryce Południowej: Jelski i Stolcman badają świat zwierzęcy, Grzybowski, Siemiradzki, Zapałowicz i Zuber wykonują w różnych częściach kontynentu badania geologiczne, Malinowski i Folkierski czynią pomiary i przez Andy najwznioślejsze koleje budują.
Jeszcze liczniejsza drużyna polskich badaczy pracuje i zdobywa laury na ziemi cierpień. Na Syberii i Dalekim Wschodzie są czynni jako geologowie, floryści, fauniści, antropologowie: Czekanowski, Czerski, Dybowski Benedykt – Wysp Komandorskich nie tylko badacz, lecz i dobroczyńca, Hryncewicz-Talko, Kozłowski, Lagowski, Piłsudski, Sieroszewski i wielu innych... Na Jawie pracuje szereg lat Raciborski, Chodko pierwszy zdobywa Ararat,  Workman wdziera się na szczyty Himalajów. W Afryce, w krainie Burów i Anglików pracuje Rehman, zarazem flory Krymu i Kaukazu badacz, w terytorium francuskim zdobywa rozgłos Rogoziński, a w Tunisie na czele kultury rolnej tej kolonii staje Jan Dybowski. Młody Czekanowski prowadzi we wnętrzu Afryki, w dziedzinie źródeł Nilu studia antropologiczne. W Islandii pracuje Komorowicz, badania bieguna południowego na nowe tory wprowadza Arctowski*.
Ci i wielu innych badaczy naszych, pracujących w różnych krajach Europy, rozsławiło szeroko imię polskie. Większy jednak, bo bezpośredni pożytek przynoszą Polsce mniej głośni mężowie, przebiegający swą ojczyznę wzdłuż i wszerz, pieszo, konno, na kole czy w łódce, dla poznania piękności kraju, jego przyrody, bogactw naturalnych, zabytków historycznych, ludu i jego obyczajów, ognisk przemysłowych.
Prawdziwym harcerzem może stać się tylko ten, kto w harcach ćwiczy się za młodu.
Piękny przykład takiego młodocianego harcerza daje Anglikom Rudyard Kipling w powieści „Kim” (z której wzięta jest doskonała „gra Kima”, podana poniżej). Z naszych pisarzy, Henryk Sienkiewicz stworzył przepiękny typ chłopca-harcerza w książce pt. „W pustyni i w puszczy”.
Bohater tej powieści, czternastoletni Staś Tarkowski, syn powstańca z r. 1863, po ojcu odziedziczył miłość Ojczyzny i nieustraszoną odwagę. Wzrastając zaś na obczyźnie (w Port Saidzie nad kanałem Sueskim), korzystał z każdej sposobności celem nabycia wszelkich zalet, potrzebnych Polakowi. Nauczył się doskonale pływać, wiosłować, jeździć konno, strzelać i tropić. Poznał dokładnie przyrodę kraju, zwyczaje i języki mieszkańców, nieobce mu były różne rzemiosła, nieobca sygnalizacja, nieobca wreszcie i ochrona zdrowia. Toteż, gdy zupełnie niespodzianie zostaje pojmany, wraz z ośmioletnią Angielką Nel w niewolę derwiszów Mahdiego, ani na chwilę nie traci animuszu. Przebywa kilka tysięcy kilometrów pustynią, potem zaś dziewiczymi ostępami afrykańskiej puszczy, pod eskortą półdzikich Beduinów znosi głód, pragnienie, niewygody, pogróżki i razy, aż udaje mu się jedna z wielu prób oswobodzenia. Fortelem zdobyta broń pozwala Stasiowi pozbyć się swych prześladowców. Potem wśród niezliczonych trudów i niebezpieczeństw prowadzi małą Nel, aż puszczane z wiatrem sygnały latawcowe dają znać o nim karawanie angielskich podróżników w chwili, gdy brak wody zagraża niechybną śmiercią młodemu bohaterowi i Nel wraz z ich czarnymi towarzyszami, których sobie Staś zjednał dobrocią i sprytem. Ocalony mały Tarkowski nie myśli o upamiętnieniu swego imienia, lecz na skale niebotycznego Kilimandżaro wykuwa napis: „Jeszcze Polska nie zginęła”. Ideałem zaś jego na przyszłość pozostaje oddanie Ojczyźnie, w wojnie czy pokoju, sił i zdolności uzyskanych w tych ciężkich zapasach z ludźmi i przyrodą.
Niewielu chyba polskich chłopców będzie mogło zaznać przygód choćby w przybliżeniu podobnych do tego przykładu. Lecz i w naszej Polsce nie brak borów i puszcz pełnych zwierzyny, gór skalistych, stepów i jezior. Każdy więc młody harcerz może na przestrzeni Rzeczypospolitej do woli wyćwiczyć odwagę i wytrwałość, bystrość oka i wprawność ręki.
Toteż nasza młodzież zawsze pilnie harcowała, uprawiając w chwilach wolnych od nauki zabawy rycerskie. Obóz, bitwa, captivus, palant, palcaty – oto gry ulubione uczniów w naszych Collegia Nobilium. Wiekopomna Komisja Edukacji Narodowej (1773–1793) dodaje do tego pochody i obroty żołnierskie, a hasło rozpoczynania czy końca lekcji każe dawać odgłosem bębna. W takich szkołach wychowali się kosynierzy kościuszkowscy.
I później nie gaśnie u nas nigdy duch rycerski młodzieży. I tak, za sprawą uczniów podówczas szkoły nowogrodzkiej, Adama i Franciszka Mickiewiczów, a pod opieką prefekta szkoły ks. Rokickiego, w latach 1809–10 kwitły w owym zakątku Litwy polskie „bataliony szkolne”, przybrane w narodowe mundury, póki zwycięska utarczka dzielnych, choć małych piechurów z oddziałem załogi rosyjskiej nie spowodowała rozwiązania młodocianych zastępów.
W roku 1831, gdy słynny pułk jazdy wołyńskiej wkroczył do Międzyrzecza, uczniowie szkoły pijarskiej obskoczyli go, błagając o przyjęcie w szeregi obrońców wolności. Gdy tylko starszych przyjęto, malcy biegli jeszcze długi czas za pułkiem, inni zaś poobsiadali wozy taboru, chcąc za wszelką cenę otrzymać chrzest krwi… W podobne przykłady obfituje też rok 1848 i 1863.
Gdy ucisk wzmógł się w zaborach pruskim i rosyjskim, zmniejszył zaś w austriackim, tylko Małopolska mogła nadal pielęgnować te piękne tradycje. Początek dał niezapomniany przyjaciel młodzieży, Henryk Jordan, tworząc w swym słynnym parku na Błoniach „pułk krakowskich dzieci”. Za tym wzorem idą liczne organizacje wojskowe młodzieży szkolnej w różnych miastach Małopolski, których ćwiczenia jednak przeważnie ograniczają się do musztry.
Dopiero rok 1908 przynosi nam z Anglii pomysł nowy, który zupełnie przekształca dotychczasowe próby na tym polu. Generał Baden-Powell* przekonał się już w czasie wojny z Burami w południowej Afryce, przy obronie oblężonego Mafekingu (1899–1900), że chłopcy w wieku szkolnym, odpowiednio wyćwiczeni, mogą bardzo wiele pomagać wojsku. Mając za mało ludzi do obrony tego miasta, Anglicy postanowili zużytkować chłopców-ochotników, odpowiednio przygotowanych do zwiadów, przesyłania wiadomości i rozkazów, wreszcie do zorganizowania poczty miejskiej, pieszo i na rowerach, nieraz wśród gradu kul nieprzyjacielskich. Wytrwałość, spryt, odwaga i poświęcenie tych nieletnich zastępów pomocniczych przyczyniły się niemało do oswobodzenia Mafekingu. W umyśle Baden-Powella zaś zapisały się niezatartymi głoskami. Nie spoczął też, aż ułożył plan zrzeszenia chłopców angielskich, które w czasie pokoju miało ich przygotować do takiej służby, jaką pełnili z tak dobrym wynikiem ich rówieśnicy w południowej Afryce. W roku 1908 Baden-Powell swą myśl wprowadził w czyn. I okazało się, że stworzył rzecz daleko większą niż dawne bataliony szkolne w różnych krajach. Młodociani harcerze jego kształcą się nie tylko na żołnierzy, lecz na dobrych obywateli. Uczą się żyć na łonie przyrody, wystarczać samym sobie, spostrzegać, wnioskować, lecz nade wszystko dobrze czynić drugim. Rozwój harcerstwa w ciągu paru lat przeszedł najśmielsze oczekiwania. Wielka Brytania liczy już około 300 000 harcerzy. Za nią poszły rychło kolonie angielskie, Stany Zjednoczone i wiele krajów europejskich. Polska nie mogła być ostatnia w tym szeregu. Wszak zasady nowej organizacji tak dobrze odpowiadają naszym najlepszym tradycjom, że można mieć złudzenie, jakoby na polskiej powstały glebie.
Już jesienią 1909 r. zjawia się artykuł p. E.S. Naganowskiego w tej sprawie. Zajęli się nią wkrótce pedagogowie, „Sokół”, towarzystwa abstynenckie i młodzież akademicka. W roku 1910 widzimy już tu i ówdzie drużyny harcowe, następny zaś rok przynosi ruch zorganizowany pod skrzydłami Sokolstwa i szerzący się żywiołowo w Małopolsce. Obecnie rzesza harcerstwa naszego liczy około 3000 głów i wzrasta ciągle, mimo że nie przyjmuje każdego chętnego, lecz wymaga zdania egzaminów, złożenia i dotrzymania ślubów.
Przeczytaj:2
W pustyni i w puszczy H. Sienkiewicza, Warszawa 1912.
Synowie puszczy W. Umińskiego, Warszawa 1912.
Kim Rudyarda Kiplinga, tamże 1912.
Księga najważniejszych odkryć geograficznych Anczyca. 
Obrazki dziejowe Teresy Jadwigi (o Janie z Kolna), Warszawa.
Historia podróży i osobliwszych zdarzeń M.A. Beniowskiego, opracowanie Bukowieckiej, tamże 1909.
Książki te harcerz przeczyta z wielką korzyścią w związku z tą gawędą. Otrzyma je zaś (lub sprowadzi w przeciągu kilku dni) w każdej polskiej księgarni, pożyczy z biblioteki szkolnej lub drużynowej, z wypożyczalni lub od kolegi.
GAWĘDA OBOZOWA 2
Zakres wiadomości harcerza
Aby stać się harcerzem, zaciągniesz się do zastępu istniejącego w twej klasie lub szkole. Jeśli zastępu jeszcze nie ma, możesz sam go stworzyć (w porozumieniu z którymś z profesorów) przy pomocy innych 6–7 chłopców. Jeśli możliwe, powinni to być równieśnicy. Jednemu z nich potem powierzycie rozkazy nad zastępem, jako zastępowemu, on zaś mianuje przodownika. Kilka zastępów razem będzie stanowić drużynę, pod wodzą harcmistrza, zwanego drużynowym, tego wam dostarczy Naczelnictwo Harcowe miejscowego gniazda sokolego. 
Wszyscy potem ślubujecie: 1. wierność Ojczyźnie, 2. pomoc bliźniemu w potrzebie i 3. posłuszeństwo prawu harcowemu. Wyuczycie się tajnego znaku harcerza i zawołania swego zastępu.
Każdemu zastępowi nadacie nazwę jakiegoś zwierzęcia, każdy zaś harcerz ma się wyuczyć naśladowania głosu tegoż zwierzęcia, w celu porozumienia z druhami, zwłaszcza w nocy. Nie wolno używać „zawołania” cudzego zastępu. Prawo harcowe wymaga od was, abyście byli karni, uprzejmi i weseli. Praca wasza będzie polegać głównie na ćwiczeniach i grach harcowych. Gdy tym sposobem nabędziecie dość wprawy, przystąpicie do egzaminów.
Hasłem harcerza jest „Czuwaj!”, co oznacza, że harcerz ma być zawsze gotowy do służby Ojczyźnie i do pomocy bliźnim.
A otóż najważniejsze wiadomości harcerza:
A. Myślistwo
Tu należy w pierwszym rzędzie poznać życie zwierząt, a osiąga się to najłatwiej przez podejście zwierza w jego kryjówce i przypatrzenie się jego sposobowi życia na łonie natury. Bo każde zwierzę ma swe właściwości i przyzwyczajenia, które je od innych odróżniają. Przez poznanie  jego życia, tracimy chęć do zabijania go i raczej stajemy się przyjaciółmi tego odrębnego dla nas świata niż niszczycielami. Toteż prawdziwy harcerz nie zabije żadnego zwierzęcia, chyba że z braku pożywienia lub gdy natrafi na szkodliwego drapieżcę.
Najwyższą dlań rozkoszą będzie z natężeniem wszystkich zmysłów tropić zwierzynę i wzmacniać członki ruchem i zdrowym leśnym powietrzem. Na zmyślnym bowiem odszukiwaniu zwierza polega wyższa sztuka myśliwska. Wyćwiczony harcerz potrafi nie tylko zaobserwować i ocenić wartość poszczególnych śladów i nawet drobnych znaków, lecz czytać z nich chody zwierząt, np. czy szły swobodnie, czy też uciekały przed niebezpieczeństwem. Jako myśliwy odnajdzie nawet swe własne ślady w stepie lub zaroślach – potrafi stworzyć sobie z owoców drzew dziko rosnących, jagód, korzeni i grzybów pożywienie i poznać się na tych roślinach, które stanowią ulubiony pokarm zwierzyny (tych użyje często jako przynęty).
W okolicach zaludnionych potrafi biegły harcerz nie tylko odnaleźć ślady stóp, kopyt i kół rowerów lub wozów, ale nawet na podstawie ich oznaczyć, ile czasu minęło od chwili, kiedy tą drogą przeszły. Z małych oznak bodaj, np. z nagłego zerwania się ptaszka, można się domyślić, że w pobliżu się ktoś znajduje, choć go się nie widzi.
Przyzwyczajenie do obserwowania śladów na ziemi może dopomóc często do odnalezienia zgubionych przedmiotów i do zwrócenia ich właścicielowi. Przez znajomość uprzęży można często oswobodzić konia od niepotrzebnej męki, spowodowanej przekręceniem się rzemienia lub fałszywym założeniem uprzęży. Dokładna obserwacja ubioru ludzi i zwracanie uwagi na drobne nawet oznaki mogą harcerzowi dopomóc przekonać się o czyichś zamysłach i przeszkodzić mu w zbrodni. Często strój ludzi zwróci uwagę jego na to, że są biedni i potrzebują pomocy. Dla dzielnego harcerza powinno być wstydem, gdy idzie z innymi, pozwolić, aby oni w pobliżu czy oddali, wysoko czy nisko, dostrzegli pierwej od niego coś, co nie powinno ujść jego uwagi.
B. Życie pod gołym niebem
Wymaga się od harcerza, aby był przyzwyczajony do życia na wolnym powietrzu, dlatego musi on umieć budować szałasy i namioty, rozniecać ogień, zabijać zwierzęta, które mają mu się stać pożywieniem, gotować, wiązać belki na mosty i tratwy, odnajdywać drogę w nocy tak dobrze jak za dnia – i wiele innych rzeczy, o których dowie się z tej książki. W miastach, gdzie wszyscy śpią w gotowych i dobrze usłanych łóżkach, gdzie dostają gotowe potrawy i mieszkają w wygodnych domach, gdzie nawet dróg nie potrzeba znać, bo pierwszy lepszy stójkowy pytającemu się ją wskaże, mało ludzi uczy się tych rzeczy, a jeszcze mniej wykonuje je w praktyce. Braki w tym kierunku dają się im dopiero wtedy dotkliwie we znaki, gdy znajdą się z dala od zamieszkałych osad ludzkich. Nawet biegli sportowcy nie dadzą sobie rady, gdy przyjdzie im skorzystać ze swych sztuk i zastosować je do swych potrzeb w bezludnych okolicach.
Żaden sport nie potrafi z nas zrobić prawdziwych harcerzy, a są one nam o tyle tylko potrzebne, o ile wzmacniają nasze mięśnie, nerwy i oczy oraz pozwalają nam hartować ciało do służby harcerza.
Harcmistrz poleci każdemu chłopcu ułożyć i rozpalić ognisko po swojemu. Po nieudanych próbach wskaże im sposób właściwy (delikatne ułożenie stożka z wiórów, trzasek i patyków) i zarządzi powtórne ćwiczenie. Również nauczy harcerzy wiązania węzłów. Patrz: Rozdział III.
C. Rycerskość
Gdy w wiekach średnich wytworzyły się u ówczesnego rycerstwa cnoty godne naśladowania, to dzisiaj, gdy o istocie rycerstwa stanowi już nie stan ani urodzenie, ale osobista zasługa człowieka, powinny te cnoty znaleźć tym szersze zastosowanie. I oto cześć stała na czele tych zalet, o które walczono i za które oddawano życie. Ani kłamstwo, ani kradzież nie splamiły tych dawnych rycerzy. Raczej życie oddać, niż dopuścić się takich występków, było ich zasadą. Zawsze gotowi oddać życie w obronie swej Ojczyzny, walecznie ścierali się z wrogiem, gdziekolwiek się okazał i z którejkolwiek strony zagrażał krajowi. I dawny rycerz, podobnie jak wasz zastępowy, miał przodownika i 4–6 harcerzy, miał swego giermka i swych paziów. I cała ta gromadka szła z sobą ręka w rękę, mając na oku czystość swej sławy i wierność dla swej Ojczyzny i Narodu. Uprzejmość, szczególniej dla kobiet i dzieci, zawsze ich zdobiła. Nie ociągali się nigdy, ilekroć słabi i bezbronni potrzebowali pomocy, i szczędzili, żyjąc sami skromnie, aby wesprzeć swych współbraci. Jeden drugiego uczył sztuk rycerskich, z których użytek składali na ołtarzu Ojczyzny. O zdrowie swe dbali, wiedząc, że tylko posiadając je, potrafią odpowiedzieć swym obowiązkom. W zasadach rycerskości, ty, młody harcerzu, pójdź za ich przykładem. Staraj się o to, abyś nie opuścił żadnego dnia, nie wyświadczywszy komuś jakiejś przysługi. Myśl o tym wstając rano i przypomnij sobie, czy spełniłeś to, kładąc się wieczór spać. Jeśli zapomniałeś o tym jednego dnia, staraj się na drugi dzień dwie przysługi twym bliźnim wyświadczyć. Pamiętaj, że ten obowiązek mieści się w twym ślubowaniu harcowym, że na pełnieniu przyjętych na się zadań polega czystość twej czci. Nie musi być wielki twój dobry uczynek. Spełnisz go już, czy to oddając kilka groszy dla biednych, czy to prowadząc zbłąkanego, kobietę lub dziecko, czy to ustępując w tramwaju lub omnibusie miejsca starszemu, czy to dając spragnionemu koniowi lub zbłąkanemu psu wody, czy wreszcie nawet usuwając z chodnika skórkę pomarańczową lub pestkę, na której może się ktoś pośliznąć. Ale co dzień musisz jakiś dobry uczynek spełnić, a liczy się on tylko wtedy, gdy zań nie przyjmujesz ani oczekujesz nagrody.
D. Ocalanie życia
Wszędzie i zawsze potrzebni są ludzie, umiejący nieść pomoc tym, którzy w swej pracy utracą zdrowie i tym, których dotknie jakaś katastrofa, czyniąc z nich ofiarę zawodu. Towarzystwa ratunkowe, służba sanitarna, wszystko to zdąża do jednego celu. Mniejsza z tym, czy wykonują swą służbę w czasie wojny, czy pokoju – zawsze są potrzebni, tak jak potrzebne jest zdrowie każdemu, kto staje do walki z trudami i niebezpieczeństwami, jakie niesie ze sobą życie. Tę sztukę powinien posiadać każdy harcerz, aby być w każdej chwili gotowym do niesienia pomocy. Z książek się tego nie nauczy, trzeba tu wprawy w pewnych chwytach i zabiegach, w których ma się ćwiczyć tak, aby same z siebie przychodziły w razie jakiejś potrzeby. I tak trzeba wiedzieć i praktykować, jak się zakrywa nos i usta mokrą chusteczką, aby nie udusić się w dymie, jak się drze prześcieradła i z nich skręca liny, po których ma się spuścić z piętra w razie pożaru – jak się wybija otwór, którędy ma się wedrzeć powietrze do kanału wypełnionego trującymi gazami – jak się nosi i cuci omdlałych, jak ratuje się tonących, dostając ich dobrym chwytem z wody i przywracając ich do życia. Do tego wszystkiego dochodzą tylko drogą ciągłego ćwiczenia. Nabycie w tym wprawy doda wam pewności siebie i będziecie potrafili działać spokojnie, rozważnie i ze skutkiem nawet wtedy, gdy wszyscy inni potracą głowy i będą raczej zwiększać, niż usuwać nieszczęście.
Harcmistrz pokaże, jak się podnosi i niesie omdlałego, jak się go wynosi z dymu i duszących gazów i jak się zatyka nos i usta mokrą chustką. Podzieli drużynę na pary, w których każdy przedstawia kolejno ratującego i dotkniętego wypadkiem, i każe im działać.
E. Wytrwałość
Do wszystkiego, o czym poprzednio mówiliśmy, konieczna jest siła, zdrowie i zręczność. Z niewielkim trudem można uzyskać te tak niezbędne warunki. Dzieje się to przez uprawianą co dzień gimnastykę i ćwiczenia sportowe, jak jazda na kole, pływanie i ćwiczenia w biegu, w chodzie, skoku itp.
Harcerz powinien, ile możności, jak najczęściej nocować w polu, a w pokoju sypiać zimą i latem przy otwartym oknie, aby się zahartować i uniewrażliwić na przeziębienie. Ci, którzy zawsze w swej sypialni mają zamknięte okna i pozapuszczane story, za pierwszym noclegiem pod gołym niebem przeziębią się i dostaną kaszlu i reumatyzmu. Twórca harcerstwa, gen. Baden-Powell, a za nim wielu harcmistrzów i harcerzy angielskich, nie tylko sypia zimą i latem przy otwartych oknach, lecz przebywając na wsi przepędza noc stale poza domem, w namiocie. Dla harcerza jest wstydem spać na miękkim posłaniu, nie będzie się on nakrywał cieplej niż to jest konieczne i raczej użyje swego płaszcza za przykrycie niż watowanej kołdry lub pierzyny. Gorące okrycie wywołuje podniecające sny, pocenie się, a tym samym skłonność do zaziębiania się i osłabienie.
Krótkie ćwiczenia szwedzkie rano i wieczór utrzymają cię przy siłach, wzmocnią twe mięśnie i wewnętrzne narządy. Gimnastyka wzmoże przepływ krwi przez wszystkie narządy, wydzielanie się szkodliwych substancji i przybytek zdrowych i świeżych. Zmywaj codziennie ciało mokrym ręcznikiem lub gąbką, jeśli możesz użyć kąpieli, a ogrzewaj się gimnastyką. Harcerz nie oddycha ustami, ale nosem, by się uchronić przed zbytnim wysychaniem błony śluzowej w ustach i co za tym idzie, przykrym pragnieniem, aby przy natężeniu nie tracić oddechu i przeszkodzić wdzieraniu się pyłu i bakterii chorobotwórczych do organizmu, które, jak w filtrze, osadzają się w nosie i dają się tym samym łatwo usunąć. Przyzwyczajenie się do oddychania nosem usunie chrapanie, łatwo mogące was zdradzić nieprzyjacielowi.
Ćwiczenia w głębokim oddychaniu wspomagają rozwój płuc i ułatwiają dostawanie się tlenu do krwi. Należy je wykonywać na wolnym powietrzu, a jeśli to niemożliwe, przynajmniej przy otwartym oknie. Zawsze jednak trzeba dbać o to, aby wykonywać takie ćwiczenia w powietrzu zupełnie czystym i wolnym od kurzu. Przy oddychaniu głębokim należy wciągać powietrze nosem, nie ustami, barki zaś poddać w tył, póki klatka piersiowa nie osiągnie największego rozszerzenia. Potem, po krótkim pozostaniu w tej pozycji, należy powoli przeprowadzić wydychanie przyjętego do płuc powietrza. Ale lepiej ćwiczą się płuca przy gimnastyce naturalnej, wspinaniu się w górę i podczas biegu. 
Ze względu na to, że nauka doszła do wniosku, iż alkohol nie dodaje sił, ale działa zabójczo jak trucizna, nawet dla dorosłych – harcerz nie używa nie tylko wódki, ale nawet najlżejszych gatunków piwa lub wina. To samo tyczy się palenia tytoniu. Dym osłabia wzrok, czyni nas nerwowymi, wywołuje drżenie członków i niszczy powonienie tak potrzebne harcerzowi, szczególniej w nocy. Nikt nie zaczął palić dlatego, by mu to smakowało, lecz raczej dlatego, by małpować starszych.
Harcmistrz pokaże kilka ważniejszych ćwiczeń gimnastyki szwedzkiej.
F. Miłość Ojczyzny
Jesteś członkiem narodu, który ma za sobą pełne chwały dzieje, którego panowanie sięgało w ciągu wieków od morza do morza, przed którym drżały te państwa, co go później ciemiężyły. Granice Polski przekraczały Odrę na zachodzie, Dźwinę na północy, Dniepr na wschodzie i Karpaty na południu. (Harcmistrz wskaże to na mapie). Ale wewnętrzna niezgoda, brak uległości wobec władzy i zbytnie hołdowanie własnym interesom na niekorzyść ogólnego dobra uczyniły nas niewolnikami i przyprawiły o utratę naszego państwa. Dziś naród cały patrzy na młodzież jako na tych, którzy mają przywrócić, co przodkowie nasi zatracili. Jeśli ona nie obierze sobie tego celu w życiu, zginiemy bezpowrotnie, bo wielu mamy wrogów, czyhających na naszą zagładę. Przeto staraj się przysłużyć twojej Ojczyźnie, nie obracaj całego czasu tylko dla siebie, ale obmyślaj środki, jak odbudowywać Ojczyznę i stań się sam takim obywatelem, z jakich chciałbyś, aby się składało nasze przyszłe państwo. Popieraj, ile możesz, nawet z twych oszczędności, te towarzystwa, które pracują nad utrzymaniem i podniesieniem ducha narodowego u twych współrodaków i postaw sobie hasło: „Wprzód Ojczyzna, potem ja sam”. Gdy przypatrzysz się temu, coś dotąd uczynił, zapewne wiele znajdziesz takich u siebie postępków, które raczej grzebią, niż podnoszą Ojczyznę.
Niech służba harcerza nie będzie tylko rozrywką, ale przygotowaniem do służby dla naszej Ojczyzny. Obudź w sobie ducha tych minionych pokoleń, które jeszcze nie znały spodlenia i zaprzedawania się obcym, które z dumą przyznawały się do swego narodu, które umiały w sobie cenić lud wolnych i ciężką prawicą odpierać wszystkich tych, co chcieli granice kraju uszczuplić lub zdeptać w nic poczucie wolności synów wolnej ziemi. Stań się obywatelem wolnej Rzeczypospolitej, uwolnij się od wszystkich tych wad, które niegdyś kraj twój zaprzedały w niewolę. 
Drużyna harcerzy, obozując, zawiesza w środku obozu sztandar narodowy. Przy tym znaku gromadzi się co rano, pozdrawia go i nuci pieśni patriotyczne. Sztandar polski jest dwojaki: albo zawiera herb, albo, jako mniejszy proporzec, obejmuje tylko barwy narodowe. Herb polski, sięgający czasów piastowskich, przedstawia orła jednogłowego białego (srebrzystego) w złotej, królewskiej koronie z głową zwróconą ku swemu prawemu skrzydłu, w polu czerwonym. Z czasem umieszczono na piersiach inicjały królewskie lub herby. Orzeł bez korony był herbem województw poznańskiego i mazowieckiego, jako państwowy bywał jednak używany orzeł krakowski ze złotą pręgą na skrzydłach. Unia lubelska ustanowiła wspólny herb 

Rzeczypospolitej, mianowicie dwa Orły i dwie Pogonie litewskie połączone na krzyż na tarczy ozdobionej koroną litewską. Na środku w miejscu skrzyżowania umieszczono herb panującego króla, tło sztandaru, jako też pole tarczy było czerwone. Niekiedy na monetach wybijano pojedyncze herby Polski i Litwy pod wspólną koroną, a poniżej lub w środku herb króla. Za czasów królestwa kongresowego na monetach widziany herb Polski otulony płaszczem na tle dwugłowego orła rosyjskiego, po wybuchu powstania herb podwójny: na tarczy pionowo rozdzielonej orzeł i Pogoń, powyżej królewska korona. Na sztandarach pułkowych widniały stale zwykłe polskie orły z koroną. Herby troiste (Orzeł, Pogoń i św. Michał) jawią się na niektórych dokumentach w 1863 r. Co się tyczy barw narodowych, to te ustalają się znacznie później. Henryk Walezy stale nosił białą kokardę królów francuskich i barwa ta stała się narodową czy królewską. Dopiero konfederaci barscy dla odróżnienia od przeciwników zaczęli używać chorągwi biało-granatowo-czerwonych, za tymi barwami oświadczył się też Kościuszko w roku 1799, gdy chodziło o barwy legionów. Kokardy stale zostały białe, używano ich za czasów insurekcji kościuszkowskiej, za Księstwa Warszawskiego i w czasie wybuchu powstania listopadowego. Proporce miały barwy pułków, najczęściej białe z czerwonym, niebieskim lub żółtym, przy czym zawsze pas biały umieszczano na dole. Ponieważ w roku 1831 zaczęto nosić także szarfy trójbarwne lub biało-czerwone, przeto, aby usunąć pozór, „że społeczeństwo dzieli się na stronnictwa”, sejm ustalił, że kokarda narodowa jest biało-czerwona. To zatem połączenie, jako mające powagę uchwały sejmowej i uzasadnione, w barwach herbu jest obowiązujące. Używany do barwienia odcień czerwony, który Kościuszko nazywał karmazynem, zwany za czasów Rzeczypospolitej czerwienią polską, zawiera domieszkę fioletu (amarant). Barwnik otrzymywano z gąsienicy owada pospolitego zwanego czerwcem polskim (Porphyrophora polonica). Hodowla jego, dawniej bardzo rozwinięta, upadła z wejściem w użycie amerykańskiej koszenili, dającej barwnik ciemniejszy.
Hymnem narodowym polskim jest mazurek Dąbrowskiego „Jeszcze Polska”. Niestety, dziś już nie każdy, nawet wykształcony Polak, umie go śpiewać poprawnie. Harcerz powinien wiedzieć, że pierwszy takt tej pieśni brzmi:
 
a nie, jak się to często słyszy:

Dodatek: Harce dla dziewcząt
Jak wszędzie za granicą, tak i w Polsce dziewczęta od razu pojęły znaczenie ruchu harcowego i zaczęły się doń garnąć. Nazwa owych „harcerek”, zrzeszonych w osobnych drużynach, nie jest jeszcze ustalona, jak również i zakres ich ćwiczeń. Warto też podać plan, na zasadzie którego rozwijają się harce żeńskie w Anglii, jak również w Danii, Holandii, Norwegii i Szwecji. Harcerki zwą się tam Girl Guides (czyt. gerl gajds), czyli przewodniczkami. Poświęcają się przede wszystkim pomocy dla bliźnich, głównie pielęgnowaniu ludzi uległych wypadkom i chorych, a również przygotowaniu do pracy dobrej gospodyni w domu lub na łonie dzikiej przyrody. Ich izba drużynowa jest urządzona jak szpital i role te spełnia przy jakimkolwiek wypadku nieszczęśliwym w pobliżu. Przewodniczki same sporządzają swe suknie pielęgniarskie i opatrunki oraz uczą się pielęgnowania ofiar wypadków i chorych, gotowania dla nich odpowiednich potraw itd.
Przewodniczki spełniają też, podobnie jak chłopcy, co dzień dobre uczynki, biorą udział w grach na wolnym powietrzu, gimnastyce i musztrze, studiują przyrodę, uczą się poczucia odpowiedzialności i tych samych zasad moralnych, jakie chłopcom wpaja prawo harcowe.
Przeciw tak pojętym harcom żeńskim powinna też ustać opozycja, która pochodzi głównie z przypuszczenia, iż chodzi tu o bezmyślne naśladowanie chłopców. Przewodniczki angielskie noszą zgrabne niebieskie mundurki, na chorągiewkach zaś zastępowych, zamiast zwierząt, podobizny różnych kwiatów.
Gawęda obozowa 3
Zrzeszenie (organizacja) harcerzy
Z sześciu lub ośmiu chłopców (lub dziewcząt) w wieku 11–18 lat tworzy się zastęp (patrol)*, na którego czele staje wybrany przez zastęp (lub mianowany przez harcmistrza) zastępowy. Zastępowy dobiera sobie spośród podwładnych przodownika, ten w razie nieobecności zastępowego kieruje zastępem. Oddział złożony z dwu zastępów zwie się plutonem i pozostaje pod rozkazami harcmistrza (instruktora), zwanego plutonowym. Kilka plutonów łączy się w drużynę pod wodzą harcmistrza zwanego drużynowym. Polscy harcmistrze, bez względu na to, czy są nimi nauczyciele, czy naczelnicy „Sokoła”, czy słuchacze uniwersytetu lub uczniowie klas wyższych szkół średnich (ci ostatni jako plutonowi), poddali się zgodnie władzy Związkowego Naczelnictwa Harcowego (skautowego), utworzonego przy Związku Sokolim we Lwowie i kształcą się na kursach urządzonych przez to Naczelnictwo. Prócz tego, w miastach prowincjonalnych Małopolski założono przy „Sokole” Naczelnictwa, którym podlegają drużyny miejscowe.
Także wśród harcerzy-szeregowców rozróżnia się stopnie, zależne od ich wyćwiczenia. Nowozaciężnych zwiemy frycami (młodzikami, ochotnikami). Dopiero po przebyciu pewnego egzaminu, otrzymują oni stopnie harcerzy (skautów II klasy, wywiadowców), po dalszym zaś, trudniejszym egzaminie, mają owi harcerze prawo do nazwy ćwików (harcerzy, skautów I klasy). Prócz tego, harcerz pilny pracuje nad sobą dalej i zdaje „egzaminy honorowe”, za co otrzymuje odpowiednie odznaki.
Ślubowanie harcerza
Chcąc zostać harcerzem, chłopiec (dziewczyna) musi złożyć następujące przyrzeczenie:
„Ślubuję:
1.	wierność Ojczyźnie,
2.	gotowość w każdej chwili niesienia pomocy innym,
3.	posłuszeństwo prawu harcowemu”.
Egzaminy harcowe
Fryc, chcąc być przyjętym do zastępu, musi mieć 11–18 lat i przebyć następujące próby przed ślubowaniem:
	1. 	Znać prawo harcowe, hasło i powitanie.
	2.	Umieć związać osiem najważniejszych węzłów.
Harcerz musi prócz tego:
	1.	Mieć za sobą przynajmniej miesiąc służby jako fryc.
	2.	Znać najważniejsze zasady ochrony zdrowia*, pomocy w nagłych wypadkach i zakładania opatrunków.
	3.	Znać znaki semaforowe i Morse’a dla każdej litery alfabetu.
	4.	Tropić człowieka lub zwierzę na przestrzeni kilometra w ciągu 30 minut lub w mieście opisać dokładnie zawartość jednego z czterech okien sklepowych, obserwowanych każde przez 1 minutę lub (gra Kima) spamiętać 16 spomiędzy 24 należycie dobranych drobnych przedmiotów po minucie obserwacji.
	5.	Przejść półtora kilometra w 11 minut krokiem harcowym (20 kroków chodu i 20 kroków biegu na przemian).
	6.	Rozłożyć i rozpalić ognisko w polu, za pomocą najwyżej 2 zapałek.
	7.	Ugotować 1/8 kilograma mięsa i dwa ziemniaki bez innych przyborów kuchennych prócz przepisowego garnka obozowego.
	8.	Mieć przynajmniej koronę w kasie oszczędności.
	9.	Znać 16 głównych kierunków kompasu.
Ćwik musi ponadto:
	1.	Pływać na przestrzeni 50 m. (Jeśli lekarz poświadczy, że ćwiczenie to jest szkodliwe dla kandydata, zamiast tej próby można zdać egzamin myśliwski: 20 fotografii zdjętych, wywołanych i kopiowanych samodzielnie z życia dzikich zwierząt na wolności i wiadomości o ich cechach i sposobie życia).
	2.	Mieć przynajmniej 2 K w kasie oszczędności.
	3.	Wysłać i odebrać wieść podaną alfabetem semaforowym lub Morse’a z szybkością 16 liter na minutę.
	4. 	Udać się pieszo lub łódką, samotnie lub w towarzystwie innego harcerza, do miejsca odległego o 10 km i wrócić lub przebyć na rowerze odległość 25 km i z powrotem. Napisać krótkie sprawozdanie z podróży. O ile można, odbyć tę podróż w 2 dni.
	5.	Opisać sposób postępowania przy dwu z następujących wypadków: pożar, utonięcie, spłoszone konie, zatrucie gazem, załamanie lodu. Założyć opatrunek, zastosować sztuczne oddychanie.
	6.	Przyrządzić należycie dwie z następujących potraw (nad ogniem obozowym, jeśli można): kaszę, jajecznicę, pieczeń lub obskubać i ugotować lub upiec ptaka. Prócz tego, upiec bułkę lub placek z 1/4 kg mąki.
	7.	Odczytywać poprawnie mapę i naszkicować mapkę danego terenu. Wyznaczyć strony świata bez użycia kompasu.
	8.	Ściąć lub obrobić siekierą lekki materiał budulcowy lub okazać poprawny wzór roboty ciesielskiej, stolarskiej lub metalowej własnego wyrobu.
	9.	Oceniać odległość, powierzchnię, rozmiar, ilość, wysokość i ciężar z błędem nie ponad 25 procent.
	10.	Przyprowadzić fryca, którego kandydat na ćwika przygotował do egzaminu frycowego. (Jeśli zastęp lub drużyna na razie nie potrzebuje nowozaciężnych, można ten punkt odroczyć, lecz najdalej na 3 miesiące, a to pod rygorem utraty stopnia ćwika).
Egzaminy biegłości (honorowe). Doskonaląc się dalej w różnych gałęziach sztuki harcowej, harcerz może poddawać się trudniejszym egzaminom, dotyczącym pierwszej pomocy, pływania i ratowania tonących, pożarnictwa, rzemiosł i innych pożytecznych zajęć, praktycznych gałęzi sportów, przyrodoznawstwa itp. Egzaminów takich Anglicy rozróżniają 40, niektórym zaś nadają specjalne znaczenie.
Są to:
Egzamin przewodniczy
Przewodnik musi znać każdą drogę, ścieżkę i krótkie przejście w promieniu co najmniej 3 km od siedziby swojej drużyny (lub miejscowego Naczelnictwa Harcowego) na wsi lub 11/2  km w mieście i mieć ogólną znajomość okolicy w promieniu mili (71/2 km) na tyle, aby móc prowadzić innych we dnie, jak i w nocy.
Znać kierunek, w jakim leżą ważniejsze sąsiednie miejscowości w promieniu 50 km i umieć podać obcym dokładne wskazówki co do dostania się do nich.
Wiedzieć (na wsi) w promieniu 3 km, ile w przybliżeniu zapasów siana i słomy, ile wozów i ile sztuk różnych gatunków bydła znajduje się w różnych sąsiednich zagrodach lub (w mieście) w promieniu 1 km powiedzieć, gdzie są konie do wynajęcia, handle zbożem i paszą, piekarnie i jatki. Wszędzie zaś (czy na wsi, czy w mieście) znać posterunki policji (żandarmerii), szpitale, mieszkania lekarzy, stacje telegrafu i telefonu, strażnice pożarne, kuźnie, wreszcie pracownie, fabryki itp. utrzymujące ponad tuzin koni. Znać dzieje miejscowości, znać jej zabytki i rzeczy godne widzenia.
Wszystko to, o ile można, harcerz ma wskazać na dokładnej mapie (planie).
Egzamin ratowniczy
Harcerz musi umieć:
1) wykonać chwyt pożarniczy, 2) ciągnąć omdlałego liną, 3) zaimprowizować nosze, 4) założyć pętlę ratowniczą, 5) podać położenie ważniejszych tętnic, 6) wstrzymać krwawienie z tętnicy, żyły, zewnętrzne lub wewnętrzne, 7) rozpoznać złamanie i opatrzyć kończynę złamaną materiałem, jaki jest pod ręką, 8) zastosować sztuczne oddychanie, 9) postępować z odmrożeniem, sparzeniem, zatruciem, ciałem obcym w oku, zwichnięciem, stłuczeniem itp., 10) znać ogólne zasady higieny wraz z nauką o szkodliwości tytoniu i alkoholu, o przewietrzaniu, o czystości.
Egzamin z sygnalizacji
Harcerz musi umieć:
1) posyłać i odbierać sygnały (semaforowe i Morse’a) z pomocą chorągiewek, z szybkością co najmniej 24 liter na minutę, 2) dawać i odbierać sygnały dźwiękowe, 3) dawać poprawne sygnały ogniowe (płomieniem i dymem), 4) dawać sygnały laską. 
Egzamin kolarski
Harcerz musi:
1) podpisać oświadczenie, że posiada rower w dobrym stanie i zobowiązuje się go użyć w każdej chwili na wezwanie swojej starszyzny, 2) jeździć dobrze na kole i naprawiać wszystkie jego uszkodzenia, 3) umieć czytać mapę i powtórzyć poprawnie ustną wiadomość. Przestając być właścicielem koła, harcerz tym samym traci stopień kolarza.
Egzamin strzelecki
Harcerz musi:
1) Zdobyć 60 punktów na 100, strzelając w 20 kolejkach (w każdej pozycji) na otwartej strzelnicy, na 200 lub 100 metrów lub w pokoju na 15–25 m, 2) oceniać odległość na nieznanym terenie (pięć prób do 300 m, pięć między 300 a 600 m), przy czym przeciętny błąd, na 10 obliczeń, nie może przekraczać 25 procent.
Egzamin wioślarski
Harcerz musi:
1) umieć związać osiem węzłów szybko, w ciemności lub z zawiązanymi oczyma, 2) pleść liny, 3) rzucać krążek ratowniczy (z liny), wiosłować i kierować łódką jednym wiosłem, używać tyki, wiosłować przez tył łódki, 5) sterować, 6) obchodzić się kompasem, 7) orientować się według słońca i gwiazd, 8) przepłynąć 50 m w koszuli, spodniach i skarpetkach, 9) badać głębokość wody, 10) znać konstrukcję machin parowych i różne rodzaje łodzi i okrętów, 11) znać się na pogodzie, na prądach i mieliznach, 12) umieć naprawiać łódź i malować ją, 13) zrobić tratwę, 14) sygnalizować (semafory i alfabet Morse’a).
Egzamin trębacza
Harcerz musi umieć zagrać poprawnie wszelkie pobudki i sygnały, zaprowadzone przez Naczelnictwo Harcowe.
Harcerz, który przebył tych 7 prób, otrzymuje stopień harcerza królewskiego, Anglicy bowiem uznają, że harcerz taki może, w razie wojny, oddać wielkie usługi ojczyźnie. Harcerz królewski służący co najmniej 2 lata w tym stopniu, który ponadto odbył 12 egzaminów biegłości i odznaczył się jakimś czynem harcerskim, otrzymuje stopień szarego wilka. Wreszcie harcerze, którzy dokonali uratowania życia itp. otrzymują medale lub krzyże.
Ubiór harcerza
Harcerz angielski nosi kapelusz pilśniowy, brunatny, o szerokich, płaskich a twardych kresach, na szyi chusteczkę, koszulę niebieską, brunatną, zieloną lub szarą, z kieszonkami lub sweter tejże barwy, krótkie (powyżej kolan) spodenki niebieskie lub brunatne, pasek brunatny, pończochy odwinięte w dół poniżej kolan, trzewiki brunatne lub czarne, laskę bez okucia, długości mniej więcej równej

wzrostowi harcerza, z podziałką na stopy i cale, torbę* (plecak), barwę zastępu (pęk barwnych wstążeczek na ramieniu), gwizdek i nóż (zawieszone na rzemykach), ewentualnie także płaszcz. Materiał na ubiór ma być, o ile można, flanelowy lub wełniany, dla uniknięcia zaziębień przy zmianie ciepłoty, po spoceniu itp.
Harcerze polscy nie mogli przejąć żywcem tego wzoru, gdyż nie we wszystkim jest odpowiedni dla naszego klimatu. Kapelusz ma miękkie kresy. Prócz koszuli, harcerze nasi muszą (z wyjątkiem upałów letnich) nosić bluzkę, spodnie sięgają poniżej kolan, a tylko, gdy gorąco, można je podgiąć tak, aby kolana były gołe (jak u Anglików). Barwa całego ubioru sinopopielata (utrudnia wykrycie harcerza w polu), tylko rzemyk kapelusza i pasek żółty. Krawat barwy drużyny lub zastępu i szlak na pończochach (sztylpach) niebieski lub zielony.
Musimy zaznaczyć, że do stroju tego z pożytkiem można by wprowadzić pierwiastki swojskie. I tak piękny a praktyczny kapelusz góralski zdobiłby najlepiej głowę polskiego harcerza. Zamiast długiej laski angielskiej, która częściej daleko zawadza niż pomaga harcerzowi, można by wprowadzić drewnianą, nieokutą, u dołu w podziałkę zaopatrzoną, ciupagę tatrzańską. Szczegóły te zarazem przypominałyby harcerzowi przykład, jakim mu świeci od wieków mieszkaniec Podhala – bystry, zwinny, wytrwały a odważny i zawsze wierny królowi i Rzeczypospolitej.
Powitanie i tajny znak harcerza
Jeśli harcerz spotyka druha-harcerza po raz pierwszy w danym dniu, wita go (bez względu na to, czy znajomy czy nie) wzniesieniem ręki do wysokości barku z dłonią wprzód, z palcem wielkim położonym na paznokciu palca małego, z trzema zaś palcami średnimi wzniesionymi w górę (na znak trzech punktów ślubowania harcowego). To ułożenie palców jest zarazem tajnym znakiem harcerza. Przełożonych swoich (zastępowego, harcmistrzów itd.) harcerz wita wzniesieniem tak ułożonej ręki do czoła.
Jeśli obcy człowiek wita harcerza tajnym znakiem harcowym, harcerz mu odpowiada tym znakiem, lecz potem podaje mu lewą rękę, dopiero gdy nieznajomy okaże odznakę harcową lub udowodni, że jest harcerzem, postępuje z nim, jak z druhem-harcerzem i pomaga mu wedle możności. 
Pieśni i tańce harcerzy
Harcerze angielscy mają swe własne pieśni i taniec „wojenny”. U harcerzy polskich przyjął się, jako hymn, prześliczny wiersz Marii Konopnickiej pt. „Rota”:
Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród,
Nie damy pogrześć mowy,
Polski my naród, polski lud,
Królewski szczep – Piastowy.
Nie damy, by nas zniemczył wróg...
– Tak nam dopomóż Bóg!
Do krwi ostatniej kropli z żył
Bronić będziemy Ducha,
Aż się rozpadnie w proch i w pył
Krzyżacka zawierucha.
Twierdzą nam będzie każdy próg…
– Tak nam dopomóż Bóg!
Nie będzie Niemiec pluł nam w twarz,
Ni dzieci nam germanił.
Orężny wstanie hufiec nasz,
Duch będzie nam hetmanił.
Pójdziem, gdy zagrzmi złoty róg...
– Tak nam dopomóż Bóg!
Jako taniec harcerzy polskich nadaje się doskonale góralski taniec „zbójnicki”, tańczony dookoła ogniska obozowego. Poza tym harcerz powinien znać pieśni i tańce narodowe w ogóle. W izbie drużyny nie powinno braknąć dobrego śpiewnika (np. Barańskiego „Jeszcze Polska”).
Godło i zawołanie zastępu
Każda drużyna nosi nazwę miejscowości, do której należy, i jednego ze słynnych wodzów polskich. Zastępy znów otrzymują godła od różnych gatunków zwierząt*. Na przykład: druga tarnopolska drużyna harcowa hetm. Stanisława Żółkiewskiego (II T 1.) ma sześć zastępów, a mianowicie: Puszczyki, Puchacze, Kozły, Czajki, Lisy, Gołębie.
Każdy harcerz ma w zastępie swą liczbę: zastępowy – liczbę 1, przodownik – liczbę 2, harcerze zaś następne. Zwykle pracują harcerze parami, np. 3 i 4 razem, tak samo 5 i 6, 7 i 8. 
Harcmistrze i sędziowie (przy grach harcowych) noszą na lewym ramieniu białą barwę (pęk wstążeczek).
Każdy członek zastępu musi umieć dobrze naśladować głos zwierzęcia, będącego godłem zastępu: np. każdy „Puchacz” głos puchacza. Ten głos jest zawołaniem zastępu, po którym jego uczestnicy mogą się poznać i porozumiewać w ukryciu lub w nocy. Nie wolno harcerzowi naśladować zawołania obcego zastępu. Zastępowy, chcąc zwołać podwładnych używa gwizdka, a potem zawołania właściwego.
Gdy harcerz czyni na ziemi znak dla swych towarzyszy, dodaje do niego rysunek godła zastępu. I tak, jeśli chce ostrzec przed jakąś drogą, robi znak w poprzek jej, oznaczający „nie iść tędy”, dodaje godło zastępu, aby wiedziano, który zastęp wykrył, że droga nie jest dobra i swoją liczbę w zastępie na lewo od godła: 

Każdy zastępowy nosi na swej lasce małą trójkątną chorągiewkę białą, z godłem zastępu z barwnego sukna, przyszytym do niej po obu stronach.
Wszystkie te znaki harcerz musi umieć rysować.
(Ćwiczyć kredą na podłodze lub ścianie, laską na ziemi).

Chorągiewka zastępu „Wilków” I Drużyny Lwowskiej
Znaki harcowe, pisane na ziemi, ścianach itp., tuż przy prawym brzegu drogi:
Iść tą drogą.
O trzy kroki stąd w kierunku strzałki ukryto list. 
Nie iść tą drogą.
Poszedłem do domu.
(Podpis). Zastępowy „Kruków” XV Drużyny lwowskiej.

Przećwiczyć to
Można też znaczyć drogę tajnymi znakami, zrozumiałymi tylko dla swoich. Poznaczył w ten sposób Kościuszko bezpieczne przejścia między wilczymi dołami, jakie kazał pokopać koło Warszawy, broniąc jej przeciw Prusakom i Moskalom w roku 1794. Tymi tajnymi przejściami wyprowadzał krakusów na niezwykłe wycieczki nocne, czym do rozpaczy doprowadzał wrogów.
Poniżej podajemy wzory godeł zastępowych wraz z zawołaniami i barwami:*

Przeczytaj:
Czasopismo „Skaut” wychodzi 1 i 15 każdego miesiąca od października 1911 r. Cena numeru to 20 gr., przedpłata roczna 4 K. Jest to jedyne polskie pismo harcowe, powinien je znać każdy harcerz nie tylko z przeczytania w lokalu drużynowym, lecz posiadać je na własność i układać w roczniki. Daje mu ono wiele wiadomości, jakich w książkach nie znajdzie i utrzymuje jego łączność z całym harcerstwem. Jest też obowiązkiem drużyn zamawiać to pismo dla wszystkich swych członków, tym bardziej, że wtedy przedpłata jest niższa (2 K. 40 gr. rocznie). Adres redakcji: Lwów ul. Zimorowicza 8.

GAWĘDA OBOZOWA 4
Prawo harcowe
Zasadniczym rysem charakteru każdego harcerza powinna być gotowość stawienia się w każdej chwili do pracy w szeregach innych członków swego związku i zupełnego podporządkowania swej woli pod rozkazy swoich przełożonych. Brak posłuszeństwa i niechęć do słuchania drugich rozbiły niegdyś Polskę, posłuszeństwo zaś i karność w szeregach naszych wrogów było tym, co nas w ich niewolę oddało. Dlatego, jeśli chcesz się stać dobrym Polakiem, naucz się słuchać, a wymaż ze swej duszy tę samowolę, która twych ojców zgubiła. A więc „Czuwaj!”*, gotów spełniać rozkazy przełożonych – czuwaj fizycznie i duchowo. Fizycznie, przez zdobycie dostatecznej ilości sił i utrzymywanie się przy zdrowiu. Duchowo, przez ustalenie twego myślenia, czucia i zachceń, w ten sposób, byś wszystkie te władze mógł skierować do skutecznego wykonania tego, czego od ciebie obowiązki harcerza wymagają.
A oto dziesięć przykazań harcerza, dziesięć punktów prawa harcowego:
I. Na słowie harcerza można polegać, jak na Zawiszy. Jeśli harcerz mówi: „tak jest, jakem harcerz”, można mu wierzyć tak, jakby składał uroczystą przysięgę.
Również, gdy ktoś ze starszyzny powie harcerzowi, że zdaje się w tym nań jako harcerza, iż to uczyni, jest obowiązkiem jego wypełnić rozkaz jak najlepiej potrafi, przy natężeniu wszystkich sił i zdolności.
Harcerz, który raz przez kłamstwo złamałby słowo lub nie wypełnił rozkazu, danego mu właśnie przy odwołaniu się doń jako harcerza, nie może być nadal harcerzem. Karze się go odebraniem odznaki na zawsze lub nawet zupełnym wydaleniem ze związku.
II. Harcerz jest wierny Ojczyźnie i swym przełożonym. Stara się pojąć, co winien ojczyźnie i to wykonywać, stoi przy swych zwierzchnikach w doli i niedoli, broni ich wobec ich przeciwników i wobec tych, co źle o nich mówią.
III. Harcerza obowiązkiem jest być pożytecznym i pomagać bliźnim. Nawet z poświęceniem własnych przyjemności, wygód lub z narażeniem się na niebezpieczeństwo, powinien to zadanie wobec swych bliźnich spełniać. W razie gdyby miał wątpliwości, co z dwu jakichś rzeczy powinien zrobić, niechaj zapyta się sam siebie, co jest jego obowiązkiem, tj. co jest lepsze dla bliźnich. Zawsze i wszędzie winien być gotowy na niesienie pomocy nieszczęśliwym, a w razie wypadku ratować życie ludzkie.
Co dzień też musi spełnić wobec bliźniego choćby jeden dobry uczynek.
IV. Harcerz jest przyjacielem wszystkich bliźnich, a bratem każdego innego harcerza. Spotkawszy innego harcerza, choćby nieznajomego, harcerz mówi z nim i pomaga mu we wszelki możliwy sposób, wyręczając go w pracy, zaopatrując w żywność itp., o ile tylko zachodzi potrzeba.
Wynoszenie się ponad drugich jest występkiem, którego żadnemu harcerzowi nie wolno się dopuścić, nie będzie on ani na ubogich spoglądał z góry, ani też, będąc sam ubogim, nie będzie odnosił się do bogatych z nieuzasadnioną niechęcią.
Towarzyszy swoich będzie brał takimi, jakimi są. Złe ich nawyczki, powstałe z braku dobrego wychowania w domu rodzicielskim, będzie się starał poprawiać serdecznym odnoszeniem się do nich i własnym przykładem.
V. Harcerz powinien być uprzejmy dla każdego, osobliwie zaś dla kobiet i dzieci, dla starców i potrzebujących pomocy kalek i chorych. Za swą pomoc nie wolno mu jednakowoż przyjmować nagrody. Krótka podzięka i przekonanie, że się spełniło obowiązek, jest najpiękniejszą zapłatą za dobry uczynek.
VI. Harcerz jest przyjacielem zwierząt. Winien im oszczędzać bólu, nie wolno mu ich bez potrzeby zabijać, chyba że to jest niezbędne do wyżywienia go lub jeśli chodzi o usunięcie drapieżcy, zagrażającego życiu człowieka.
VII. Harcerz jest bezwzględnie posłuszny swemu zastępowemu, przodownikowi i drużynowemu. Obowiązkiem jego jest wykonać nawet takie rozkazy swych przełożonych, które nie są po jego myśli i od których chętnie chciałby się uchylić. Tego wymaga karność, bez której nie ma ani państwa, ani wspólnej pracy w jakimkolwiek związku. Dopiero po wykonaniu rozkazu wolno mu wnieść zażalenie przeciw rozkazowi.
VIII. Harcerz jest zawsze żwawy i wesoły. Rozkazy wykonuje dziarsko i z energią, nie zaś ospale i niechętnie. Nie narzeka, gdy spełnienie polecenia jest połączone z trudami lub odmówieniem sobie czegoś. Ani płacz, ani przeklinanie w razie niepowodzenia nie powinny go plamić. Wesołe oblicze i przychylność w zachowaniu się wobec innych pociąga ich i jest, nawet w razie jakiegoś niebezpieczeństwa, nieocenionej wagi. Uśmiech lub wesoła piosnka może nawet ogólnemu popłochowi przeszkodzić.
IX. Harcerz jest oszczędny. Oszczędza każdy grosz i zanosi do kasy oszczędności. Z tego, co sobie uskłada, może skorzystać wtedy, gdyby utracił środki do życia i w ten sposób uniknie stania się dla drugich ciężarem. Przede wszystkim powinien mieć pieniądze dla celów ojczyzny i dla współbraci potrzebujących wsparcia.
X. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach. Patrzy on z góry na niemądrych młodzieniaszków, co się lubują w dwuznacznikach i wyrazach nieprzyzwoitych. Nie używa trucizn niszczących ducha i ciało: alkoholu i tytoniu*. Stroni od złego towarzystwa i od wszystkiego, co niskie i nieszlachetne.
Za przekroczenie w mowie prawa VIII lub X (klątwy, przezwiska, wyrazy nieprzyzwoite), fryc płaci odpowiednią grzywnę. Kiedy zostanie harcerzem, powinno mu się to już nie przytrafiać, bo byłoby to zupełnie nie na miejscu w szeregach harcowych.
Chłopcy naśladujący niektóre ćwiczenia harcowe i ubierający się na kształt harcerzy, za leniwi jednak, aby poddać się regulaminom, a przede wszystkim prawu harcowemu (tzw. „dzicy harcerze”) są największymi szkodnikami, bo nieświadoma publiczność ich wybryki kładzie na karb prawdziwego harcerstwa.
Całe prawo harcowe (a więc też zupełna wstrzemięźliwość od alkoholu i tytoniu) obowiązuje nie tylko harcerzy, lecz i harcmistrzów. W szeregach harcowych nie może być rozdźwięku miedzy słowem a czynem.
ZABAWY HARCERZY
ZIMĄ ZA MIASTEM
Wyprawa do bieguna
Każdy zastęp kupuje lub sam sporządza sobie sanki. Po dwu ludzi na zmianę ciągnie za linę. Korzystne jest (o ile to możliwe) do tego celu tresować psy i zaprzęgać je. Dwu harcerzy wyprzedza oddział o 2–3 km, idąc polem na przełaj, reszta zaś postępuje za nimi z sankami i musi znaleźć wedle ich śladów drogę, przy czym wolno im pomagać sobie w orientacji znakami, które straż przednia zostawiła na śniegu lub w jakikolwiek sposób uczyniła dla nich widoczne. Grupa goniąca bada wszystkie inne znaki, natrafione po drodze, bada i ocenia ich wartość, zanotowawszy je poprzednio. Na sankach znajduje się prowiant, koce, kuchenne naczynia, drzewo opałowe itd.
Podczas odpoczynku urządza się chaty ze śniegu, możliwie małe i wąskie, przy czym trzeba uwzględnić długość kijów, mających służyć za wiązanie dachowe. Sam dach sporządza się z chrustu, przykrytego dokładnie śniegiem. 
Twierdza śnieżna
Jeden zastęp buduje twierdzę ze śniegu, wedle własnego pomysłu. Zaopatruje ją w okna strzelnicze, aby mieć widok na całą okolicę. Gdy wszystko już gotowe, wykonują zastępy nieprzyjacielskie napad na nią, posługując się przy tym kulami ze śniegu. Każdego harcerza trafionego śnieżką (kulą ze śniegu) uważa się za zabitego. Liczba napadających powinna być co najmniej dwa razy większa od obrońców twierdzy.
Ucieczka Sybiraka
Jeden z harcerzy wymknął się jako zbieg z katorgi i ucieka przez śnieg w dowolnym kierunku, aż do jakiejś kryjówki. Tu kryje się przed strażą, która właśnie przekonała się o jego zniknięciu. Zastęp zostawia mu do ucieczki co najmniej 20 minut czasu, a po upływie ich zaczyna pościg, kierując się jego śladami. Gdy już zbliżają się do kryjówki, zaczyna ich zbieg obrzucać śnieżkami. Każdy, kogo zbieg trafi, ustępuje jako zabity. Zbieg musi być trzykrotnie trafiony, aby mógł uchodzić za zabitego.
Zimą w mieście
Harcerze mogą być bardzo pożyteczni, a zarazem mieć zdrową rozrywkę, jeśli staną pod wodzą zastępowego do odgarniania śniegu w czasie zawiei, kiedy to często braknie rąk do tej pracy. Mogą to wykonać albo jako dobry uczynek, albo wziąć wynagrodzenie, nie dla siebie jednak, tylko dla funduszu zastępu lub drużyny. 
W lecie i w zimie
Kozak i Tatarzyn
Pojedynczo, parami lub całymi zastępami idą harcerze na spotkanie odległych o jakieś 3 km „nieprzyjaciół”. Aby nie zboczyli z drogi, można ich ustawić na gościńcu lub też wyznaczyć im kierunek w wolnym terenie wedle jakiegoś z daleka widocznego punktu. Jako taki punkt może służyć stromy pagórek, wysokie drzewo lub wieża kościelna, leżąca na tyłach nieprzyjaciela. Zastęp, który pierwszy dostrzeże przeciwnika, uchodzi za zwycięzcę. Zastępowy podnosi wówczas w górę chorągiewkę i daje znak gwizdkiem, aby zawiadomić o swym odkryciu cały zastęp. Nie jest konieczne, aby zastępy maszerowały w zbitej gromadzie, jednak ze względu na to, iż ten zastęp zwycięża, którego zastępowy pierwszy wzniesie w górę chorągiewkę, powinni harcerze pozostawać z sobą w ciągłej styczności przez umówione znaki, nawoływania się i gońców.
Wolno używać wszelkich podstępów, np. wspinania na drzewa, ukrywania się w wozach itd. Jedynie przebieranie się jest dozwolone chyba za obopólną zgodą. Taką zabawę można i w nocy urządzać.
Goniec
Wysyła się harcerza, aby odnalazł jakieś oznaczone miejsce, np. urząd pocztowy w pobliskiej wiosce albo w mało uczęszczanej dzielnicy wielkiego miasta. Przybywszy na miejsce, nadaje poleconą pocztówkę zawierającą szczegóły wyglądu budynku pocztowego i zaadresowaną do harcmistrza. Po dokonaniu tego stara się powrócić, skąd przybył. Ale wszystkie drogi, prowadzące go z powrotem, są już obsadzone przez harcerzy, których zastępowi tak ustawiają, aby mogli odciąć gońcowi powrót. Poszczególnym czatom nie wolno się zbliżać na mniej niż 200 metrów do budynku pocztowego. Zbiegowi zaś przysługuje prawo użycia wszelkiego podstępu, nawet przebierania się, byle tylko się prześliznąć przez linię czat.
Gra Kima
Zastępowy kładzie 20 lub 30 drobnych przedmiotów na tacy, stole lub podłodze (np. 3 różne rodzaje guzików, ołówków, korków, szmatek, orzechów, kamyków, scyzoryków, sznurków, obrazków, w ogóle, co jest pod ręką) i przykrywa suknem lub płaszczem. Spisuje te drobiazgi i sporządza tabelkę z nazwiskami harcerzy, dla zanotowania ich odpowiedzi co do każdego przedmiotu. Potem odkrywa na minutę (lub póki nie odliczy do 60 w tempie zwykłego chodu) i znów przykrywa.
Wzór tabelki:

Wreszcie bierze każdego harcerza z osobna na stronę i każe sobie do ucha szeptać, które z widzianych przedmiotów każdy z nich  spamiętał. Zastępowy notuje to pod nazwiskiem harcerza w tabelce. Harcerz, który spamiętał najwięcej drobiazgów, wygrywa.
Dodatek: Harcmistrze
Harcmistrzem („instruktorem skautowym”) można, według uchwał Związkowego Naczelnictwa, zostać tylko przy spełnieniu następujących warunków:
	l.	Harcmistrz musi w możliwie doskonały sposób odpowiadać swym życiem zasadom prawa harcowego i musi posiadać zdolności wychowawcze w myśl zadań harcerstwa.
		UWAGA: Kandydat do egzaminu harcmistrzowskiego musi między innymi być świadomym i zdeklarowanym abstynentem od alkoholu i tytoniu.
	2.	Harcmistrzem może zostać ten, kogo poleci przynajmniej dwóch egzaminatorów Związkowego Naczelnictwa Harcowego lub innych harcmistrzów do przyjęcia w poczet harcmistrzów. Polecenia te mogą nastąpić na podstawie dobrej znajomości kandydata, ze szczególnym uwzględnieniem pkt. l.
	3.	Kandydatura musi być zaopiniowana przez wydział danego gniazda, względnie przez miejscowe Naczelnictwo Harcowe.
	4.	Kandydat na harcmistrza musi zdać egzaminy harcmistrzowskie.
	5.	Do egzaminów tych dopuszczonym być może tylko ten, kto uzyskał stopień ćwika (harcerza, skauta I klasy).
	6.	Harcmistrza mianuje Związkowe Naczelnictwo Harcowe.
		W pkt. 7 znajdują się szczegółowe warunki egzaminów. Zgłaszający się mogą je uzyskać w Związkowym Naczelnictwie Harcowym.

ROZDZIAŁ II
HARCERZ W POLU
GAWĘDA OBOZOWA 5
Zwiady
Dla zwyczajnych celów wystarczy na zwiady wysłać jednego harcerza, czasem jednakowoż będzie wskazane użyć do tego całego zastępu. W takim wypadku nie wolno iść zwartym szykiem, ale w znacznym oddaleniu jeden od drugiego, po pierwsze dlatego, by zbadać większą część terenu, po wtóre, by nie dać się osaczyć nieprzyjacielowi.
W wolnym terenie posuwa się zastęp, złożony z 6 harcerzy, w ten sposób, że naprzód postępuje przodownik (2), za nim w dość znacznej odległości czterej harcerze, rozdzieleni w ten sposób w terenie, że środkiem idzie zastępowy (1), na prawo zaś i na lewo od niego trzej inni, za wszystkimi zaś na tyłach zastępu w dość znacznym oddaleniu harcerz szósty.

Zastęp w polu.
Na drogach posuwa się zastęp w zmienionym nieco porządku, starając się trzymać brzegów drogi. W razie potrzeby (duży ruch, pył itp.) wreszcie idzie zastęp w dwu szeregach po obu stronach drogi.

Zastęp na gościńcu.
W otwartym polu powinny się zastępy poruszać bardzo szybko, by się nie dać dostrzec, a więc na zmianę chodem i biegiem. Odpocząć można, gdy się przyjdzie w miejsce osłonięte i wtedy powziąć postanowienia co do dalszych ruchów. Przodownik, jeśli go zastęp straci z oczu, co kilka metrów znaczy ściany, drzewa i kamienie kredą, układa w umówiony sposób kamienie albo nadłamuje gałązki lub źdźbła trawy, tak aby były nachylone w kierunku pochodu.
W nocy przedstawia służba wywiadowcza więcej trudności niż w dzień, orientacja jest utrudniona, a stąpanie pośród gałęzi i kamieni wywołuje łoskot, bo trudno tak, jak za dnia omijać wszystko, co zdradza naszą obecność. Szyk zastępu będzie taki sam, jak za dnia, jednak odległości między harcerzami znacznie zmniejszone, by się wzajemnie nie zgubić. Porozumiewać się mogą zawołaniem zastępu, a więc naśladując głos jakiegoś zwierzęcia, jak to na początku książki wspomnieliśmy. W miejscach bardzo ciemnych (w lesie) mogą sobie harcerze wzajemnie podać laski i w ten sposób się połączyć w łańcuch. Mniej wzrok, a więcej słuch i węch dopomoże w nocy w odszukaniu nieprzyjaciela. Węch nie może jednak być zepsuty przez palenie tytoniu.
Trudność orientacji w terenie ustąpi, jeśli będziemy mieć ze sobą dokładną mapę i busolę. W braku busoli można się orientować w nocy za pomocą gwiazd i księżyca.
Znał się chyba na tym doskonale Bolesław Krzywousty, gdy w·ciągu dni pięciu z Głogowa zdążył z wojskiem pod Kołobrzeg po bezdrożach i puszczach ductu sidereo kierując się gwiazdami (zobaczyć na mapie).

Szczególnie ważna jest konstelacja gwiazd tzw. „Wielkiej Niedźwiedzicy”, zwanej także „Wozem Dawida”. Składa się ona z 7 gwiazd, z których 4 stanowią czworobok (kosz wozu), 3 zaś inne niejako dyszel. Gwiazdozbiór ten nigdy nie zachodzi w Polsce.
Jeśli dwie tylne gwiazdy kosza wozu połączymy w myśli linią i przedłużymy je w kierunku strzałki na odległość równą długości całego wozu Dawida wraz z dyszlem, zobaczymy tam Gwiazdę Polarną, czyli Biegunową. Należy ona do innej konstelacji, tzw. „Małej Niedźwiedzicy”, o kształcie bardzo podobnym do Wielkiej Niedźwiedzicy, złożonej także z 7 gwiazd, ale o mniejszym blasku.
Tak więc siódmą z rzędu w Małym Wozie, a ostatnią w jego dyszlu jest Gwiazda Polarna.
Patrząc na nią, ma się północ przed sobą, południe za sobą, wschód po prawej ręce, zachód po lewej.
Drugą konstelacją, z pomocą której można znaleźć północ, jest Orion. W środku Oriona widzimy trzy wielkie gwiazdy w jednej linii (pas), poniżej znów linię z trzech mniejszych gwiazd (miecz), na dole „nogi”, w górze „ramiona” i „głowę”. Otóż linia miecza, przedłużona przez głowę Oriona, wskazuje prosto na północ. Laska harcerza, trzymana ku niebu równo z linią, łączącą miecz i głowę Oriona, trafia poza głową na dwie jeszcze wielkie gwiazdy, a wreszcie na trzecią, którą jest Gwiazda Polarna. Orion jest widzialny nie tylko na półkuli północnej ziemi (jak Wóz), lecz i na południowej.
Orientacja w terenie jest za dnia o wiele łatwiejsza niż w nocy. Ale i w jasny dzień nie trudno zbłądzić, zwłaszcza w miejscach, w których nie postępuje się gościńcem lub ścieżką, ale gdzie co chwila się zbacza, omijając głazy lub drzewa i w ten sposób traci raz obrany kierunek. Czasem potrzeba wiele zimnej krwi do tego, by się wydostać z takiej sytuacji i lepiej po własnych śladach wrócić znów na miejsce, skąd się wyszło lub sygnalizować do towarzyszy, niż błądzić dalej bez celu.
Orientować się najłatwiej za pomocą busoli, w jej zaś braku, przy pomocy słońca i punktów wydatnych jak skały, wieże, domy lub pojedynczo rosnące drzewa.
Na wschodzie stoi słońce o godz. szóstej rano, o dziewiątej już na południowym wschodzie, o dwunastej na południu, o trzeciej po południu na południowym zachodzie, o szóstej wieczorem na zachodzie. W zimie, gdy słońce wcześniej zachodzi, miejsce, w którym zachodzi, nie oznacza dokładnie strony zachodniej. Południe da się oznaczyć w dzień także przy pomocy zegarka, jeśli go obrócimy szkiełkiem do góry i położywszy na dłoni, obracamy tak długo, póki mała wskazówka nie stanie dokładnie w kierunku słońca, po czym, nie ruszając zegarka, kładziemy na nim ołówek tak, aby ten, jednym końcem dotykając środka tarczy zegarowej, leżał swą długością równo w środku między ostrzem małej wskazówki a liczbą 12. Kierunek ołówka będzie wtedy dokładnie północno-południowy.
Oprócz znajomości stron świata, wielką wagę ma dla harcerzy, zwłaszcza w czasie dłuższych wycieczek, umiejętność przepowiadania pogody. Ogólnie przyjmuje się, że jeśli się niebo na zachodzie czerwieni, w następnym dniu będzie pogoda, jeśli zaś jest na zachodzie żółte, będzie wiatr. Bladożółty kolor zachodu wróży deszcz, krótkotrwały lub czerwony zachód słońca zapowiada także pogodę, długo zaś trwający (powstający przez to, że słońce wcześnie kryje się za chmury) – wiatr. Baranki na niebie wskazują na pogodę. Jeśli deszcz pada, a potem zaczyna dąć wiatr, nie można się spodziewać pogody, natomiast jeśli jest odwrotnie, wypogodzenie nieba jest prawie pełne.
Jest jeszcze jedna, ważna dla harcerzy idących na zwiad, umiejętność, polegająca na wprawie w obliczaniu na oko odległości w terenie, małych czy też wielkich, wprost przed siebie czy w górę. Dla mniejszych pomiarów wystarcza to, cośmy przedtem powiedzieli. Dla celów zaś praktycznych byłoby wskazane porobić na lasce nacięcia, odpowiadające pomiarom 1 cm – 1 m. Długość drogi przebytej da się wyznaczyć z tego, ile czasu potrzeba było, by ją przejść, uwzględniając naturalnie, czyśmy szli, czy też biegli. Przy tym należy mieć na uwadze, że obliczenia nasze będą często mylne, bo nie każdy ma równy krok. Dopiero wtedy, gdy każdy piechur zbada, ile kroków robi na każde 100 m, usunie się wszelkie wątpliwości. Poznawszy to, niech przystąpi do określenia na oko odległości, np. jakiegoś drzewa czy kamienia, a następnie niech przejdzie tę drogę i zbada, czy trafnie ocenił odległość.
Przy większej odległości można dla zbadania, czy się ją dobrze określiło, przebyć ją na kole, przy czym z ilości obrotów koła można obliczyć, ile wynosi. Dla przekonania się, jak wygląda człowiek z odległości, należy harcerzy ustawiać na 100, 200 i 1000 kroków i innym pokazać.
Po kilku próbach w tym kierunku przekona się każdy, jakiej nabędzie w tym wprawy. Większe odległości dobrze podzielić na 2 lub 3 równe części i pierwszą z nich na oko oznaczyć, a potem pomnożyć przez 2 lub 3. Zwykle podaje się przypuszczalnie największą i najmniejszą odległość, a średnia z tych dwu liczb dopiero będzie trafna.
Bliższe na oko niż są w rzeczywistości wydają się nam przedmioty przy czystym powietrzu, np. po deszczu lub w górach, dalej – gdy przedmioty są silnie oświetlone, jeśli nas odgradza od nich woda lub śnieg, jeśli chcąc je dojrzeć, musimy patrzeć w górę lub na dół, nie zaś wprost przed siebie i wreszcie, jeśli między nami a nimi są szerokie przepaście lub jary. 
Dalej zdają się przedmioty od nas oddalone niż są naprawdę przy zmroku lub jeśli są zacienione, jeśli leżą za dolinami, jeśli tło jest tego samego koloru, co one, jeśli patrzymy przez mgłę lub drgające ze skwaru powietrze, jeśli patrzymy pod słońce – i wreszcie, jeśli oznaczamy odległość z leżącej lub klęczącej pozycji.
Nieraz da się odległość oznaczać za pomocą głosu. Ten przebiega w sekundę drogę 330 m, podczas gdy chyżość światła jest tak wielka, że zjawisko świetlne widzimy w naszych warunkach w tej samej sekundzie, w której powstało. Dlatego to widzimy wieczorem, gdy ktoś daleko od nas strzela, najpierw język ognisty wylatujący z lufy, a dopiero potem słyszymy huk. Licząc sekundy (powoli rachując od jednego w górę) od chwili zobaczenia światła do tej, w której usłyszymy huk i mnożąc ich liczbę przez 330, otrzymujemy odległość w metrach od punktu, gdzie światło się ukazało. W ten sposób z błyskawicy i grzmotu da się ocenić, jak daleko od nas uderzył piorun.
Nie mniej ważne jest oznaczanie głębokości i wysokości w terenie, a wreszcie liczby osób lub przedmiotów, obserwowanych z daleka.
Rozumie się, że sama orientacja w terenie nie wystarcza, ale jest tylko pomocniczą wiadomością i może nam raczej dopomóc przy tym, byśmy nie zbłądzili i potrafili powrócić tam, skąd wyszliśmy, niż do dojścia do oznaczonego celu. Do tego potrzebne są mapy i umiejętność czytania ich. Podają one tak drogi, jak ścieżki, zbocza i jary, dalej przedmioty ułatwiające orientację, a na koniec wszystkie odległości. Bo jeśli np. wiemy, że mapa jakaś trzyma się podziałki 1:75 000* (co jest na każdej uwidocznione), to zarazem wiemy, że jeśli droga jakaś na mapie mierzy 1 cm (odmierz cyrklem), odpowiada to w polu 75 000 cm = 750 m = 1000 kroków (krok średni przyjmują w wojsku jako 75 cm). Dla kolarza (lub piechura, idącego gościńcem) wystarczy mapa 1: 750 000 (np. mapa Kormana: Małopolska, Bukowina i północne Węgry ), gdzie 1 cm = 10 000 kroków.
Długość dróg, które nie idą linią prostą na mapie, ale przedstawiają pewne załamania i zakręty, oznacza się w ten sposób, że się przenosi poszczególne kawałki tej drogi, o ile one jeszcze stanowią linię prostą, cyrklem na linię prostą, wykreśloną na papierze i potem dopiero odmierza się długość całej, tak otrzymanej, linii.
Tatarzy dlatego głównie przez wieki całe sprawiali wielkie trudności wojskom Rzeczypospolitej i strażom kresowym, że, jako koczownicze życie prowadzący, synowie stepu przewyższali osiadłych Polaków zdolnością orientacji w nieznanych nawet okolicach. Polscy wojownicy niejedno skorzystali w tym względzie od tych nieprzyjaciół. Ale też zawczasu doskonalili się w sztuce nieznanej pohańcom: używaniu map, wówczas zwanych „malowaniami”. Zalecają je już nasi pisarze wojenni w XVI wieku, Sobieski zaś ma cały zbiór cennych i kosztownych map i dzięki temu zadziwia swą doskonałą orientacją w krainach obcych.
Na rycinach poniżej podajemy najważniejsze znaki, używane na mapach dokładniejszych.

Wiele razy będzie konieczne umieć oznaczać odległości geometrycznie, szczególnie miejsc, do których łatwo się nie można dostać, np. odległość jakiegoś przedmiotu, leżącego na przeciwnym brzegu rzeki. Oznacza się ją w ten sposób: obieramy sobie jakiś przedmiot, np. drzewo lub skałę, znajdującą się na drugim brzegu rzeki. Następnie stajemy w ten sposób zwróceni do tego przedmiotu, by linia łącząca nas z nim była prostopadła do tej, jaka dałaby się wykreślić przez podstawę przedmiotu wzdłuż drugiego brzegu rzeki, a więc będziemy mieli przedmiot dokładnie naprzeciw siebie. Punkt, w którym staniemy, naznaczmy literą A. Teraz pójdziemy od A na lewo pod kątem prostym do Ax, jakieś 90 kroków, aż do punktu C. Po drodze, uszedłszy 60 kroków do punktu B, wbijamy tam w ziemię laskę lub kładziemy kamień i posuwamy się jeszcze dalszych 30 kroków, aż do C. W tym punkcie zwrócimy się na lewo i będziemy tak długo szli po prostopadłej do linii AC, póki nie zobaczymy ponad laską wbitą w ziemię w B przedmiotu x z drugiej strony rzeki. Wtedy staniemy (np. będzie to punkt D), a odległość CD będzie połową tej, jaka jest między A i x.
Wysokość przedmiotu Ax oblicza się w ten sposób, że odmierzamy od jego podstawy na linii prostej jakąś ilość metrów, np. 8 i w tym miejscu (B) wbijamy kij (B2) pionowo w ziemię tak, że wystaje nad nią np. na 2 metry. Następnie idziemy dalej w tym samym kierunku tak długo, póki wierzchołka kija i wierzchołka przedmiotu nie zobaczymy leżących na jednej linii. W punkcie tym zatrzymamy się (np. w C). Otrzymany stosunek Ac : Ax = BC : B2 (wysokości kija). Z takiego stosunku łatwo obliczymy Ax.

Harcmistrz nauczy harcerzy rozpoznawać Wielką Niedźwiedzicę, Oriona i Gwiazdę Północną, oznaczać czas wedle słońca, wskazać południe za pomocą zegarka. Wyćwiczy ich w odczytywaniu mapy i orientowaniu się według niej, w znaczeniu drogi nacinaniem drzew, nadłamywaniem gałązek, znakami rysowanymi na ziemi, w ocenianiu odległości i wysokości.
Zabawy
Przewodnik
Harcmistrz idzie z zastępem (w szyku rozproszonym) do obcego miasta lub trudniejszej okolicy, również nieznanej, z mapą kolarską (tj. 1:750 000). Daje objaśnienia, dokąd chce się dostać, po czym każdy harcerz kolejno zostaje przewodnikiem zastępu (na jakieś 7 minut, jeśli na kole, na 15 min, jeśli pieszo). Przewodnik musi znaleźć drogę tylko przy pomocy mapy. Za zręczne odczytanie mapy przyznaje się kreski.
Gdzie północ?
Harcmistrz ustawia harcerzy w oddaleniu 30 kroków jeden od drugiego, po czym każdy z nich kładzie na ziemi swą laskę w pozycji, którą uważa za dokładnie północno-południową, bez użycia jakiegokolwiek instrumentu, i cofa się na trzy kroki od laski. Harcmistrz porównuje położenie lasek z kompasem, wygrywa harcerz, który jest najbliżej prawdy. Grę tę należy ćwiczyć tak w dni słoneczne, jak pochmurne i w nocy.
Podejście czaty
Ustawia się w nocy harcerza jako czatę i każe się innym zbliżać do niego. Jeśli czata zauważy zbliżanie się, daje znak gwizdkiem, a wtedy pochodzący, rzuciwszy się na ziemię, cicho będą czekali, nie ruszając się z miejsca. Zastępowy stwierdza oddalenie, na jakie czatownik dał się podejść, i wypytuje go, skąd słyszał szelest i spodziewał się nieprzyjaciela. Jeśli dobrze wskaże, wygrywa. Można także urządzić zabawę w ten sposób, że podchodzący, zbliżywszy się niespostrzeżenie na 15 kroków do czaty, zostawiają na dowód swej obecności w tym miejscu jakiś przedmiot i cofają się, tak jak przyszli, parę kroków wstecz. Tu dopiero podnoszą alarm, a zmuszając tym czatę do sygnału gwizdkiem powodują zjawienie się zastępowego, który zapisuje wynik zabawy. To samo przećwiczyć w dzień, przewiązując oczy czatownikom.
Taternictwo
Wycieczka w Tatry, choćby jedna w życiu, powinna być celem każdego młodzieńca polskiego. Ale i poza Tatrami, w Karpatach, a często nawet w mniejszych górach, otaczających jego miejsce pobytu, pilny harcerz może znaleźć sposobność wykształcenia się na taternika. Bez umiejętności rozeznania w górach i wspinania się po skałach nie można być prawdziwym harcerzem.
W górach bowiem zawodzą zupełnie zwykłe sposoby orientacji. Gubimy ciągle kierunek pochodu, bo idąc w górę i w dół po wyniosłościach i wgłębieniach stoku górskiego, tracimy z oka punkty orientacyjne, które nam przewodzą na równinie, tak że musimy kierować się według słońca lub kompasu. Poza tym bardzo często zdarza się mgła tak gęsta, że wprawia w kłopot ludzi znających każdą piędź ziemi. Wtedy i przewodnik-góral będzie nas czasem prowadzić w kółko, jeśli sami nie zwrócimy uwagi na dostępne sposoby orientacji (kompas, kierunek wiatru).
Prócz ćwiczeń w orientacji harcerze przerobią w górach sztukę wzajemnego ubezpieczania liną.
Do ubezpieczania tego uciekają się taternicy tylko przy trudnych przejściach skalnych, a i to dopiero wtedy, gdy doskonale już posiadają sztukę pokonywania takich trudności, które jeszcze nie wymagają użycia liny. Dają pierwszeństwo linom manilowym, średnicy 11–13 mm, a długości 15–30 m. Dwaj (najwyżej trzej) taternicy wiążą się jedną liną, obwiązując ją dokoła tułowia i zostawiając między sobą odstępy po l5–20 m. Z tej dwójki lub trójki, tak przy wchodzeniu, jak schodzeniu, tylko jeden może iść w każdej danej chwili. Praca jego sąsiada polega na tym, że stojąc w miejscu bezpiecznym, utrzymuje lekkie napięcie linki przez stopniowe wypuszczanie jej z rąk lub zbierania w miarę oddalania się czy zbliżania idącego*. Potem role zmieniają się. Przy należytym użyciu liny taternikowi nawet w razie pośliźnięcia lub odpadnięcia od skały grozi co najwyżej kilkunastometrowy upadek, co równa się nieraz ocaleniu życia.
Przy tym pierwszy i ostatni harcerz używa węzła tatrzańskiego skrajnego, pośredni zaś węzła tatrzańskiego średniego (patrz Rozdz. III).
Jak wiele innych praktycznych wiadomości harcerza, tak i ta nie może być żadną miarą wyuczona z książki. Trzeba jej nabyć od wytrawnego taternika.
Gra: Świstaki
W okolicy górskiej wysyła się o świcie trzech harcerzy – „świstaków”, aby ukryli się w górach. Po śniadaniu oddział harcerzy, jako „górale”, wyrusza w celu wykrycia świstaków – do pewnej godziny, np. czwartej po południu. Za wygraną „góralom” liczy się wykrycie „świstaków”, choćby z pomocą lunet, z dokładnym podaniem osoby i miejsca („nory”). Oznacza się pewne granice, poza którymi tak świstak, jak góral zostają  wyłączeni z gry.
Narciarstwo
Harcerz powinien umieć poruszać się swobodnie nie tylko po utartych drogach, ale dotrzeć, gdzie zechce w lecie i w zimie. W naszym klimacie będzie mógł tego dokazać w zimie tylko przy pomocy nart. Oczywiście, że dla służby harcowej będą obojętne popisowe sztuki narciarzy w rodzaju skoków, ozdobnych zakrętów itp. Natomiast jest nieodzowne, aby harcerz umiał kierować nartami dokładnie i pewnie, żeby umiał się zatrzymać w dowolnej chwili zjeżdżając, żeby wreszcie nabył wytrwałości w dalszych wyprawach narciarskich. Obeznany ze stolarką harcerz nietrudno sporządzi sobie sam wcale dobre narty.
Harcmistrze szwedzcy zalecają zastępom narciarzy wycieczki w góry (dla bardziej zahartowanych z noclegami w chatach śniegowych), zabawę w charty i zające, czytanie i szkicowanie map (daleko trudniejsze w zimie!), sygnalizację semaforową, bieg rozstawny itp.
Harce na wodzie
Polska posiada dwa piękne wybrzeża morskie. Nie umieli ich utrzymać przodkowie nasi, bo za mało kochali morze, nie dość rozumieli jego znaczenie dla bogactwa narodu i nigdy nie posiadali silnej floty. I dziś jeszcze Polacy za mało mają zamiłowania do podróży wodą, a nawet sztuka pływania nie jest u nas dość rozpowszechniona.
Harcerz nie może w ten błąd popaść. Skorzysta z każdej sposobności, aby wakacje spędzić nad Bałtykiem (najlepiej w chacie kaszubskiej) czy nad Morzem Czarnym. Sam będzie brał udział w wyprawach rybackich, zapozna się z rodzajami i konstrukcją okrętów, z prądami, przypływem i odpływem itp.
Ale i mniej szczęśliwy harcerz, któremu nie uda się dotrzeć do morza, wyzyska najbliższą rzekę, jezioro lub staw, aby nauczyć się obcować z wodą.
Każdy harcerz powinien umieć pływać. Żaden z was nie wie, kiedy będzie musiał przepłynąć rzekę, ratując własne życie lub dać nurka dla ocalenia tonącego. Szukajcie więc sposobności do nauki pływania. Kto ma prawdziwą chęć, nie znajdzie w tym wiele trudności.
Umiejąc już pływać, harcerz nauczy się wioślarstwa. Będzie się ćwiczył w kierowaniu łódki równolegle z większą łodzią lub okrętem, w przybijaniu do brzegu, w wiosłowaniu w tym samym tempie, co reszta załogi. Będzie prowadził łódkę sam za pomocą tyki rybackiej, pary wioseł lub jednego wiosła (przez tył łódki, patrz na rycinę). Nauczy się, wiosłując, obracać wiosło „na płask”, wyjąwszy je z wody, aby przez opór powietrza nie zmniejszyć prędkości jazdy. Wyćwiczy się w rzucaniu zwoju liny do innej łódki oraz w chwytaniu i przymocowaniu rzuconej liny. Wybuduje tratwę z materiału, jaki będzie pod ręką (deski, belki, beczki, worki ze słomą itp.), gdyż często się zdarza, że trzeba przebyć rzekę, wioząc zapasy. W miejscu, gdzie nie ma łódki lub po rozbiciu okrętu dopiero tratwa, zrobiona przez harcerza, uratuje życie jemu i innym. Nauczy się też rzucać pierścień ratunkowy tonącemu. Wszystkich tych rzeczy nabędzie tylko przez ćwiczenie. Musi też harcerz znać i rybołówstwo, gdyż może łatwo znaleźć się na rzece lub jeziorze w takim położeniu, że tylko złowione ryby uchronią go od głodu. Przerobiwszy wszystkie te ćwiczenia, harcerz przystąpi do egzaminu wioślarskiego. Ideałem wioślarza polskiego jest podróż we własnej łódce Wisłą do Gdańska lub Dniestrem do Odessy, z noclegami nad brzegiem w namiocie.
Zabawa: Połów wieloryba
W odległości 11/2 km od siebie zakładają dwa zastępy harcerzy dwie przystanie i czekają na sygnał. Ktoś nie biorący w zabawie udziału puszcza tymczasem na wodę w środek między dwiema przystaniami kłodę z miękkiego drzewa, przedstawiającą wieloryba, i daje sygnał do rozpoczęcia polowania. Na ten znak wyruszają harcerze na swych łódkach z przeciwległych przystani, a kto pierwszy dopadnie wieloryba, ten godzi weń harpunem 

Połów wieloryba.
i ciągnie do swego portu. Ale i druga łódka czyni to samo i chce znów do siebie zaciągnąć zdobycz. Od karności i dobrego wiosłowania zależy zwycięstwo. Czasem nawet może się udać nie tylko wieloryba, ale nawet i całą przeciwną łódź, która swym harpunem związała się z kłodą, zaciągnąć do swego portu. Każdej łodzi przewodniczy zastępowy (kapitan), jeden harcerz jest harpunnikiem (harpun ma kształt dzidy z ostrzem jak przy haczyku do wędki, aby wbity nie dawał się wyciągnąć, drugi koniec przywiązany do grubej liny), inni zaś wiosłują.
Przeczytaj:
Terenoznawstwo J. Chłopskiego, Lwów, (Pol. Drużyny Strzeleckie), 1912. 
Mapa nieba prof. Ernsta, Lwów 1911.
Sport pływacki Złoczów, Biblioteka powszechna.
Przewodnik po Tatrach M. Świeża, Kraków 1912.
Przewodnik po Tatrach J. Chmielowskiego, Lwów 1907–1910.
Narty i ich użycie R. Kordysa, Lwów 1908.
Podręcznik narciarstwa Bobkowskiego i Zaruskiego, Kraków 1908.
GAWĘDA OBOZOWA 6
Sygnały i rozkazy
Listy tajne. Bardzo ważną rzeczą we wszystkich przedsięwzięciach większych grup ludzi jest umiejętność zawiadamiania się wzajemnego. Nieraz przynoszono do obozów wiadomości rozstrzygające o losach całych armii taką drogą, że zdziwi nas pomysłowość tych, którzy na takie wpadli koncepty. Zwinięty papier w wydrążonej lasce, ukryty w bułce lub chlebie, wreszcie paski bibułki, owinięte staniolą3 i zbite w kulki, oto sposoby, jakimi się już nieraz posługiwano.
U nas w r. 1863 wiadomości i rozkazy z niezwykłą odwagą przenosili gońcy, zwani kurierami lub kurierkami (gdyż i kobiety nie stroniły od tej trudnej służby). Przy spotkaniu z nieprzyjacielem opuszczali niepostrzeżenie na ziemię list, ukryty w jakimś nieznacznym przedmiocie. Po rewizji, która nic nie wykazywała, nie odchodzili daleko od miejsca, gdzie list upadł. Gdy zaś kozacy przeszli, kurier zawsze potrafił odnaleźć miejsce, gdzie porzucił gałkę, wydrążony kamyk itp. z listem. Ta umiejętność, ważna dla harcerza, polega na tym, że już w chwili dostrzeżenia nieprzyjaciela goniec wbija sobie w pamięć jakiś wybitny przedmiot orientacyjny (drzewo, słup itp.) w pobliżu. Puszczając przedmiot z listem stara się spamiętać położenie jego wobec owego przedmiotu, wszystko zaś tak, aby nieprzyjaciel niczego się nie domyślił.
Na tym jednak nie koniec. Nawet na wypadek przejęcia listu przez nieprzyjaciela trzeba się zabezpieczyć układając go tak, aby był zrozumiały tylko dla swoich.
Chcąc napisać list zupełnie niezrozumiały dla ogółu ludzi, można użyć w nim alfabetu semaforowego lub Morse’a (patrz niżej). Można też utrudnić (lub uniemożliwić) przeciwnikowi zrozumienie przejętego przezeń listu, używając tajnych alfabetów (listy szyfrowane). Taki tajny alfabet układamy np. biorąc pewną stronicę ściśle określonego wydania jakiejś rozpowszechnionej książki i oznaczając kolejno po sobie następujące litery liczbami, literami lub dowolnymi znakami, np.:
 Litwo,  Ojczyzno moja...
 1 2 3 4 5   6 7 8 9 10 11 12 13  14 15 16 17
Po kilku wierszach mamy już znaki na cały alfabet, na częściej powtarzające się zaś litery – po kilka lub kilkanaście różnych znaków do wyboru (ważne ze względu na trudność odgadnięcia szyfru). I tak w przytoczonych trzech słowach już na o mamy znaki: 5, 6, 13 i 15, na j – 7 i 16, na z – 9 i 11. Oprócz ostrożnego ułożenia szyfru, harcerz będzie przestrzegał prawidła, aby słów szyfrowanych od siebie nie rozdzielać, dalej, by w liście szyfrować tylko najważniejsze słowa, które stanowią istotę tajemnicy, resztę zaś pisać zwykłym alfabetem.
Szyfr, przy którego układaniu nie zachowano tych ostrożności (tj. każdej literze alfabetu odpowiada jedna cyfra lub znak, wyrazy są porozdzielane i szyfrem napisano cały list), jest dość łatwy do odgadnięcia. Najczęściej powtarzającą się literą będzie i lub e (w języku polskim), resztę liter można stopniowo odgadnąć, próbując cierpliwie przez jakiś czas. Bardzo ciekawy przykład takiego odgadnięcia daje Conan Doyle w swej opowieści pt. „Tańczące figurki” (z przygód Sherlocka Holmesa). 
Podobne usługi jak szyfr może harcerzom oddawać znajomość języka nieznanego ogółowi albo przeciwnikom. I tak np. język litewski, jako nieznany w południowej Polsce, będzie (ewentualnie w postaci kilkunastu wyrazów, zawierających tajemnicę) dobrym „językiem tajnym” zastępu, jeśli któryś z harcerzy go zna i wyuczy drugich. Mniej dobrym językiem tajnym jest język międzynarodowy esperanto, który jednak ma tę zaletę, że można się go wyuczyć w ciągu paru dni z przystępnych dla każdego tanich podręczników. W ogóle harcerz skorzysta z każdej sposobności nauki języków obcych. Napoleon wyrzekł raz zdanie, że człowiek, mówiący dwoma językami, wart dla niego tyle, co dwóch ludzi. Harcerz polski, mający wrodzone zdolności językowe, łatwiej wydoskonali się w tym kierunku niż każdy inny.
Historycy (jak T. Korzon) stwierdzają, że zapał do wiedzy u naszych praojców, a zwłaszcza znawstwo języków obcych, dawały im wyższość nad nieprzyjaciółmi, bo dozwalały śledzić postępy nauki wojennej u różnych narodów.
Sygnały
Wartość sygnałów znano już dawno w Rzeczypospolitej.
Jagiełło idąc pod Grunwald już nad Wkrą próbuje sprawności ruchów wojsk swoich trąbieniem na trwogę.
Nasi autorowie dzieł o sztuce wojennej w wieku XVI (St. Łaski, M. Bielski) każą sygnalizować „błyskiem, ręką, palcem, czapką” i przestrzegają, że „trzeba się tego dobrze w pokoju nauczyć a pamiętać”.
Ognie sygnałowe. Harcerze przesyłają wiadomości w taki sposób: trzy duże, w dłuższych odstępach po sobie wzbijające się kłęby dymu, oznaczają „Naprzód!”. Większa zaś ilość małych kłębów „Zbiórka, przybyć tutaj!”. Długotrwały słup dymu oznacza „Stój!” – zaś wielkie i małe słupy dymu na przemian „Grozi niebezpieczeństwo!”.
Silny dym wznieca się w ten sposób, że zapaliwszy ognisko sypiemy doń, gdy się dobrze już pali, mokre liście, trawę lub wilgotne siano, po czym przykrywamy to wszystko mokrą płachtą. Tę odsuwamy, ilekroć chcemy wywołać słup dymu, który będzie tym większy, im więcej mu zostawimy czasu, by się mógł zebrać. I tak dla osiągnięcia małych słupów dymu, odkrywszy szybko ogień, liczymy do dwu i zakrywamy go znów, potem liczymy do ośmiu i znów, zdjąwszy płachtę, liczymy do dwu itd. Dla wielkich słupów dymu zostawiamy za każdym razem ogień przez 6 sekund odkryty.
Zamiast sygnałów dymem sygnalizuje się w nocy ogniem w ten sam sposób, przy czym długość trwania i wielkość słupa ognia oznacza to samo, co poprzednio dymu.
Rozniecamy suchym drzewem i chrustem możliwie jasny ogień, podczas czego dwu harcerzy trzyma przed ogniem płachtę, zasłaniając tym samym widok nań tym, z którymi chcemy się porozumiewać. Dla krótkiego ukazania płomienia odsuwamy na dwie sekundy płachtę, dla długiego na sześć sekund. Po każdym znaku należy przez cztery sekundy trzymać płachtę przed ogniem.
W razie niemożności wzniecenia ognia można się porozumiewać trąbką lub gwizdkiem w umówiony sposób, posługując się przy tym znakami przyjętymi przez telegraf Morse’a (krótki gwizd = kropce, długi = kresce).
Każdy harcerz powinien nabyć wprawy w używaniu alfabetu Morse’a, bo alfabet ten da się użyć nie tylko do telegrafowania, lecz do sygnalizacji różnymi sposobami. Wprawę można uzyskać prowadząc korespondencję tym alfabetem.

	Alfabet Morse’a  	Semafor 		  	Alfabet Morse’a  	Semafor
Drugim alfabetem używanym do sygnalizacji są semafory, które stosuje się zwykle do sygnałów dawanych rękami (z pomocą chorągiewek lub bez). Dla liter od A do G harcerz użyje jednej ręki, ustawionej pod różnymi kątami do tułowia (na rycinie tułów oznaczony cienką kreską pionową, ręka grubą kreską, prawy bok dającego sygnał małą kreską poziomą u spodu), przy czym każde położenie różni się od poprzedniego o 1/8 koła. Potem od H do N (z wyjątkiem J) ręka prawa zostaje w pozycji A, lewa zaś dla każdej następnej litery posuwa się o 1/8 koła. Od O do S prawa ręka przybiera pozycję B, lewa zaś zachowuje się jak poprzednio. Dla T, U, Y i sygnału „błąd” prawa ręka stoi na C, lewa znów jak poprzednio.
Litery od A do I oznaczają też cyfry od 1 do 9, K zaś 0, jeśli przedtem damy sygnał liczbowy: 
				 
na znak, że będziemy przesyłać liczby. Po liczbach znów musimy dać znak J. Stacja odbiorcza musi dla kontroli przesłać liczby z powrotem. Jeśli okaże się błąd, stacja nadawcza daje sygnał błędu:
				 
Odbiorca ten sygnał powtarza, po czym nadawca posyła powtórnie liczby.
Nadawca musi być zwrócony twarzą do odbiorcy. Jeśli odbiorca nie zrozumiał jakiegoś słowa, wstrzymuje natychmiast dalszą sygnalizację, przesyłając literę R, nadawca stwierdza otrzymanie tego znaku literą J. Teraz odbiorca podaje ostatni, dobrze odczytany wyraz, po czym nadawca daje ciąg dalszy depeszy, zaczynając od owego wyrazu.
Zamiast semaforów, można też przy sygnałach chorągiewką użyć alfabetu Morse’a, a to w ten sposób:
I. Pozycja „Gotów!”. Chorągiewkę trzyma się za koniec drążka lewą ręką na wysokości twarzy, tak aby jego drugi koniec z chorągiewką był pod kątem 30° (od pionu) nachylony w stronę lewego ramienia. Prawa ręka w tej pozycji dzierży drążek ponad lewą.
II. Pozycja „Kropka”. Prawa ręka przegina chorągiewkę z postawy „Gotów” aż do takiegoż nachylenia w stronę prawego ramienia, po czym wraca do pierwszej pozycji, zakreślając w powietrzu przy całym (tam i z powrotem) ruchu ósemkę, aby sukno się nie zwinęło.
III. Pozycja „Kreska”. Chorągiewka wychodząc z pozycji „Gotów” przechyla się ku prawemu ramieniu tak daleko, że aż prawie dotyka ziemi, po czym wraca po krótkiej przerwie do pozycji „Gotów” (ósemka w powietrzu tak jak poprzednio).
Na końcu każdego słowa, podanego systemem alfabetu Morse’a, a wyrażonego chorągiewką, sygnalizujący gwałtownie zniża chorągiewkę do ziemi, wobec czego odbiorca odpowiada ze swej strony, że „zrozumiał”, zakreślając chorągiewką wielkie koło przed sobą. Trzy wielkie koła dane w ten sposób przed ciałem oznaczają: koniec depeszy.
Do stacji sygnałowej potrzebni są 3 harcerze, z których jeden daje znaki, drugi odczytuje odpowiedzi stacji odbiorczej (nawet przez lunetę, jeśli potrzeba) i głośno dyktuje odbieraną depeszę trzeciemu harcerzowi, który ją notuje.
Przy takiej sygnalizacji trzeba jednak, prócz alfabetu Morse’a, używać kilku innych sygnałów, a to z powodu często zdarzających się błędów lub niedostrzeżenia znaków. Dlatego nadawca przed depeszą sygnalizuje znak hasło –•–•–, póki odbiorca nie odpowie odzewem –•– (litera K). Jeśli nadawca pomylił się albo odbiorca nie zrozumiał wyrazu, posyła się znak błąd •••••••, przerywając nieskończoną depeszę, znak czekać•–•••. 
Chorągiewka sygnałowa powinna być duża (50 x 75 cm), barwy białej lub czerwonej*.
Rozkazy
„Baczność!” – Na ten rozkaz harcerze stają prosto i uważają.
„Na ziem!” – Każdy rzuca się na ziemię, nie opuszczając stanowiska.
„W prawo – (lub lewo) zwrot!”
„Zastępami na prawo (lub lewo) zachodź!”
„Pochód!”.
„Biegiem, bieg!” – Harcerze biegną na palcach 170–180 kroków na minutę (usta zamknięte, oddech nosem).
„Krokiem harcowym pochód!” – Na przemian 20 kroków biegiem, a 20 chodem.
„Rozejść się” (harcerze opuszczają szeregi). – „Zbiórka”.
Uwaga: Przy wszystkich ćwiczeniach należy baczyć wprawdzie na karność w zastępach, nigdy jednak nie stawiać sobie za ideał musztry wojskowej, gdyż służba harcowa powinna rozwijać raczej samodzielność każdego harcerza i ćwiczyć jego zdolność orientacji i działania w razie potrzeby na własną rękę, niż automatyczne wykonywanie pewnych określonych ruchów. Niech chód wasz nie będzie sztywny, a przy odbieraniu rozkazów niech myślą waszą nie będzie samo tylko wykonanie ich, ale takie, które wedle waszej najlepszej wiary najbardziej zbliża się do zamiarów przełożonego.
Rozkazy ciche. Czasem (przy zwiadach) nie można zdradzać się głośną komendą. 
Zastępowy będzie więc laską dawał takie znaki:
Jednorazowe pionowe podniesienie laski w górę oznacza „Stój!”.
Kilkakrotne podniesienie laski pionowo w górę: „Biegiem, bieg!”.
Poruszanie laską w jedną tylko stronę oznacza kierunek, w którym ma się biec lub iść.
Powolne obniżanie podniesionej w górę laski w obie strony poniżej poziomu: „Rozsypka!”. Szybkie ruchy boczne laski podniesionej nad głową: „Zbiórka!”.
W braku laski można te same sygnały wykonać samą ręką*.
Poszczególni harcerze, wysyłani na zwiady, sygnalizują zastępowemu w taki sposób: podniesienie ręki w górę oznacza, że harcerz zrozumiał rozkaz.
Poziome trzymanie laski nad głową oznacza, że widać słaby oddział nieprzyjaciela. Kilkakrotny spokojny ruch poziomo trzymanej laski w górę oznacza, że widać nieprzyjaciela, ale że daleko się cofnął.
Takie same kilkakrotne, ale szybkie wznoszenie laski w górę oznacza, że widać nieprzyjaciela i że jest bardzo blisko.
Pionowe podniesienie laski w górę oznacza, że nie ma śladu nieprzyjaciela.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz przećwiczy z harcerzami sygnały ogniste i dymne, gwizdkowe i ciche. Wyuczy semaforów i alfabetu Morse’a, przeprowadzi ćwiczenia w różnych językach obcych. Zachęci do pomysłów i forteli, dotyczących ukrywania listu przez gońca.
We wszystkich grach i zawodach, o ile to możliwe, harcmistrz urządzi rzecz tak, aby wszyscy harcerze brali w niej udział. Nie potrzebujemy bowiem dwu lub trzech świetnych wykonawców, lecz pewnego poziomu sprawności u całego ogółu. Jeśli w zawodach bierze udział większa ilość harcerzy, tak że trzeba ich podzielić na grupy, nie zwycięzcy, lecz przegrywający z każdej grupy powinni mierzyć się powtórnie, a wynikiem gry ma być wykrycie nie najlepszego, lecz najgorszego w danym ćwiczeniu. Lepsi harcerze i tak będą również wytrwale unikać okazania się najgorszymi, jak gdyby szło o wygranie nagrody, a słabsi, którym tego najbardziej trzeba, mają najwięcej sposobności do nabycia wprawy4.
Zabawy
Goniec Króla Jegomości
Harcmistrz (jako król) oddaje jednemu z harcerzy, jako gońcowi, list z poleceniem przedostania się do oblężonego Zbaraża, którym może być jakieś miasto, wieś lub dom i powrotu z dowodem oddania listu. Goniec musi nosić wstążkę barwną, 60 cm długą, przypiętą do ramienia. Wyrusza z odległości najmniej 6 km od „Zbaraża”. Harcerze, grający role oblegających wojsk tatarskich i kozackich w celu wytropienia go, mogą obrać dowolne stanowiska, nie bliżej jednak niż 300 m od Zbaraża (najlepiej wyznaczyć pewne łatwo dostrzegalne granice). Kozak lub Tatarzyn, spotkany przez sędziego w obrębie tych granic, zostaje wykluczony z gry. Goniec może używać dowolnych forteli, z wyjątkiem przebrania za niewiastę, musi jednak stale nosić wspomnianą barwną wstążkę na ramieniu. Liczy się też za schwytanego dopiero wtedy, gdy nieprzyjaciel odbierze mu ową wstążkę. Gra może trwać do 10 godzin. W obrębie tego czasu powinien goniec oddać list królewski zbaraskiemu dowódcy i wrócić do króla z dowodem oddania. Oblegający zyskują każdy po 3 kreski, jeśli go schwycą, tracą zaś po tyleż w razie przeciwnym.
Karawana
Harcerze formują się w karawanę środkowoafrykańską: każdy niesie zapasową odzież i żywność w tłumoczku na głowie. Idą szeregiem, poprzedzeni na 200 m przez „przewodnika” i kierują się znakami harcowymi, zostawianymi przezeń. Budują mosty przez rzeki, tratwy dla przebycia stawów, rzucają faszynę5  na grunt bagnisty itp. Zostawiają też znaki dla innych karawan.
Wyścig zwiadowców
Harcmistrz umieszcza trzech harcerzy lub trzy grupy harcerzy, każdą różniącą się szczegółami odzieży i przedmiotami trzymanymi w ręku, w odległościach 300–1000 m od startu. Jeśli na tej przestrzeni są inni ludzie, owym grupom nadaje się jakąś postawę (np. klęczą na jednym kolanie) dla odróżnienia od przechodniów. Potem harcmistrz wyznacza trzy punkty kolistej, mierzącej około 400 m drogi, po której mają biec zawodnicy. Gdy ci przybędą do punktu 1, stojący tu sędzia mówi im, w jakiej stronie świata znajduje się grupa, o której mają zdać sprawę. Dostrzegłszy tę grupę każdy zawodnik pisze sprawozdanie obejmujące: 1) ilość ludzi w grupie, 2) ubiór i inne oznaki rozpoznawcze, 3) położenie względem pobliskiego punktu orientacyjnego i 4) odległość grupy od jego stanowiska. Potem biegnie do drugiego i trzeciego punktu, gdzie powtarza tę samą czynność itd., wreszcie wraca do startu i zdaje sprawę harcmistrzowi. Za każdy poprawny i dokładny opis grupy liczy się 5 kresek, zatem 15 kresek za cały bieg. Od tej ilości odejmuje się po 1 kresce za każdych 10 minut spóźnienia w porównaniu z pierwszym wracającym zawodnikiem. Odejmuje się również kreski lub półkreski za omyłki i opuszczenia w sprawozdaniu.
Ćwiczenia
1. Harcmistrz wysyła harcerzy w różnych kierunkach z rozkazami w rodzaju następującego: „Idź 3 km na płn. płn. wsch. Napisz sprawozdanie (z mapką szkicową, jeśli można) określając dokładnie miejsce, do którego dojdziesz. Przynieś sprawozdanie, jak możesz najrychlej”. Harcmistrz sprawdza następnie, przy pomocy mapy, o ile harcerz się pomylił.
2. Harcmistrz wysyła harcerzy parami, przy tym każda para ma walczyć przeciw innym. Każda zdąża inną drogą do tego samego celu, znajdując drogę według mapy i stara się wrócić, nie będąc widziana przez innych po drodze.
3. Poczucie czasu. Harcmistrz wysyła harcerzy w różnych kierunkach na czas określony, np. jednego na 7 minut, drugiego na 10 itd. Notuje czas startu każdego z nich i czas powrotu i porównuje z czasem, jaki mieli spędzić w drodze. Punktem honoru każdego zawodnika jest nie patrzeć na zegarek ani zegar.
Przeczytaj:
Wspomnienia z krwawych czasów Ożegalskiego, Kraków 1908.
Regulamin musztry Lwów, (Związek Sokoli) 1913.
Tatrzański telegraf wzrokowy M. Zaruskiego, Zakopane, Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.
ROZDZIAŁ III
HARCERZ W OBOZIE
GAWĘDA OBOZOWA 7
Pionierka
Węzły. Pionierami nazywamy ludzi torujących drogę dla innych, wśród puszcz budujących mosty, szałasy, łódki itp. Każdy harcerz musi być pionierem.
W pierwszym rzędzie nauczy się więc harcerz wiązania węzłów na linach, rzecz bardzo ważna tak przy samej pionierce, jak i w służbie ratunkowej i w taternictwie. Od dobrego wiązania liny zależy nieraz życie człowieka, a węzeł powinien być taki, by wytrzymał wielki ciężar i aby dał się następnie bez trudu znów rozwiązać.
   
			1. Łącznik płaski. 		2. Łącznik tkacki.
Harcerz nauczy się węzłów zawczasu i jeszcze przed próbą młodzika będzie znał 8 węzłów odrysowanych na str. 66–67, potem zaś będzie stosował węzły przy każdej sposobności, aby wprawy nie utracić – nie tylko przy pionierce, lecz przy ćwiczeniach ratowniczych, wycieczkach górskich i wioślarskich.
Pytanie 1: Czym różni się węzeł używany najczęściej, przez harcerzy zaś, pionierów i żeglarzy zwany „babskim”, od „węzła płaskiego” i dlaczego harcerz go nie używa?
Pytanie 2: Czym różni się używana powszechnie „kluczka” od węzła „tatrzańskiego średniego” i dlaczego kluczki nie zalecamy?
(Harcerz porówna te 4 rodzaje węzłów co do wytrzymałości i co do łatwości rozwiązania po silnym zaciągnięciu).

Nie mając liny pod ręką, można użyć do wiązania wikliny lub leszczyny.
Z obozowaniem na wolnym powietrzu jest związana ściśle umiejętność budowania szałasów. Robiąc dach z gałęzi i żerdek postępuje się w ten sposób, że po położeniu niezbędnego rusztowania układa się gałęzie tak, aby zaczynając budować od dołu kłaść ku górze ustawicznie warstwy ponad – by deszcz nie zaciekał, ale spływał. Przy tym należy baczyć, aby dobrze się kryły. Tył schroniska winien być zwrócony przeciw wiatrowi, wewnątrz ziemia wyrównana, pokryta grubą warstwą liści i trawy, aby było na czym spać.
Około szałasu musi być wykopany rów, a ziemią z rowu obrzucone na dole ściany, by woda deszczowa nie dostawała się do środka, ale odpływała na bok. Jeśli się ma do rozporządzenia deski, wtedy 

z nich da się zbudować bardzo wygodne schronisko. Także z kamieni będzie umiał dzielny pionier postawić ściany, układając głaz na głazie i dając między nie warstwę darni. Kamienie własnym ciężarem będą się trzymać. Najprostszy sposób budowania schroniska polega na tym, że wbija się w ziemię dwa widełkowato zakończone kije, między ich rozgałęzienia kładzie się poprzeczny kij, na którym spoczną pręty, oparte jednym końcem na ziemi i stanowiące dach chaty. Ustawiając dwa takie skośne dachy, otrzymamy schronisko.
Opierając nawet jeden kij o rozgałęzienie drzewa i wiążąc do niego gałęzie, tak aby opadały ku ziemi z jego obu stron, otrzymamy także schronisko. W razie zimna można obłożyć spód jego słomą lub darnią. Tuż obok zapala się ogień. Także kilka kijów, ułożonych w stożek i związanych ze sobą przy wierzchołku, drugim zaś końcem wbitych w ziemię i pokrytych matą, daje wygodny przytułek w wolnym terenie. I z prętów, wbitych w ziemię w niewielkiej odległości od siebie i zgiętych łukiem ku sobie i związanych razem na końcach, powstaje polowe schronisko – zwłaszcza, jeśli takich kijów będzie wiele i będą splatane z sobą tak, że utworzą klatkę. Całość można pokryć gałęziami lub darnią, zaś w środku dachu zostawić otwór dla dymu, gdyby nam przyszło palić ogień na środku schroniska.
Ze względu na to, że budową szałasów, o ile one mają na dłuższy czas nam służyć, związana jest sztuka ścinania drzew, więc i ją należy znać. Nadcinamy drzewo ponad jego nasadą przy ziemi po tej stronie, na którą chcemy, aby padło, następnie idziemy na drugą stronę i tam o jaki decymetr wyżej nadcinamy drzewo tak długo, aż runie. Uwaga bardzo potrzebna, bo drzewo upadając zawadzić może gałęziami o stojących obok albo też uderzyć rąbiącego tym końcem, który przez nadcięcie powstaje. Gdy się da słyszeć trzask, należy odskoczyć i przestać rąbać.
Mosty
Do przeprowadzenia większych oddziałów przez wody i jary służą mosty z palów i desek lub pontonowe, spoczywające na połączonych z sobą łodziach. Już Bolesław Chrobry, walcząc z Rusią, budował mosty na Bugu, to samo czynił Krzywousty w Czechach, most zaś, po jakim Jagiełło przeprawił się pod Czerwińskiem, idąc na wyprawę grunwaldzką, podziwiano jako arcydzieło ówczesnej sztuki pionierskiej.
Przez wąską a głęboką wodę, gdy się ma drzewa do rozporządzenia, urządza się most najłatwiej tak, że się ścina drzewa, aby padały na drugi brzeg, po czym wygładza się siekierą powstałą w ten sposób kładkę.

Most linowy.

Mieszkańcy Himalajów budują mosty linowe z trzech lin przeciągniętych w poprzek rzeki i połączonych co kilka metrów kijami w kształcie V. Idzie się po dolnej linie, używając obu górnych jako poręczy. Mosty te nie są wygodne, lecz za to buduje się je łatwo i szybko.
Można też użyć tratew. Buduje się je w wodzie, jeśli rzeka płytka, na brzegu zaś, jeśli głęboka. Po zbudowaniu, przytrzymuje się przedni koniec, zwrócony w dół rzeki, liną do brzegu, a odpycha koniec tylny. Wtedy prąd sam obraca tratwę, przybijając tylnym końcem do drugiego brzegu.

Lina z chustek.
Harcerzowi przyda się znajomość sporządzania drabin z liny. Robi się je w ten sposób, że przywiązuje się do dwu równoległych lin w stałych odległościach kawałki drzewa lub wiązki prętów. Przy zwiadach uda się wam przy pomocy takiej drabiny stale wstępować na jakieś wysokie a w dobrym miejscu rosnące drzewo i obserwować okolicę. W braku liny harcerze radzą sobie sporządzając ją np. z chustek.
Namioty
Harcerze angielscy najczęściej sporządzają namioty z 7 lasek i 6 kawałków płótna, jak na rycinach poniżej.

Znacznie lepsze schronienie od deszczu, burzy i chłodu dają namioty, sporządzane przez przemyską drużynę harcową. Ta sama drużyna sporządza sobie znaczną część przyborów harcowych. Szczegółowe objaśnienia otrzymać można od prof. B. Błażka, I Gimnazjum Polskie, Przemyśl.
Budowa łodzi
Ta sama drużyna przemyska zbudowała łodzie na 40 harcerzy, nadające się do wszelkich rodzajów wody, tak płynącej, jak stojącej, płytkiej i głębokiej. Są to łodzie o płaskim lub lekko grzbiecistym dnie, nieznacznie zanurzające się w wodę, budowane z możliwie szerokich desek.
Długość ich wynosi 6 do 8 m, szerokość dna od 50 do 70 cm w miejscu najszerszym, które nie przypada jednakowoż w połowie długości łodzi. Największa szerokość u góry, tj. największe rozpięcie żeber, jak i wkładka przednia (dziób) i tylna zależą od przyjętej szerokości dna. Orientować się można według następującego wzoru:
Kształt dna. Jest to wydłużona elipsa o ściętych obu końcach, przy czym najszersze jej miejsce nie przypada w środku osi dłuższej. Oznaczywszy przez a oś dłuższą, a przez b oś krótszą, otrzymamy najszersze miejsce dna według formuły: 
		        
licząc od tyłu. Dla łodzi np. 6-metrowej a=6, więc 5:2=2x5 m jako miejsce najszersze, licząc od tyłu (tj. b). Tyle też powinna wynosić leżąca na dnie listwa środkowego żebra. Obrysowanie i struganie dna następuje po zrobieniu szkieletu łodzi.
Dziób, tył, rozpięcie żeber. Gdy b=50 cm, rozpięcie żebra środkowego musi być znaczniejsze aniżeli przy łodziach o szerszym dnie. Nachylenie bocznych listew środkowego żebra do listwy poziomej najlepiej ustalić w sposób następujący: rysuję na kawałku papieru, deski lub na piasku linię i w pewnym jej punkcie kreślę leżący na niej prostokąt, tak aby jego podstawa była 2 razy większa niż wysokość. Przekątna prostokąta określa swoim nachyleniem do narysowanej linii (kąt rozwarty) rozwartość środkowego żebra. Gdy b wynosi więcej aniżeli 50 cm, znajdę rozwartość środkowego żebra w sposób następujący: dzielę górną linię poziomą (bok dłuższy) narysowanego prostokąta na 4 równe części i łączę każdy z otrzymanych w ten sposób punktów podziału z tym wierzchołkiem prostokąta, z którego już została narysowana przekątna (jeden z wierzchołków leżących na narysowanej na wstępie linii poziomej). Otrzymam w ten sposób cztery linie (wraz z przekątną) nachylone pod rozmaitymi kątami rozwartymi do linii poziomej. Oznaczywszy przekątną przez 1, oznaczmy linie nachylone pod coraz mniej rozwartym kątem kolejno przez 2, 3, 4.
Linia 1 oznacza, jak omówiliśmy, nachylenie żebra środkowego, gdy b = 50, linia 2 – gdy b = 50–55, linia 3 – gdy b = 55–65, linia 4 – gdy b = 65–70.
Nachylenie wkładki przedniej i dzioba wynosi dla łodzi 6-metrowej: dziób, linia 4, wkładka tylna, linia 3 przy b=50. Gdy b jest większe niż 50 cm, to podzieliwszy tę ćwierć górnego boku prostokąta, która biegnie ku wierzchołkowi górnemu, leżącemu nad tym wierzchołkiem, z którego wykreślono przekątną, znowu na 4 równe części, znów kreślimy z tych nowych punktów linie jak poprzednio. Dwie z nich, nachylone do poziomu pod najmniejszym kątem rozwartym, wskazują rozwartość wkładek.
Wysokość burty największa nie powinna przekraczać szerokości dna.
Składanie łodzi. Po zrobieniu żebra środkowego i wkładek, przybijam je do deski tak, aby dolny brzeg deski w miejscu tym, gdzie przypada żebro środkowe, tworzył wolną listwę na 2 cm dla wsunięcia dna. Wkładki przybijam odpowiednio wyżej, stosownie do tego, jak chcę mieć sklepione dno. Następnie przybijam drugą deskę boczną do środkowego żebra i naginam ją do wkładek, najpierw przedniej, potem (po przybiciu jej do niej) do tylnej.
Następnie  toporem, a potem strugiem (heblem) zaokrąglam z grubsza dolną krawędź deski, ale tak, aby było miejsce do włożenia dna. W ten sposób szkielet łodzi jest ukończony. Przed przybijaniem jednakowoż dna wkładam jeszcze 2 żebra pośrednie, tj. w połowie przedniej i tylnej części łodzi. Nachylenie ich obieram znowu według przytoczonego wzoru, tak że dla żebra w tylnej części biorę liczbę bezpośrednio wyższą od liczby oznaczającej nachylenie żebra środkowego (1...2), dla żebra w części przedniej przeskakuję o jedną liczbę (1...3). Po umocowaniu wszystkich żeber należy poprawić linię dolnej krawędzi desek bocznych.
Spojenie. Żebra należy spajać na tzw. brodę, a następnie obić jeszcze ze strony zewnętrznej, w miejscu spojenia, blachą. Przy naginaniu zaś boków należy prowizorycznie unieruchomić poprzeczką boczne listwy środkowego żebra, aby wobec braku żeber pośrednich nie ucierpiały spojenia. Wszystkie inne spojenia polegają na stulaniu desek i przybijaniu gwoździami (gontami).
Struganie dna. Zabierając się do umocowania dna, muszę przede wszystkim dostosować do siebie deski, mające je tworzyć . Przy tym grzbietowa płaszczyzna deski musi być nieco nachylona do płaszczyzny głównej, tak aby dwie deski ze sobą stulone, zupełnie szczelne z jednej strony (dno łodzi), dawały szparę na 2 mm z drugiej strony (spód łodzi). Następnie oznaczam środek wszystkich żeber i wkładek i przybijam do nich prowizorycznie dno, bacząc, aby podłużna jego oś padła zupełnie na środek żeber. Po obrysowaniu dna stosownie do kształtu łodzi zdejmuję je, strugam według rysy, a następnie przybijam do żeber i boki do dna (nie odwrotnie). Dno winno wchodzić twardo, tj. winno być siłą wciśnięte.
Uszczelnianie łodzi odbywa się za pomocą pakuł lnianych lub wełnianych, jakich używa się do czyszczenia maszyn. W tym celu skręca się z nich sznur i wbija w szpary od zewnątrz za pomocą kółka zastruganego na kształt dłuta. Po uszczelnieniu łodzi musi być ona wysmolona. W tym celu topi się smołę zwyczajną i dodaje do niej oleju lnianego lub łoju, aby nie odpadała od drzewa. Następnie czerpie się ją garnuszkiem i wolnym strumieniem pokrywa się wszystkie miejsca spojenia, po czym smoła musi być rozprasowana za pomocą zwykłego krawieckiego żelazka.
Po ukończeniu łodzi należy wzmocnić dno za pomocą wąskich listewek poprzecznych w odstępach 30–40 cm, przybitych doń od strony wewnętrznej. Stanowią one także oparcie dla nóg przy wiosłowaniu. Ażeby drzewo nie pryskało, dobrze jest całą łódź natłuścić gorącym olejem lub pomalować olejną farbą.
Materiał na łodzie. Najodpowiedniejszym i najtańszym materiałem są deski jodłowe, calówki. Uważać przy tym należy, aby materiał nie był surowy, lecz wprzód należy deski na przewiewnym miejscu dostatecznie wysuszyć.
Koszt łodzi. Licząc 40 K za m3 jedliny, otrzymamy koszt materiału jodłowego za jedną łódź sześciometrową niespełna 10 K. Ponieważ środkowe żebro, przód i tył muszą być twarde (dębina), podniesie się koszt materiału o 3 do 4 K. Tak więc można przyjąć koszt jednej szesciometrowej łodzi wraz ze smoleniem (bez malowania) na 15 K.
Konserwacja łodzi. Po smoleniu łódź powinna być natychmiast zepchnięta na wodę i z niej nie wyciągana. Przy wielkich upałach i nie używaniu łodzi przez czas dłuższy, wystające jej części (dziób) powinny być wyłożone mokrymi szmatami lub przynajmniej zlewane wodą. Ponieważ na zimę łódź wyciąga się na brzeg, musi być ona co roku przed spuszczeniem na wodę na nowo smolona.
Miary
Nie zawsze mamy ze sobą narzędzia miernicze, wobec czego dobrze znać pomiary ciała naszego, aby się tym móc w razie potrzeby wyręczyć. I tak u mężczyzny średniego wzrostu ma ostatni człon palca wskazującego lub szerokość wielkiego palca 2 cm, rozpiętość między wielkim a wskazującym palcem 18 cm, od łokcia do końca palca wskazującego jest 44 cm, długość stopy (lub przedramienia) 25 cm, „sążeń” (wymiar od końca palców jednej do końca palców drugiej ręki przy ramionach wyprężonych poziomo w bok) = wysokości ciała. Puls i serce uderzają około 75 razy na minutę. Długość kroku wynosi 75 cm, więc na 100 m potrzeba zrobić około 130 kroków. Przy szybkim chodzie robimy mniejsze kroki. W dobrym marszu robimy na minutę około 100 m, więc kilometr idziemy blisko 10 minut – obładowani nie przejdziemy przez godzinę więcej nad 5 kilometrów.
Harcerz zmierzy te wszystkie dane na własnym ciele, zanotuje i spamięta. Co roku skontroluje, jakie w nich zaszły zmiany (wskutek wzrostu).
Harcerz skorzysta z każdej sposobności, aby wyuczyć się różnych rzemiosł, czy to w „warsztatach studenckich”, czy u znajomych rzemieślników.
Przeczytaj:
Przewodnik stolarski Mieczysława Schreibera, 1915.
Nauka stolarstwa Kuśmierskiego, Warszawa 1908.
Podręcznik dla tokarzy Rolnika, Warszawa 1902.
Podręcznik dla ślusarzy M. Homułki, Warszawa 1902.
Podręcznik dla blacharzy St. Kopcia, Warszawa 1906.
Przy tym, aby nie popaść w germanizmy, używane przez naszych rzemieślników, spraw sobie: Słownik polsko-niemiecki wyrazów technicznych dla rzemieślników, Lwów 1902.
GAWĘDA OBOZOWA 8
Oboźnictwo
Gdy wojsku dawnej naszej Rzeczypospolitej wypadło zatrzymać się w czasie marszu, obierano miejsce na obóz, okopywano je i otaczano łańcuchem. Dwie były bramy, na wjazd i wyjazd, a trębacze rozdawali hasło na każdą noc na wypadek najścia szpiegów.
Przy krótkotrwałym postoju czyniono z wozów warownię, okopywano ją i obwarowywano strzelbą. Wewnątrz obozu stały namioty i zebrane wojsko. Spoza wozów strzelali strzelcy. Kozacy zakładali obóz w podobny sposób, zastępując jednak często wozy ostrym cierniem i rokiciną. Bogatsi posiadali namioty, ubożsi stawiali budy z chrustu lub pletli szałasy z giętych gałęzi, puszczając konie na paszę. Moskwa używała lasów za twierdzę, a gdy się za nią nieprzyjaciel tam zapuścił, umiała tak wokół niego narąbać drzew, że trudno mu było wydobyć się z zasieków. Z czasem zmieniło się wszystko, środki wybuchowe i działa rozbijają najpotężniejsze mury, przebijają nawet stalowe opancerzenia i niosą spustoszenie wśród szeregów zamkniętych w twierdzy lub okopach, przerzucając przez wały wysokim łukiem pękające pociski. Już ani wozy, ani mury na nic się nie zdadzą, na strzały wprost przeciw wałowi najlepsze są okopy z ziemi, która zsypuje się znów po uderzeniu w nią kuli i nie pozwala jej zbyt głęboko się wdzierać. 
Dla harcerza ma obozowanie znaczenie raczej ze względu na jego osobistą wygodę niż na bezpieczeństwo, ale znać musi wiele sposobów, bo nie może przewidzieć, w jakim się znajdzie kiedyś położeniu. Życie na wolności, w polu i lasach pokrzepi go, oderwie od codziennych trosk, nauczy kochać przyrodę i wleje mu w duszę to błogie uczucie zżycia się z przyrodą, z tą matką, która nas przedtem do siebie przygarnęła i dawała środki do życia, zanim stanęły fabryki, zanim powstały książki i zanim ludzie zbili się w gromady w celu wspólnej pracy.
Wygoda w obozie
Są ludzie, mówiący o znoszeniu „trudów i niewygód” obozowych. Są to przeważnie „fryce”. Doświadczony harcerz lub żołnierz nie potrzebuje skarżyć się na niewygody. On wie, jak dbać o siebie i jak zapewnić sobie wygodę przez tysiączne drobne fortele. Na przykład, jeśli nie ma namiotu, nie siądzie bezczynnie, aby dygotać z zimna i narzekać, lecz od razu weźmie się do roboty nad sporządzeniem szałasu. Wybierze nań dobre miejsce, które nie tak łatwo będzie zalane w razie burzy. Potem zapala ognisko i sporządza wygodne posłanie z paproci lub suchej trawy. Harcerz jest pomysłowy i znajdzie wyjście z każdego trudnego położenia.
Miejsce na obóz
Najpierw trzeba zastanowić się, gdzie założyć obóz i jaki ma on być. Im bliżej go założycie od swych mieszkań, tym mniejsza będzie strata czasu i pieniędzy przy dostaniu się do i wydostaniu z obozu. Najlepsze miejsce na obóz jest na skraju lasu, w którym uzyskaliście pozwolenie cięcia gałęzi na opał i budowania szałasów. W głębi lasu bywa wilgoć. Dobry, nieprzemakalny szałas zastąpi w zupełności namiot.
Przyjemny będzie też obóz, jeśli uzyskacie nań pozwolenie, nad rzeką, jeziorem lub morzem, w miejscu, gdzie możliwa jest kąpiel lub ćwiczenia w pływaniu i wiosłowaniu. Także w górach woli taternik obozować niż nocować w schronisku. W każdym wypadku, nim rozbije obóz, harcerz pomyśli o możliwości ulewy lub wichru i obierze miejsce możliwie najsuchsze i najlepiej ochronione, a niezbyt odległe od źródła, studni itp.
Obozy stałe i ruchome
Dla początkujących najlepsze są obozy stałe, w dobrze wybranym zakątku w pobliżu miejsca zamieszkania. Wprawniejszy harcerz znajduje więcej przyjemności w obozie ruchomym, co noc w innym miejscu. Podczas pogodnych wakacji istotnie jest to najmilszy sposób obozowania. Trzeba jednak z góry obrać okolicę, którą mamy zwiedzić i oznaczyć według mapy miejsce każdego noclegu. Doświadczenie uczy, że korzysta się najwięcej, nie idąc szybciej niż 8–10 km dziennie (przy zabawach i ćwiczeniach harcowych). Dobrze będzie postarać się o wózek ręczny na namioty, koce itp. Pod wieczór harcerze wyjednują u włościanina pozwolenie rozbicia obozu na jego gruncie lub noclegu w jego stodole (jeżeli deszcz).
Obozy wioślarskie
Innym rodzajem przyjemnego obozowania jest wystarać się o łódkę i badać bieg jakiejś rzeki, zakładając co wieczór obóz nad jej brzegiem. Czasem rozbija się namiot we wnętrzu samej łódki. Oczywiście każdy harcerz wybierający się na taką wyprawę musi umieć pływać.
Zaopatrzenie obozu
Gdyśmy postanowili, gdzie mamy obozować i w jaki sposób, musimy postarać się o należyte zaopatrzenie obozu w naczynia, narzędzia, przykrycie itp. Oto pobieżny spis rzeczy pożytecznych na obozie stałym, które jednak nie wszystkie są konieczne na biwaku lub obozie ruchomym:
Dla namiotu: kubeł, latarka, świece, zapałki, młotek, miednica cynowa, łopatka, topór, czekan, zwój liny, chorągiewka.
Dla kuchni: garnek na pieczyste, patelnia, kotlik, rożen, zapałki, kubeł, nóż kuchenny, chochla, ściereczki, próżne butelki na mleko, worki na suchary, ziemniaki itp.
Dla każdego harcerza: prześcieradło nieprzemakalne, dwa koce, sznurek lub rzemyk do wiązania ich, materac słomiany, woreczki na racje (jeden na cukier i herbatę, drugi na sól, trzeci na mąkę i proszek piekarski).
Ubiór: każdy harcerz, prócz ubioru, który ma na sobie, powinien wziąć do obozu następujące rzeczy: stary płaszcz lub nieprzemakalną pelerynę, koszulę flanelową, koszulę flanelową zapasową, parę kalesonów, dwie pary skarpetek lub pończoch, kamizelkę, koszulę nocną, parę grubych trzewików wycieczkowych, parę pantofli płóciennych, sweter lub starą marynarkę, parę spodenek pływackich, szczotkę do włosów, mydło i ręcznik, szczoteczkę do zębów, dwie chusteczki. Najniezbędniejsze z tych przyborów oznaczono rozstrzelonym drukiem, tych nie powinien żadną miarą zapomnieć harcerz, nawet rozbijając obóz ruchomy. Prócz tego będzie nosił: torbę (plecak), garnek, laskę, nożyk, widelec, łyżkę, zapałki, gwizdek, część namiotu.
Żywność często sprawia trudności obozującym. Choć to może się frycowi zdawać dziwne, harcerz wie, że ani chleb, ani mięso nie są niezbędnie potrzebne do odżywienia. Suchary są dobre jako żywność obozowa, a dadzą się nosić długo w kieszeni lub torbie, czego o chlebie nie można powiedzieć. Suchary harcerz sporządza sam w następujący sposób: kupuje czerstwy bochenek chleba za połowę ceny, rozcina na kromki i przypieka je w rurze lub przy ogniu, aż stwardnieją zupełnie. Wtedy może je zabrać do worka lub zapasowej torby, zastępują one bardzo dobrze chleb, który w obozie łatwo wilgotnieje i pokrywa się pleśnią lub czerstwieje.
Wędliny, jaja, ryż i kaszę łatwiej przechować i przyrządzić w obozie niż mięso świeże, a dają one całkiem dobre pożywienie. Owoce można bardzo łatwo upiec lub dynstować6. Tabliczka czekolady często wydobędzie nas z kłopotu. Gdy nie ma nic innego pod ręką, harcerz zadowoli się choćby sucharem i czekoladą.
Zakładanie obozu
Wybrawszy miejsce na obóz, harcerz rozbija namiot tak, aby wejście było odwrócone od wiatru. Kopie potem rowek głębokości decymetra dokoła namiotu, by go uchronić od powodzi w razie ulewy. Rowek ten odprowadza wodę w dół. Kopie wreszcie dołek wielkości filiżanki przy nasadzie żerdzi namiotowej. W ten dołek przenosi się żerdź, gdy zaczyna się ulewa, zwalniając od razu wszystkie sznury, które kurczą się od wilgoci.
W obozach harcerzy nie ustawia się namiotów w rzędach i ulicach, jak w obozach wojskowych, lecz rozprasza się je 50–100 m jeden od drugiego, dużym pierścieniem dokoła namiotu harcmistrza, który zajmuje środek obozu. W każdym namiocie obozuje zastęp lub pół zastępu, pod wodzą zastępowego lub przodownika.
Woda. Jeśli jest źródło lub rzeka w pobliżu, odpowiednie miejsce musi być utrzymywane starannie i czysto dla poboru wody do picia. Poniżej można wybrać miejsce dla kąpieli, prania bielizny itd. Największą baczność trzeba poświęcić czystości wody do picia, inaczej grożą harcerzom choroby.
Kuchnię obozową harcerze zakładają tak, aby wiatr niósł dym i wyziewy kuchenne nie ku obozowi, lecz na zewnątrz. Kopią też w pobliżu kuchni dół głębokości 1/2 m, grzebią w nim wszelkie odpadki, nie dające się spalić i zasypują je ziemią. W kuchni nie utrzymanej bardzo czysto psują się potrawy i mnożą się muchy, a harcerze dostają różnych chorób.
Tryb życia w obozie
Oto przykład trybu życia, który harcmistrz ustala dla swego obozu.
600 rano – pobudka, wietrzenie pościeli, mycie, czyszczenie ubioru itp.
630 – wydanie racji na śniadanie. 
700 – śniadanie (gorące mleko i suchary).
730 – zbiórka, pozdrowienie sztandaru, przegląd.
800–1000 – ćwiczenia harcowe w okolicy.
1000 – drugie śniadanie (mleko i suchary).
1000 – 100 po południu –  obiad, potem spoczynek obowiązkowy i cisza aż 	  do 230.
230 – 500 – zabawy harcowe w okolicy.
500 – podwieczorek (mleko lub kakao, suchary).
500–730 – wieczorny odpoczynek, gry obozowe.
730 – wieczerza.
800–900 – gawęda przy ognisku lub ćwiczenia nocne.
900 – do namiotów.
930 – zgaszenie świateł, cisza.
Zezwolenie na obozowanie lub przejście
Harcerz nie zapomina o tym, że za użycie miejsca pod obóz należy się właścicielowi gruntu wynagrodzenie. Jeżeli nie może wynagrodzić pieniężnie, odwdzięczy się w inny sposób, naprawiając np. jego płoty i kładki, pracując w ogrodzie lub sadzie itp. Gdy będzie spełniał „dobre uczynki” wobec właściciela i w ogóle sąsiadów swego obozu, nie tylko czyni zadość swemu obowiązkowi, ale skorzysta na tym, bo zyska przychylność ludzką i będzie chętnie przyjmowany.
Także przed przejściem jakiejś okolicy na przełaj postara się harcerz o zezwolenie właścicieli. Ci najczęściej zgodzą się na to, gdy się im wyjaśni, kto są harcerze i co mają zamiar robić. Przechodząc, harcerz będzie: 1) pamiętał o zamykaniu za sobą wrót i furtek, które zastał zamknięte, 2) nie spłoszy bydła ani zwierzyny i 3) nie uszkodzi płotów, zasiewów ani drzew.
Drzewo na opał weźmie harcerz również tylko za zezwoleniem właściciela.
Próżniak w obozie
Obóz jest obszerny, ale na jeden gatunek człowieka nie ma w nim miejsca, a mianowicie na próżniaka, co leni się wziąć udział we wszelkich drobiazgowych robotach obozowych, które muszą być wykonane dla dobra ogółu. Na takiego nie ma miejsca między harcerzami w ogóle, w obozie zaś jest nieznośną zawadą. Każdy harcerz musi przyczynić się, i to chętnie i raźnie do wygody ogółu. Gdy np. jednego harcerza, wysłanego z obozu, zaskoczyła ulewa, drugi, pozostały w namiocie, na pewno go przyjmie przy powrocie kubkiem gorącego mleka lub kakao, pomoże wysuszyć ubranie itd.
Obawy rodziców
Oboźnictwo jest bardzo ważną częścią harców. Nęci ono młodzież, daje też  sposobność wprawy w samodzielności i pomysłowości, a oprócz tego hartuje i rozwija ciało.
Rodzice, którzy sami nie zaznali życia obozowego, obawiają się go nieraz, jako zbyt ryzykownego dla zdrowia chłopców. Lecz gdy ujrzą swych synów, wracających w zdrowiu i zadowoleniu, moralnie zaś pokrzepionych ćwiczeniami w samopomocy i we wspieraniu towarzyszy, nie będą mogli zaprzeczyć dobrym skutkom takiej rozrywki. W wypadkach wątpliwych zresztą lekarz powinien rozstrzygnąć, czy słabowity chłopiec może nocować w obozie.
Łóżka polowe
Miejsce na legowisko należy wybierać tak, aby było zabezpieczone przed ewentualną powodzią i dostatecznie suche. Starać się przy tym należy o to, aby mieć jakieś posłanie, czy to z nagromadzonej trawy i liści, czy też z paproci w lasach. Jeśliby zaś to było niemożliwe, należy przynajmniej w ziemi wykopać zagłębienie wielkości talerza, w którym umieszcza się kłąb śpiącego na gołej ziemi. Do dobrego snu na wolnym powietrzu przyczynia się to w pewnej mierze, by posiadać taką samą ilość ciepłego okrycia pod sobą, jak i na sobie. W danym wypadku niemałą przysługę odda nawet i arkusz papieru, położony na piersi i plecy pod kamizelkę, bo i on nas do pewnego stopnia ogrzeje. Także dobrze jest wyścielić papierem wnętrze bucika, gdy obuwie jest mokre lub podarte.

Łóżko polowe.

Wygodne łóżko polowe urządza się w ten sposób: układamy na ziemi prostokąt z 4 grubych kijów, z których dwa dłuższe mają po 2 metry, krótsze zaś, leżące na końcach dłuższych, po 90 cm. W rogach prostokąta wbijamy następnie w ziemię grube i silne paliki, za pomocą których umocujemy na ziemi cały prostokąt tak, że nie rozsunie się pod naszym ciężarem. Na takie rusztowanie nakładziemy potem gałęzi z jedliny, tak jak się kryje dachy gontami, tj. przykrywając zawsze dolną warstwę drugą, aby się stale do połowy kryły. Jeśli to wszystko przykryjemy płaszczem lub kocem, otrzymamy bardzo wygodne posłanie. Do snu przy ognisku należy układać się w ten sposób, by ognisko stanowiło środek, od którego w kierunku promieni, jak szprychy kół, leżą śpiący, zwróceni stopami do ognia.

Świeczniki obozowe.
Świece w schronisku polowym wtyka się w rozszczepione drewienko i wbija się je w ścianę. Mając do rozporządzenia flaszkę, napełnia się ją na wysokość 2–3 cm wodą i stawia na żarzące węgle, a wtedy odpadnie dno na tej wysokości, do jakiej sięgała woda we flaszce. Otrzymawszy w ten sposób otwartą w górze lejkowatą banię, wbijamy ją szyjką w ziemię i wstawiamy do niej świecę. Taki lampion zabezpieczy świecę przed wiatrem. Widelce

Widelec obozowy.
obozowe robi się z drutu, skręconego w środku, a rozszczepionego na końcu, lub z drzewa, o ile znajdziemy dość twarde i cienkie gałązki, rozdwojone w pożądany sposób.

W obozie siedzi się na ziemi, jeśli wilgotno w kuczki, by się ochronić przed zaziębieniem. Jeszcze lepiej jest nauczyć się siedzieć na obu piętach (jak dzicy) lub na jednej (jak Burowie), choć to nuży z początku.
Ambicją harcerza jest mieć wszystko dookoła siebie w porządku, mimo wszelkich przygód, jakie życie obozowe przynieść może. Będzie też zawsze miał ze sobą przybory do szycia i potrafi nie tylko wyczyścić plamy, ale i zaszyć, zacerować i w ogóle naprawić braki w swej odzieży i obuwiu. Bardzo łatwo wśród harców gubią się guziki. Doświadczony ćwik umie też je zastąpić, splatając odpowiednio pasowe sznurowadło, których kilka zawsze powinien mieć ze sobą.
Ogniska obozowe
Przede wszystkim należy przy rozniecaniu ognia starać się o to, by nie podpalić krzaków, nie wzniecić pożaru lasu lub przestrzeni pokrytych trawą czy zbożem. Straszny jest pożar lasu i trudny do ugaszenia, dlatego powinno się być bardzo ostrożnym w wyborze miejsca na ognisko, a suchą trawę, jeśli się znajduje w pobliżu, wokół ściąć nożem. Należy ciągle uważać w czasie palenia się ognia, by wiatr nie zaniósł iskier w takie miejsce, gdzie mogłyby pożar wzniecić.
Sposób rozniecania ognia może być rozmaity, najczęściej jednak używa się takiego: na kawałku papieru lub słomie układamy wióry lub cienkie drzazgi bardzo suchego drzewa, tak aby ich nie było zbyt wiele i nie tamowały dostępu powietrza, nad tym ustawiamy w kształcie stożka cienkie i suche patyczki, powyżej zaś drugi stożek z grubych gałęzi. Po zapaleniu papieru lub słomy, w krótkim czasie zajmie się cały stos drzewa, do którego możemy, gdy się dobrze rozpali, dokładać grubsze kawałki. Nieźle także rozniecać można ogień w ten sposób, że się w takim samym porządku jak wyżej układa drzewo na kilku suchych prętach opartych o kamień, tak by między nimi a ziemią zostawała mała wolna przestrzeń. Do niej wkłada się zapalony papier lub słomę. Baczyć trzeba na to, by kamień nie był zbyt wysoki i aby po rozpaleniu się drobnego drzewa wszystko mogło się zapaść.
Ognisko, przy którym mają się gotować potrawy, wymaga wielkiej ilości żaru, a małego płomienia – więc też inaczej się je roznieca. Układa się zatem trzy grube kawały drzewa (polana), tak jak szprychy u koła lub promienie gwiazdy, a więc zbliżone końcami do siebie. W miejscu, gdzie polana prawie się z sobą stykają, układa się stożek z suchych wiórów lub patyczków i zapala go. Od niego przeniesie się ogień na końce polan, które wnet zaczną się żarzyć. Zsuwając je końcami do siebie, podtrzymamy żar, jak długo nam będzie potrzebny.
Ognisko takie daje mało dymu i płomienia, tym bardziej więc godne jest polecenia dla tych, którzy niespostrzeżeni chcą sobie strawę w polu gotować. Ogień taki da się utrzymać przez całą noc, gdy nie trzy, ale więcej polan w ten sam sposób końcami do siebie ułożymy, a jedno z polan, długie i dosięgające prawie naszego legowiska, będziemy przez noc przysuwali od czasu do czasu do środka ogniska. Chcąc mieć żarzące się węgle jeszcze rano, a nie chcąc ognia przez noc podtrzymywać, zasypujemy żar grubą warstwą popiołu. Bardzo dobre jest też ognisko amerykańskie (patrz na rycinę), znane zresztą i naszym polskim pastuchom. Ścianka z polan, narysowana na rycinie na lewo od ogniska, ma być zwrócona pod wiatr. 
Jeśli po długim marszu, przemoczeni deszczem, przychodzimy do obozu, winniśmy w pierwszym rzędzie postarać się o to, by wysuszyć ubranie. Dlatego wskazane jest mieć ze sobą zawsze zapasową bieliznę. Nad żarzącymi się węglami budujemy z kijów piramidę i rozwieszamy na niej ubranie, sami zaś możemy przez ten czas przesiedzieć blisko ognia otuleni w koc.
Porządek w obozie
W obozie, jak w domu, powinien harcerz dbać o porządek. W obozie zaś przede wszystkim i o to, by w każdej chwili móc zebrać wszystkie swe rzeczy i być gotowym na wypadek alarmu, po wtóre, by w razie opuszczania obozu nie zostawiać w nim niczego, co by nieprzyjacielowi wskazało, kto i kiedy tam obozował. Do tego konieczne jest tak rzeczy kłaść, aby je w każdej chwili, nawet po ciemku, znaleźć. Także i zewnątrz obozu należy starać się o porządek. Przy obozowaniu większych oddziałów niezbędne są rowy kloaczne, około 30 cm szerokie, a 75 cm głębokie, które się po kilku dniach zasypuje zupełnie ziemią, po każdym zaś użyciu też zawsze trzeba ziemią przysypać. Dla przyzwoitości harcerze nie zapomną o zasłonach wzdłuż i wszerz rowu. Rowy takie są konieczne dla zdrowia, a zaniedbanie ich ponadto narazi harcerzy na niechęć właścicieli gruntów.

Takież rowy, choć mniejsze, robi każdy zastęp harcerzy, obozujący pod gołym niebem. Nawet podczas marszu nie zaniedba nasz harcerz wykopać małego otworu w ziemi i zasypać go, ile razy mu przyjdzie potrzeba. Porzucanie po drodze papierów, skórek pomarańczowych i odpadków z pożywienia jest brzydkim przyzwyczajeniem i nie powinno się zdarzać harcerzowi. Świadczy to już nie tylko o braku poczucia porządku, ale sprzeciwia się dobremu smakowi i miłości dla przyrody. Harcerz spali raczej niepotrzebne papiery, a odpadki zagrzebie w ziemi, niż pozwoli na to, by szpeciły piękną ziemię lub zieloną murawę, a nieprzyjacielowi dały informacje o ilości harcerzy, zapasach pożywienia itp.

Dobrego harcerza pozna się nawet po takich szczegółach, jak sposób sznurowania trzewików. Harcerz robi to umocowując jeden koniec sznurowadła węzłem pod dolną dziurką zewnętrzną. Potem przewleka je na wierzch i przez dziurkę przeciwległą itd., jak na rysunku (część kreskowana jest pod skórą bucika). Wolny koniec sznurowadła harcerz przyciąga w miarę potrzeby. Związywanie i rozwiązywanie staje się zupełnie niepotrzebne.
Wskazówki dla harcmistrzów
W obozie konieczne jest ogłoszenie pewnych stałych przepisów, które później można uzupełniać w razie potrzeby.
Przepisy takie powinni w pierwszym rzędzie znać zastępowi, a inni mają się do ich rozkazów w zupełności stosować. Każdy zastęp obozuje oddzielnie, ale tak, by oddalony był na odległość głosu od namiotu harcmistrza. Temu mają zastępowi co rano zdawać sprawę ze stanu zdrowia harcerzy swych zastępów i ze wszystkiego, co się przez noc w obozie zdarzyło. Godzinę, do dwóch godzin – przeznacza się na gotowanie. W pobliżu rzek należy uważać na to, by harcerze nie umiejący pływać nie kąpali się w miejscach niebezpiecznych, powinni zawsze najpierw dwaj dzielni pływacy zbadać miejsce do kąpieli, odgraniczyć je, a następnie czuwać w czasie kąpania się innych (najlepiej w łódce), by się nie zdarzył jakiś wypadek. Sami mogą się dopiero wtedy kąpać, gdy inni wyjdą z wody.
Przepisy co do nocnego alarmu należy najpierw wydać, jak i te, które dotyczą kloak polowych, usuwania odpadków i czasu kładzenia się spać i wstawania. Trzeba też z góry oznaczyć miejsca, gdzie wchodzić nie wolno, tak jak i podać studnie, z których wolno pić wodę, a zabronić używania innych.
Ćwiczenia
Warsztat tkacki w obozie. Wbija się w ziemię szeregiem pięć palików, 75 cm wysokich, naprzeciw nich w odległości 2 m dwa paliki z poprzeczką. Potem

Harcerze robią materac obozowy.
łączy się wierzchołek każdego palika (na rycinie po lewej) równolegle i poziomo biegnącymi sznurkami z poprzeczką (po prawej). Dalszy ciąg każdego sznurka przeciąga się na powrót aż do palików (po lewej) i jakieś 11/2 m poza paliki i tu przymocowuje do poprzeczki ruchomej w dokładnie tych samych odległościach, jak odstępy 5 palików od siebie i punkty ich przymocowania do poprzeczki stałej (po prawej). Tę poprzeczkę ruchomą potem jeden harcerz powoli podnosi i obniża, gdy inni kładą warstwy słomy, paproci itp. na przemian to powyżej, to poniżej poziomych sznurków. Powstaje w ten sposób mata lub materac obozowy.
W obozie zarządzi harcmistrz ćwiczenia w robieniu różnych rodzajów łóżek obozowych. W domu sporządzanie świeczników, lamp, widelców, guzików, mioteł obozowych. W polu ćwiczenia w kładzeniu i rozniecaniu ognisk. Sznurowanie trzewików na sposób harcerza.
GAWĘDA OBOZOWA 9
Kuchnia polowa
O losach wojen nieraz już rozstrzygnęła nie tylko umiejętność kierowania wojskiem, odwaga i bitność żołnierza, lecz także dobre zaopatrzenie armii w żywność. Wiedział o tym Władysław Jagiełło gotując się do wyprawy grunwaldzkiej. Urządził wielkie łowy w Puszczy Białowieskiej, a potem w Lasach Kozienickich, mięsiwo kazał solić, ładować do beczek i spławiać do Płocka dla wojsk swoich. Przezorny król nasz założył z własnego pomysłu rzecz, którą dziś nazwalibyśmy fabryką konserw.
Dzisiejsze konserwy ułatwiają ogromnie żywienie obozowe. I one jednak nigdy nie zastąpią ni smakiem, ni zdrowotną wartością potraw świeżych, które ćwik obozowy potrafi przyrządzić. Harcerz winien mieć zawsze przy sobie garnek aluminiowy lub cynkowy. W nich bowiem nie tylko da się gotować, ale nawet za dodaniem tłuszczu smażyć mięso. Z dawna używane pieczenie mięsa na rożnie polega na tym, że blisko ognia trzyma się je tak długo, wbite na ostro zakończony kij, aż się upiecze. Wprzód jednak należy je posypać solą. Można też piec mięso owinięte w wilgotny papier lub powłokę z gliny. Tak samo dają się piec także ptaki i ryby, przy czym ptaków nawet nie trzeba obskubywać z pierza, bo przy pieczeniu wbijają się pióra w glinę i zdejmują się potem wszystkie razem z twardą skorupą glinianą. Na rożnie piecze się je w ten sposób, iż się je wprzód sprawia, a w otwór, skąd wyjęto wnętrzności, wkłada się do żaru rozgrzany kawał krzemienia, odpowiadający objętości otworu, następnie zaś wbija się ptaka na rożen i piecze nad ogniem. Sprawiać dają się ptaki najłatwiej wprost po ich zabiciu.
Mięso da się upiec na pieczeń nawet bez wody, a to w ten sposób: do naczynia (byle nie cynowego) wkłada się w kawałki pokrajane mięso, a między nie kładzie się nieco soli i liścia bobkowego, następnie zamyka się szczelnie naczynie i wstawia do otworu w ziemi o głębokości i obwodzie po 1/2 metra, napełnionego żarzącymi węglami. Węgle muszą być na dole i z boków naczynia, a także przysypuje się nimi pokrywę. To wszystko przykrywamy lekką warstwą ziemi. Po 2–3 godzinach mamy soczystą pieczeń. Jeśli mamy do rozporządzenia kartofle, cebulę i kapustę, wtedy jeszcze łatwiej o dobrą pieczeń. Wykopujemy w tym celu otwór w ziemi, dając na dno warstwę niewielkich kamieni. W dole rozpalamy ogień. Po jego jednogodzinnym paleniu się usuwamy węgle i cały żar, a kamienie lekko polewamy wodą. Na nie kładziemy teraz mięso dokładnie otulone w plasterki kartofli i cebuli. Wierzch mięsa przykrywa się kapustą. Na to wszystko kładziemy kawał mokrego płótna, a następnie złożony worek, który zasypujemy ziemią. Po upływie 11/2 godziny otrzymamy wyborną pieczeń z kartoflami i kapustą, gotowaną w parze.

Kuchnia polowa.
Naczynia ogrzewa się na ogniu w ten sposób, że się je ustawia na dwóch rzędach płaskich kamieni lub polan płaskich u góry, ułożonych w ten sposób, że między nimi powstaje przestrzeń wolna, o kształcie ostrego kąta, obróconego swym największym rozchyleniem ramion w stronę wiatru. Ogień rozpalony w tym tunelu ogrzewa naczynia. Gdy chodzi o ogrzanie wielkiej ilości naczyń, ustawia się je w dwu rzędach w stronę wiatru, na ziemi, niedaleko od siebie, a na nich stawia się trzeci rząd naczyń. w ten sposób powstaje tunel, w którym układa się drobne kawałki drzewa i rozpala się ogień od strony, z której wieje wiatr, ten zaś wznieca ogień w całym tunelu.
Mięso z dziczyzny daje się konserwować w ten sposób, że się je kroi na paski długości 6 cm i szerokości 1 cm, naciera solą, wiesza na sznurkach na powietrzu i zostawia przez noc. Po wysuszeniu można je jeść surowo, zapakować do torby i zabrać ze sobą lub gotować zeń posilny rosół. Dla zapakowania naczyń potrzebnych do gotowania należy mieć dość obszerną torbę (plecak), o czym żaden harcerz nie powinien zapominać.
Pieczenie placków (chleba)
Harcerz wsypuje mąkę do garnka polowego, dodaje jedną lub dwie szczypty soli i podwójną ilość proszku piekarskiego (suchych drożdży). Rozmieszawszy to wszystko dobrze łyżką, dolewa się ciepłej wody, miesza i dodaje wody, aż powstanie wilgotne ciasto. Potem świeżo umytymi rękami, posypanymi suchą mąką (aby się ich ciasto nie chwytało), formuje z ciasta jeden lub kilka placków. Wreszcie kładzie je na ruszcie nad gorącym popiołem albo odgarnia część ognia na bok, kładzie ciasto na gorącej ziemi i układa wał gorącego popiołu dokoła.
W ten sposób można piec tylko małe placki i te najczęściej wystarczą harcerzowi. Kto zechce jednak upiec prawdziwy chleb, musi sporządzić rodzaj pieca. Do starego garnka glinianego lub cynowego wkłada się uformowane ciasto (na miejsce wprzód posypane suchą mąką) i przykrywa szczelnie. Potem wykopuje się w ziemi dołek, w którym się to naczynie wygodnie zmieści, wykopaną ziemię układa się w wał dokoła, na spodzie dołka zaś roznieca ogień. Gdy zostanie tylko żar, wstawia się weń garnek z ciastem i obkłada dokoła żarem. Po upływie pół godziny chleb bywa gotów.
Dobre placki otrzymuje się też w sposób następujący: harcerz wycina tęgi kij, obdziera go z kory, zaostrza na cieńszym końcu i rozgrzewa nad ogniem. Potem robi cienką wstążkę z ciasta, szeroką na 5, a grubą na 1 cm, owija ją spiralnie dokoła kija, a wreszcie wbija kij tuż przy ognisku i obraca od czasu do czasu, aż placek się upiecze.
Woreczki na racje. Fryc może być w kłopocie, tak na wojnie, jak w obozie harcerzy, jeśli, zamiast gotowych sucharów, chleba itp., wydzielą mu dwie garście mąki, kawał surowego mięsa, łyżeczkę soli, łyżeczkę cukru, tyleż proszku piekarskiego i garść kakao. Nie wie bowiem, gdzie to wszystko wsypać.
Inaczej doświadczony harcerz lub żołnierz. Ten ma zawsze ze sobą trzy „woreczki na racje”. Uszył je sobie sam ze starych koszul lub chusteczek. W jeden z nich wsypie mąkę i proszek piekarski, w drugi sól, w trzeci kakao i cukier.
Ale zdarza się, że każą zwijać obóz w minutę po rozdziale racji. Co robić wtedy? Niektórzy żołnierze w takim wypadku mieszają mąkę z wodą i piją tę zupę. Nie bardzo ona smaczna, lecz tak samo pożywna, jak najlepszy chleb.
Czystość
Fryc, który zachorował w obozie, staje się ciężarem dla zastępu. A choruje się w obozie prawie zawsze z własnej winy. Albo fryc ów nie przebrał się w suchą odzież po przemoczeniu, albo nieczysto przyrządził swe potrawy, lub wreszcie napił się złej wody.
Należy przy gotowaniu zawsze bardzo starannie wyczyścić garnki, talerze, widelce itp. Niebezpieczne dla zdrowia są też muchy, które na swych łapkach przenoszą mnóstwo zarazków. Muchy gromadzą się w miejscach nieczysto utrzymanych, pełnych odpadków. Przy spożywaniu potraw należy baczyć na to, by na nie nie siadały muchy i zakrywać naczynia, by do nich nie wpadały. Odpadki z jedzenia gromadzi się na jednym miejscu i pali lub zagrzebuje.
Wodę z niepewnej studni należy przegotowywać, przez gotowanie zabija się bowiem wszelkie niedostrzegalne dla oka chorobotwórcze zarazki, w niej się znajdujące. Flaszkę z przegotowaną wodą ostudza się najłatwiej w ten sposób, że się ją owija w kawałek sukna i zwilżywszy wodą, ustawia na wietrze. Przed piciem wskazane jest zawsze coś przekąsić, np. kawałek chleba. By go strawić, żołądek wydziela kwas solny, zabójczy dla zarazków, a przyjąwszy następnie wodę nie przepuszcza jej tak prędko, jak wtedy, gdy mu nic przedtem nie daliśmy. Przegotować wodę nie znaczy bynajmniej raz jej dać zakipieć, ale co najmniej przez 10 minut, bo jest wiele zarazków, którym nawet wysoka temperatura nie od razu szkodzi. Woda ze stawów i rzek jest naturalnie najgorsza, bo zawiera bardzo wiele bakterii, ale jeśli innej nie ma w pobliżu, można i jej użyć, kopiąc w odległości 3 m od stawu zbiornik na wodę, która nim się tam dostanie, przefiltruje się nieco w piasku i ziemi.
Wskazówki dla harcmistrzów
Ćwiczcie miesienie ciasta i pieczenie. Jeśli możliwe, uproście piekarza, aby dał lekcję harcerzom, lecz niech każdy harcerz miesi swe ciasto z takim dodatkiem wody, jaki uważa za potrzebny. Niech popełnia błędy z początku, aby nabyć doświadczenia.
Niech harcerze sporządzą sobie woreczki na racje z płótna.
Wydajcie surowe racje i niech każdy harcerz rozpali własny ogień i ugotuje posiłek dla siebie.
Gry obozowe
Staropolski palant jest najlepszą grą obozową. Wystarczy nań kawał równego pola, około 70 m długi i 30 m szeroki, piłkę uszyje każdy harcerz ze skrawków sukiennych, kładąc w środek korek lub mały gumowy balonik, palant zaś wytnie z gałęzi. Ćwiczenie daje palant nawet lepsze, bo bardziej wszechstronne, niż piłka nożna, którą można uprawiać, gdzie przestrzeń większa (najmniej 90x45 m). Tą samą zresztą piłką, co służy do nożnej, można też zabawić się w piłkę koszykową na mniejszej przestrzeni (a nawet w izbie), koszyki ze sznurka również powinien umieć sporządzić zręczny harcerz.
Śpiewy, deklamacje, małe komedyjki itp. urozmaicą życie przy ognisku. Każdy harcerz powinien otrzymać i wykonać jakąś rolę w tych popisach, odpowiednio do swych uzdolnień.
Przeczytaj:
Zabawy i gry ruchowe dr. S. Tokarskiego, Kraków 1902.
Palant Wydawnictwa Tow. Zabaw Ruch., Lwów.
Piłka nożna Wydawnictwa Tow. Zabaw Ruch., Lwów.
Piłka koszykowa Wydawnictwa Tow. Zabaw Ruch., Lwów.
ROZDZIAŁ IV
TROPIENIE
Wskazówki dla harcmistrzów
Trudno zasady sztuki spostrzegania i wyciągania dobrych wniosków dokładnie określić. Praktyka tu najwięcej znaczy. Można podać tylko nieco wskazówek w tym względzie, reszta zależy od uzdolnienia harcmistrza i od miejscowych warunków.
Zdolności spostrzegania i wnioskowania są niezmiernie ważnymi przymiotami każdego obywatela. Posiadają je w wysokim stopniu dzieci, ale zanikają one z przybytkiem lat. Im więcej się uczą z książek, tym obojętniejsze stają się na wrażenia, a pierwotna żwawość w pojmowaniu ginie. Trzeba więc dzieci ćwiczyć w spostrzeganiu i dobrej kombinacji, czyli w wyciąganiu wniosków z poczynionych spostrzeżeń. Chłopiec, który przyzwyczaił się do spostrzegania i kombinacji, zyskuje znacznie co do rozwoju umysłu i charakteru.
GAWĘDA OBOZOWA 10
Obserwacja śladów
Śladem w języku harcerzy nazywają się wszystkie takie szczegóły, jak odciski stóp na ziemi, odłamane kawałki gałęzi, zdeptana trawa, kruszyny potraw, krople krwi, nawet kosmyki włosów itd., słowem wszystko, co dopomaga do rozwiązania jakiegoś zagadnienia.
Wyćwiczony harcerz będzie rzucał oczyma na wszystkie strony, w pobliże i dal, dojrzy wszystko, co się dokoła niego dzieje. Jest to jego drugą naturą, nie wypływa z chęci popisywania się.
W obcym mieście harcerz zapamięta zawsze drogę, jeżeli nie przeoczy okazalszych budynków, szczególnie w bocznych ulicach tej drogi, którą idzie. Będzie baczył na wystawy sklepowe i ich zawartość. Uwagi jego nie ujdą ani przejeżdżające wozy, ani konie, ani uprząż i rodzaj podkucia, a przede wszystkim mijający go ludzie.
Iluż to fryców chodzi z zamkniętymi oczyma i niczego nie widzi po drodze. Ćwik tego się nie dopuści, on zauważy wszystko, choć nie będzie się gapił na ludzi i tym ich krępował. Trzeba tak obserwować, by na siebie nie zwracać uwagi.
Harcerz mieszkający w mieście musi wiedzieć naturalnie, gdzie jest najbliższa apteka i sprzedaż materiałów, najbliższa strażnica policyjna, ogniowa, telefon, stacja ratunkowa i szpital. Idąc chodnikiem powinien zwracać uwagę tak samo na ściek, jak i na tę część trotuaru, która dotyka kamienic, gdzie często znaleźć można cenne przedmioty, zmiecione z chodnika sukniami damskimi.
Spostrzeganie szczegółów w wyglądzie ludzi
Jadąc w wagonie kolejowym lub tramwaju uważaj na charakterystyczne cechy twych towarzyszy podróży. Nie pomijaj ani ich twarzy, 

Sposób noszenia kapelusza a charakter.
ani ubioru, ani sposobu mówienia lub dialektu, abyś mógł ich potem dokładnie opisać. Staraj się z ich zewnętrznego wyglądu wyciągać wnioski, czy są biedni, czy bogaci (co poznasz najczęściej z ich ubioru), czym się zajmują, czy są zdrowi, czy chorzy i czy potrzebują wsparcia. Ale pamiętaj o tym, by nie dać po sobie poznać, że ich obserwujesz. Zdolność odczytywania z twarzy charakterów, a nawet sposobu myślenia ludzi jest szczególnie przydatna dla kupców i przemysłowców, którzy muszą ciągle baczyć na to, by ich nie oszukano.
Do pewnego stopnia można ocenić charakter człowieka ze sposobu noszenia kapelusza. Kapelusz z lekka na bakier oznacza dobrą naturę: silnie na bakier – blagiera, na tyle głowy – niepewnego w płaceniu długów, prościutko, na szczycie głowy – uczciwego, lecz tępego.
Także ze sposobu czesania włosów i z rysów twarzy można wnosić o charakterze. Na przykład, jaki jest charakter ludzi odrysowanych poniżej?

Również chód człowieka jest często wskaźnikiem jego charakteru. Hałaśliwy samochwał pędzi krótkimi krokami, wywijając przy tym rękami w przód i w tył. Charakterystyczny jest również nagły, urywany chód ludzi nerwowych, powolne wleczenie się ulicznych fanfaronów, elastyczny, szybki i cichy krok harcerza itp.
Spostrzeżenia w wolnym terenie
Tu można się kierować, nawet zupełnie nie znając okolicy, punktami orientacyjnymi. Będą to pagórki osobliwego kształtu, wieże kościelne, drzewa, skały, krzyże lub kapliczki przydrożne itp. Te wybitne i charakterystyczne punkty okolicy, ba, nawet każdą boczną ścieżynę, powinien poznać i zapamiętać sobie harcerz, by móc następnie innym opisać teren i umieć w zgodnym z rzeczywistością porządku wyliczyć wszystko to, co im umożliwi odnalezienie drogi. Nadto niechaj nie pomija żadnego z tych drobiazgów, które mogą mu posłużyć do wyciągnięcia dobrych wniosków, a więc niech uważa na nagłe zrywanie się ptaków, co wskazuje na obecność człowieka lub zwierzęcia w pobliżu, niechaj uważa na podnoszący się przy spokojnym powietrzu na drogach kurz, który jest oznaką, że tamtędy ciągną zbite masy ludzi lub zwierząt. Drobne zgubione przedmioty, guziki, kawałki sukna, zapałki lub ogarki z cygar dają często dobrą wskazówkę, kto tamtędy przechodził. Harcerz idąc z otwartymi oczyma dostrzeże wszystko. Nagłe obejrzenie się za siebie odkryje mu często pełzającego za nim szpiega lub nieprzyjaciela, który nie spodziewając się niczego, tym śmielej śledzi. Czasem zbyt regularne zgarnięcie liści z drzew w jedno miejsce lub nagromadzenie gałęzi odkryje mu kryjówkę nieprzyjaciela.
Zwiady nocne (posłuchy)
Gdy w dzień największą wagę kładziemy na to, co możemy dojrzeć, w nocy, kiedy to jest niemożliwe, musimy przeważnie polegać na słuchu (dlatego zwiady te zwano też w Polsce posłuchami). A jest to o tyle łatwiejsze, że w nocy każdy szelest i szmer łatwiej nas dochodzi i słyszymy nawet dalekie dźwięki, których za dnia nigdy byśmy nie mogli odróżnić. Wystarczy przyłożyć ucho do ziemi, słupa lub jeszcze lepiej do leżącego na ziemi bębna, by usłyszeć nawet bardzo odległe stąpanie ludzi lub koni. Tak nasłuchiwano w dawnej Polsce pochodu Tatarów, wkopując w ziemię bęben. Sposobem tym nawet oznaczano w przybliżeniu ilość nieprzyjaciół. Uważano także na to, z której strony zrywa się ptactwo polne i kuropatwy i sądzono z tego o ruchach wroga. Jeszcze łatwiej przewodzi głos zwykły scyzoryk, gdy otworzymy w nim dwa przeciwległe ostrza, jedno wbijemy do ziemi, drugie zaś weźmiemy w zęby. Wtedy usłyszymy wszystko, co się wokół nas dzieje, bo drganie wywołane głosem czy też stąpaniem udzieli się także scyzorykowi, a za jego pośrednictwem kościom naszej czaszki i organom słuchowym. Nawet szept w znaczniejszej od nas odległości nie ujdzie naszej uwagi i dojdzie nas dość wyraźnie.
Wskazówki dla harcmistrzów
Idąc z harcerzami przez miasto, każe harcmistrz zwracać uwagę na każdy sklep po drodze i wyliczyć, za przybyciem do domu, wszystkie w tym porządku, w jakim je mijali. Może od nich żądać, by wymienili nawet nazwiska na godłach i przedmioty w oknach wystawowych, zwłaszcza jeśli jakiś czas zatrzymywali się przed wystawą. Uczniowie muszą naturalnie poznać podczas takiej wyprawy wszystkie punkty orientacyjne, więc okazalsze budynki, kościoły, zagięcia i kierunek ulicy, nazwy bocznych ulic, dalej liczby dorożek, twarze przechodniów i ich ubiór itp.
Wskazane jest, by harcmistrz już przed wyruszeniem w drogę z harcerzami powiedział im, na co mają najbardziej uważać i co spamiętać.
Przy tym nigdy nie pominie aptek, strażnic pożarnych, ekspozytur policyjnych, stacji ratunkowych itd. Przeszedłszy rogatki miasta, objaśni harcmistrz znaczenie punktów orientacyjnych, jak kościołów, drzew itp., zwróci im uwagę na kierunek dróg krzyżowych, na ogrodzenia obejść gospodarskich, na budowę domów, krycie dachów, pola orne i nieużytki, na gatunki zbóż, drzew, zwierząt, na woń niektórych roślin, na strój i wygląd spotykanych ludzi i na rodzaj ich zajęcia. Następnie poleci harcerzom rozejść się na różne strony i zażąda od nich po powrocie, w obecności innych, ustnej lub pisemnej odpowiedzi na kilka pytań, tyczących się ukształtowania i cech charakterystycznych terenu, na którym przebywali. Dobrze jest przed ich rozejściem się, w tajemnicy przed nimi, porozmieszczać na drogach, którymi mają iść, drobne przedmioty, jak guziki, kawałki drzewa lub zapałki i żądać od nich, by je przynieśli. W ten sposób uczy się ich zwracać na wszystko uwagę.
Poznawanie charakteru. Harcmistrz wysyła harcerzy na pół godziny, aby wykryli np. jakiegoś brutala, wypadek szlachetnego ubóstwa itp. Harcerz musi po powrocie opisać osobę dokładnie i podać powody, dla których osądził, że ma ona taki, a nie inny charakter. Ma też podać, ilu spotkał po drodze ludzi o różnych charakterach, jak np. głupich, poczciwych, oszustów, blagierów itd., sądząc po ich twarzach, chodzie, obuwiu, kapeluszu, ubiorze itp.
Ćwiczeń nocnych nie będzie rozumny harcmistrz odbywał nigdy kosztem snu harcerzy. Pamięta on o tym, że chłopiec 11-letni powinien iść spać o ósmej, 14-letni o dziewiątej, a 18-letni o dziesiątej. Inaczej postępując, szkodzi zdrowiu harcerzy i naraża się na słuszne zarzuty ze strony rodziców i nauczycieli.
Gry obserwacyjne
Szukaj naparstka (w izbie)
Harcmistrz wysyła zastęp z pokoju. Potem bierze naparstek, pierścionek, monetę, kawałek papieru lub jakikolwiek drobny przedmiot i umieszcza go tak, aby był doskonale widoczny, lecz w miejscu, gdzie go będzie łatwo przeoczyć. Woła zastęp z powrotem i każe szukać. Gdy któryś z harcerzy wykryje to miejsce, nie może tego dać po sobie poznać, tylko przechodzi w inną stronę i siada spokojnie. Po pewnym czasie harcmistrz każe mu wskazać poszukiwany przedmiot.
Okna sklepowe (na ulicy w mieście)
Harcmistrz prowadzi zastęp ulicą koło sześciu sklepów i pozwala harcerzom patrzeć 11/2 minuty na każdą wystawę. Potem odszedłszy z nimi na pewną odległość, daje każdemu ołówek i papier i każe spisać z pamięci, co który widział, np. w trzecim i piątym sklepie. Harcerz, który najwięcej przedmiotów spisze poprawnie, wygrywa. Można też z pożytkiem uprawiać tę grę, dzieląc zastęp na 4 pary i w każdej każąc jednemu harcerzowi grać przeciw drugiemu. Czterech przegrywających dzieli się znów na dwie pary. Dwaj, którzy teraz przegrali, grają jeszcze raz, aż dojdzie do najsłabszego w obserwacji harcerza7 . (Sposób ten, przeciwny praktyce sportowej, daje najwięcej ćwiczenia tym, którzy go najbardziej potrzebują).
Co zawiera pokój?
Harcmistrz posyła po kolei harcerzy na 1/2 minuty do jakiegoś pokoju. Każdy po wyjściu ma spisać meble i inne przedmioty, które zauważył. Wygrywa ten, kto najwięcej dostrzegł. Najprostszym sposobem spisywania będzie sporządzenie z góry listy przedmiotów na tabelce podzielonej na kolumny, opatrzone nazwiskami harcerzy (jak przy grze Kima).
Tu należy też gra Kima, patrz str. 43.
Rozpoznawanie obrazków (w izbie)
Harcmistrz pokaże szereg fotografii lub szkiców, zdjętych z przedmiotów w okolicy, które każdy jako harcerz powinien znać, o ile ma oczy otwarte: tak np. rozstajne drogi, ciekawego kształtu okno, wieżyczka, chorągiewka na dachu, drzewo, odbicie w wodzie (jakiegoś budynku) itp. Wyćwiczony w tej grze cały zastęp (parami) można zachęcić do wyzwania innych zastępów na zawody.
Zając i charty (w polu)
Harcmistrz wysyła harcerza jako „zająca” piechotą lub na kole, z torebką ziarna, łupin z orzechów, konfetti, guziczków itp. i każe porzucać tu i ówdzie nieco tych drobiazgów jako „ślad” dla zastępu, który zająca ściga. Zając może też znaczyć swą drogę godłem zastępu rysowanym kredą na ścianach, słupach itp. Znaki te jednak „charty” muszą zacierać zaraz po dostrzeżeniu, dla schludności i dla uniknięcia pomyłek w dniach następnych.
Węch harcerza (w izbie)
Harcmistrz przygotowuje pewną ilość torebek papierowych różnej wielkości i wkłada do każdej z nich przedmiot o innym zapachu, jak siekaną cebulę, płatki róży, skórę, skórki z pomarańcz. Układa torebki w szereg w odległości 1/2 m jedna od drugiej i każe harcerzom po kolei wąchać każdą torebkę przez 5 sekund. W końcu każdy z nich ma minutę czasu na spisanie z pamięci przedmiotów rozpoznanych w tym porządku, w jakim leżały.
Daleko i blisko (na ulicy lub w polu)
Harcmistrz wychodzi z zastępem w szyku harcowym, zapowiedziawszy przedtem harcerzom, że żąda od każdego z nich wiadomości o zauważeniu jednego z 8–10 z góry oznaczonych przedmiotów, że np. za znalezienie zapałki policzy harcerzowi kreskę, za guzik kreskę, za wykrycie śladów stóp 2 kreski, za plamę zauważoną na ubraniu lub obuwiu przechodnia tyleż, za dostrzeżenie siwego konia tyleż, gołębia w locie tyleż, wróbla siedzącego kreskę, jeziora 2 kreski, stłuczonego okna kreskę.
Przedmioty te umyślnie dobiera tak, aby zmusić harcerzy do patrzenia raz daleko, raz blisko. Harcmistrz ma je spisać na kartce, zaopatrzonej tabelką (jak na str. 43). Gdy harcerz zauważy lub znajdzie któryś z określonych przedmiotów, spieszy do harcmistrza, ten po sprawdzeniu zapisuje w tabelce kreski. Wygrywa harcerz, który zdobył najwięcej kresek. Grając po raz drugi, zmienia się oczywiście spis przedmiotów.
GAWĘDA OBOZOWA 11
Tropy
Ludzie żyjący na łonie natury, narażeni ustawicznie na niebezpieczeństwa, przyzwyczajają się do dostrzegania nawet takich oznak obecności nieprzyjaciela, jakie zapewne uszłyby uwagi człowieka żyjącego w miastach i nie wyćwiczonego w tej sztuce. Przy pościgu zdarza się, że zbieg, dla zmylenia śladu, odbiega na bok i krzyżuje swą właściwą drogę, a następnie powraca znów na nią, zacierając ślady powrotu za sobą. Ścigający go, sądząc, że zboczył, kierują się w tę stronę, gdy on tymczasem idzie spokojnie po dawnej drodze. Widząc że jest ścigany, okrąża często zbieg kierunek pochodu swych prześladowców, zachodzi ich z tyłu i postępując za nimi, po ich własnych śladach, uchodzi pościgu. Także w nocy, bez światła, można dotykiem rozpoznawać ślady. Myśliwego doprowadza świeży ślad do kryjówki zwierza. Po śladach zaś swych własnych stóp wraca myśliwy do miejsca, z którego wyszedł.
Ślady ludzkie należy obserwować bardzo dokładnie, odmierzyć długość odcisku w terenie, oznaczyć wedle nich, jakiego rodzaju podkówki lub gwoździe umieszczone były na butach przechodzącego tą droga, określić z oddaleń śladów długość jego kroku, mierząc dokładnie oddalenie między nosem jednego buta a tylnym brzegiem obcasa drugiego. Odrysowany ślad, z podaniem szerokości, długości buta i długości kroku z wyznaczonymi gwoździami i podkuciem jego – jest często ważną wskazówką przy zwiadach. Harcerz wybiera dobrze odciśnięty ślad, dokładnie mierzy jego długość, szerokość, długość obcasa, ilość rzędów gwoździ, ich ilość w każdym rzędzie, notuje brak gwoździ, podkówki. Wszystkie te szczegóły potem umieszcza na szkicu (jak na rycinie powyżej).
(Przećwiczy to każdy harcerz najpierw na swoich własnych butach, potem każemy mu według szkicu rozpoznawać ślady itd.).
Z jakości śladów, z położenia ich względem siebie, możemy często oznaczyć w przybliżeniu nawet wzrost człowieka i sposób chodu. W pewnej wsi znaleziono raz wczesnym rankiem człowieka nieżywego, rozpostartego na śniegu. Mimo silnych śladów zbrodni na jego ciele, nie można było wpaść na trop mordercy. Wtem spostrzeżono obok tego miejsca kilka śladów, z których co drugi był niepełny (przedstawiał bowiem tylko odcisk nosa buta). Po śladzie tym poznano mordercę, którym był włóczęga znany w całej okolicy, mający jedną nogę krótszą i stąpający nią dlatego na same palce.

Ślady konia.
(Ślady długie należą do nóg tylnych).
Po tropie stóp łatwo poznać także jakość chodu. Idąc, dorośli mężczyźni robią kroki długie około 75 cm. W biegu stąpamy na palce, przeto i ślady tylko tej części obuwia się odbijają i rzucamy przed siebie końcem butów ziemię lub śnieg. Biegnąc, robimy kroki o długości 90–100 cm. Jeśli zaś ktoś dla zmylenia nas idąc naprzód stawia potem kilka kroków wstecz i idzie w tył, to i to poznamy po tropie, ponieważ kroki wtedy są krótsze niż wtedy, kiedy idziemy naprzód, końce stóp mniej zwrócone na zewnątrz, a obcasy silniej wbijają się w ziemię i zostawiają głębokie ślady.
Harcerz poznaje szybkość chodu zwierzęcia ze śladu, bo biegnąc, zwierzę wciska stopy głębiej w ziemię, wyrzuca odrobiny ziemi koło śladów i zostawia większe między śladami odstępy.
Koń idący stępa zostawia ślady parami, lewa tylna tuż przed lewą przednią, tak samo prawa tylna przed prawą przednią. W kłusie ślad jest podobny, lecz głębszy, a krok dłuższy. W cwale już ślady nie układają się parami. Na rycinie obok ślad pierwszy odpowiada prawej przedniej, potem idzie prawa tylna, lewa tylna, lewa przednia i prawa przednia. Noga tylna konia zostawia ślady węższe a dłuższe niż przednia.

Koniokrady przybijają koniom podkowy odwrotnie, lecz dzielny harcerz pozna to tak, jak przy śladzie człowieka, na podstawie tych samych znamion.
Ślady kół wozów wymagają długiej obserwacji – inne bruzdy zostawiają wozy ciężarowe, inne powozy, inne wreszcie automobile i rowery.
Koło, wbijając się w ziemię, posuwa naprzód piasek lub ziemię i tę zgrubiałość można dostrzec na śladzie. Także kamienie usunięte przez koła z drogi dają w tym kierunku pewne wskazówki, a wreszcie naprowadzi nas na kierunek ruchu wozu i na szybkość jego ślad zwierząt pociągowych. Wielkiej wagi jest umiejętność oznaczenia dawności śladu – a jest to rzeczą trudną, bo związaną z bardzo wieloma warunkami. I tak, ślad w mokrym terenie, w czarnoziemie lub tłustej glince, a wreszcie w miejscach zacienionych, będzie o wiele dłużej świeżo wyglądał niż ślad w piasku i na słońcu. Piasek bowiem

Ślad roweru (1, 2) i samochodu (3).
wysycha prędko, a nawet mokre jego warstwy wyciśnięte kołem do góry, choć początkowo mają inną barwę, tracą ją wnet pod wpływem wiatru i gorąca. Krople deszczu, liście z drzew rzucone do bruzdy zostawionej przez koła, mogą także pomóc do określenia dawności śladu, jeśli się wie, kiedy padał deszcz lub kiedy był wiatr. Także kał zwierząt, o ile się uwzględni działanie nań wiatru i ptactwa, może nam dopomóc w naszych poszukiwaniach. Ponieważ jednak ślady zależą w wysokim stopniu od jakości podłoża (ziemi), więc przy badaniu i to należy uwzględnić.
Niepodobna wyliczyć wszystkiego, co nam może wyjaśnić, dokąd i jaką drogą udał się nieprzyjaciel. Ciągła nauka w terenie nasunie każdemu harcerzowi wiele nowych myśli. Zwracamy jednak uwagę na to, że dobrą wskazówką obecności ludzi jest także popiół z ich ognisk obozowych, który, o ile jest gorący, daje wskazówki co do czasu, jaki upłynął od odejścia obozujących. Resztki pożywienia dopomogą często do oznaczenia jakości ludzi, którzy je przyjmowali. Bacznie trzeba także śledzić, czy nieprzyjaciel nie pozostawił jakichś znaków dla swoich, czy to pod postacią regularnie ułożonych kamieni, czy nadcięć lub sygnałów ogniowych na pagórkach.
Tak Bolesław Krzywousty przeszedł w roku 1121 puszczę na Pomorzu, znacząc drogę nacięciami na drzewach.
Tak dawali sobie też znaki Tatarzy paleniem ogni, gdzie się mają ściągać do głównego wojska i ostrzegali się w dzień przez dym, w nocy przez ogień.
W tropieniu należy umieć odróżnić prawdziwy ślad od tych, które uchodzący rozmyślnie zostawia, by zmylić nasz pościg. Często należy porzucić w jakimś miejscu trop, a zacząć badanie znacznie dalej, tam mianowicie, gdzie uchodzący nie przypuszczał, że ktoś idąc ciągle za jego śladem szukać go będzie. Jeśli ślad gubi się w trawie lub twardym gruncie, należy zatrzymać się w tym miejscu, gdzie się kończy i w kierunku tropu spojrzeć w odległości 20–30 kroków na teren pod światło, a ujrzymy (na trawie) pasek błękitnawy, pochodzący ze zgniecenia źdźbeł. Tego nie dojrzelibyśmy patrząc tylko pod nogi. Tak samo małe kamyki usunięte z drogi i drobne nawet zagłębienia i wypuklenia pochodzące z nacisku stóp lub kół staną się dla nas dostrzegalne.
Czasami trop tworzy linię kołową, pochodzącą z tego, że człowiek czy zwierzę często ogląda się, czy nie jest ścigany. W takim wypadku obierze harcerz kierunek taki, by przeciąć wszystkie zagięcia śladów, aż do miejsc, w których one już dokładnie wskazują kierunek ucieczki. W razie gdyby się ślad w jakimś miejscu zgubił, najlepiej w tym miejscu, gdzie go się ostatni raz spotkało, położyć lub przywiązać do drzewa chusteczkę lub inaczej ten punkt sobie oznaczyć, a następnie kołować od tego miejsca w odległościach 30–100 kroków, uważając szczególnie na miękki teren, na którym ślad łatwo się odbija, tak długo, póki się na trop nie natrafi. Jeśli cały zastęp bierze udział w tropieniu, to nie dopuszcza się wszystkich naraz do szukania śladu, ale wysyła się po dwu harcerzy od miejsca, gdzie na ślad ostatni raz natrafiono, na prawo i na lewo, aby wielka gromada nie sprawiła zamieszania i nie zatarła tropu. Rozumie się, że namysł i dobry fortel często dopomoże w pościgu. Zwracanie uwagi na drobiazgi może go ułatwić. Zwłaszcza, gdy ścigany szedł przez miękką ziemię, zabiera ją ze sobą na stopach i znaczy w ten sposób ślad swój nawet na twardym podłożu. Wskazane jest znaczyć ślady napotkane na miękkim terenie, robiąc zagłębienia laską, by ułatwić ich odnalezienie innym harcerzom i bodaj częściowo uchronić je od zatarcia.
Ciekawy przykład tropienia znajdujemy w „Pamiętnikach zbiega z Sybiru”, spisanych przez Pruka. Ponieważ od dłuższego czasu ginęli uciekinierzy z katorgi w okolicy Udinska, więc powstało podejrzenie, że ich ktoś zabija. Osiedleńcy więc wysłali 5 towarzyszy w tym kierunku, każąc im drogę swą znaczyć nacięciami na korze drzew, kamieniami lub wreszcie kawałkami papieru w kołkach, wetkniętych w ziemię. Po trzech tygodniach od kiedy tamci poszli, wybrało się znów 4 w tym samym, co pierwsi kierunku. Szli już za znakami, ale niedaleko Udinska ustały znaki. Tu zaczęli poszukiwania w bok od pierwszej drogi. Nad bagnem, w lesie, w odległości 20 wiorst od miasta, stała mała chatka zupełnie osamotniona. Zwrócono uwagę na to, że bagno i pustkowie mogło wybornie sprzyjać temu, kto by w zamiarach zbrodniczych siedzibę tę zamieszkiwał. Tu, w odległości 200 kroków od chaty, zaczaili się nasi czterej w lesie i przeleżeli w krzakach całą noc. Dopiero o świcie spostrzegli „czołdona”, przybywającego z trzema gwintówkami na plecach. Niedługo zaś po nim wszedł na łączkę przed chatą jakiś człowiek. Czołdon, ujrzawszy go, wziął go na cel i na miejscu zabił, po czym spokojnie udał się do chaty, złożył tam swą broń i wrócił do trupa, by go obedrzeć. Ukryta w lesie czwórka, wykombinowawszy sobie, że powróci, a strzelbę odnosi tylko dlatego, by w danym wypadku nie być posądzonym o zbrodnię, podsunęła się na brzuchu aż do chatki i wtargnąwszy tam, zabrała pozostawione przez czołdona gwintówki. Następnie wypadłszy na dwór w mgnieniu oka otoczyli mordercę, który się przyznał do popełnienia 76 takich zbrodni. Zabiwszy go, zaszyli do worka opatrzonego kartką z opisem jego postępków, przywiązali go do konia i puścili w stronę wsi.
Znacznie trudniej niż ślady obuwia rozpoznajemy ślady stóp bosych. Lecz i tu wprawny harcerz sobie poradzi. Połączy ślady pierwszego i piątego palca linią prostą i będzie obserwował, jak wobec tej linii śladu bosych stóp zachowują się inne palce. Tym sposobem nieraz rozróżni ślady pozornie bardzo do siebie podobne.
Zdolność tropienia wroga i odnajdywania własnych dróg jest ważną pomocą osobliwie dla tych, którzy mają działać w nieznanym terenie.
Iluż to zginęło w czasie naszych powstań, zgubiwszy drogę, nie mogąc natrafić na oddział, od którego się odłączyli.
Wskazówki dla harcmistrzów
1. Harcmistrz przebywa jakąś przestrzeń miękkiego terenu chodem, biegiem i na rowerze, a następnie objaśnia harcerzom różnice w śladach pozostawionych przez się na ziemi. Na drugi dzień może im na tym samym przykładzie objaśnić zmiany w tropie wskutek działania czasu. Potem każe kilku harcerzom porobić ślady w różnych kierunkach, schodzić się ze sobą chodem czy biegiem i wzywa innych, którzy tego nie widzieli, do odczytania z tropu, co się na tym terenie działo.
2. Harcmistrz wysyła naprzód harcerza, zaopatrzonego w „żelazka tropicielskie”, i każe zastępowi tropić go i rozpoznawać inne ślady, zacierające jego trop, wskazując jacy ludzie (i zwierzęta) potem przeszli.
Żelazka tropicielskie są wynalazkiem amerykańskim. Można je przytroczyć do trzewików (jak łyżwy) tak, że gdy harcerz idzie, zostawia za sobą ślad odpowiadający stopie sarny. Zamiast tych żelazek można też użyć kilku gwoździ dodatkowych, wśrubowanych w podeszwy lub obcasy butów lub w dolny koniec kija w taki sposób, że powstanie trop odrębny od wszelkich innych.
Ćwiczenia i gry tropicielskie
Pamięć tropu
Harcmistrz każe zastępowi A usiąść tak, aby harcerze zastępu B mogli studiować ich stopy i obuwie przez 3 minuty. Potem każe jednemu z zastępu A przejść po miękkim terenie, tak aby B go nie widzieli. Wreszcie woła kolejno harcerzy zastępu B i każe rozpoznać, czyje to są ślady.
Rysowanie tropu
Harcmistrz wychodzi z zastępem i wskazuje mu jakiś trop przyznając nagrodę harcerzowi, który odrysuje najdokładniej jeden ze śladów stopy tego tropu. Oczywiście pozwala harcerzom tropić tak daleko, aż znajdą kawałek ziemi miękkiej, z dobrze odciśniętymi śladami.
Wskaż złodzieja
Harcmistrz uprasza nieznanego harcerzom człowieka, aby zostawił trop, nie będąc przez nich widziany. Harcerze studiują ten trop. Potem harcmistrz posyła tegoż człowieka pomiędzy 8–10 innymi. Każdy z nich kolejno przechodzi i zostawia trop widoczny dla harcerzy. Wreszcie każdy z harcerzy kolejno mówi harcmistrzowi na ucho, który z owych 8–10 ludzi zostawił trop pierwotny, podając jego miejsce w szeregu przechodzących. Wygrywa harcerz, który odpowie trafnie. Jeśli kilku odpowie trafnie, wygrywa ten, który narysuje najlepszy szkic tropu z pamięci.
Przemytnicy
„Granicą” jest pewien pas ziemi, długi na jakieś 300 m, najlepiej droga, szeroka ścieżka lub pas piasku, na którym dobrze widać tropy. Jeden zastęp („straży granicznej”) strzeże granicy, rozstawiwszy czaty wzdłuż drogi oraz posiłki w głębi kraju. Posiłki te stoją mniej więcej w środku między „granicą” a „miastem”, „miastem” jest znów miejsce możliwe do rozpoznania po jakimś drzewie, budynku, chorągiewce itp., około 1 km od granicy. Inny zastęp („przemytnicy”) zbiera się na jakiś kilometr po drugiej stronie granicy. Ci wszyscy przechodzą granicę w szyku dowolnym, razem lub pojedynczo i zmierzają ku „miastu” chodem, biegiem lub krokiem harcowym. Tylko jeden z nich jest właściwym przemytnikiem i ten nosi żelazka tropicielskie. Jego to muszą czaty rozpoznać po tropie. Czatownik, który pierwszy dostrzegł trop przemytnika, alarmuje posiłki i tropi z ich pomocą dalej, starając się schwycić go przed miastem. W granicach miasta przemytnik jest bezpieczny i wygrywa grę.
Wnioskowanie
Z poszczególnych znaków powinno się umieć wyciągać prawdziwe wnioski, a zdolność taką nazywamy zdolnością kombinacyjną. Jeśli spostrzeżesz np. ślad konia, którego jedno kopyto stale mniej się wbija w ziemię niż inne, a obok tego stale, w prawie tej samej ciągle odległości ślad stopy ludzkiej – na korze zaś drzewa, obok którego ślad konia przechodzi, kiść białej sierści, to możesz twierdzić, że drogą tą prowadził ktoś białego konia. Opuszczone przez kogoś drobne przedmioty mogą nam dostarczyć materiału do wniosków, co do osób przechodzących tą drogą. Pogłębione ślady stóp, przy skróceniu długości kroków, wskazują często na to, że idący niósł na sobie jakiś ciężar. Porzucone części wierzchniego ubrania wskazują przez sposób, w jaki są zniszczone (okurzenie, poplamienie itp.) na zawód tego, kto je zostawił. I tak poznamy murarza po odrobinach wapna i gruzu wbitego w sukno, stolarza po pyle z drzewa i kleju stolarskiego, ślusarza po opiłkach żelaznych i po plamach z dymu i ognia itd. W każdym wypadku prawdopodobieństwo wniosku jest tym większe, im więcej mamy znamion potwierdzających nasze przypuszczenie. Jeśli znajdziemy na naszej drodze porzucone wysokie buty i spotkamy na ich brzegach sierść końską, to możemy przypuścić, że pochodzą one od kogoś, kto niedawno siedział na koniu, jeśli zaś przekonamy się, że cholewki po stronie wewnętrznej są silnie wytarte i że to wytarcie dotyczy nie tylko czernidła, ale i samej skóry, to możemy prawie na pewno twierdzić, że właściciel tego obuwia uprawiał stale jazdę konną. Ciekawy przykład kombinowania z tropu przytacza R. Kipling w „drugiej księdze dżungli”. Oto Mowgli w towarzystwie pantery wnioskuje ze śladów biegnących w pewnym oddaleniu od siebie, z których jeden zatrzymuje się na świeżo połamanych prętach i leżących na ziemi gałązkach, że ów, od którego ślad ten pochodził, umyślnie deptał drzewka, aby zwrócić na siebie uwagę osoby, od której ów drugi w oddaleniu ślad pochodził – po czym skierował się w bok, w stronę, gdzie huk wodospadu czynił jego kroki niedosłyszalnymi. Z silniejszych zagłębień śladów lewej nogi wnosi, że człowiek, który przechodził tą drogą, niósł ciężar na lewym ramieniu, z zapachu dymu przy ognisku, przy którym piekły się podpłomyki, wnosi, że były zatrute.
Ćwiczenia: Harcmistrz każe odczytać którąś z przygód Sherlocka Holmesa aż do punktu, w którym zaczyna się wnioskowanie detektywa i każe każdemu z kolei harcerzowi z opisanych objawów wnioskować samodzielnie. Potem każe czytać dalej, po skończeniu zaś rozwija się pogadanka na temat błędów, popełnionych we wnioskowaniu przez poszczególnych harcerzy.
Przeczytaj: 
Conan Doyle: Sherlock Holmes i jego przygody, Warszawa 1908. 
Conan Doyle: Z przygód Sherlocka Holmesa, Kraków 1908.

ROZDZIAŁ V
MYŚLISTWO HARCERZA 
czyli znawstwo zwierząt i roślin
Wskazówki dla harcmistrza. Zwiedzać z harcerzami muzea historii naturalnej, menażerie8, ogrody zoologiczne i botaniczne. Na wycieczkach uzyskawszy pozwolenie od właścicieli, w zagrodzie lub folwarku przerobić praktyczne żywienie, uprząż, czyszczenie i kucie konia, dojenie krów itp. Podchodzić i studiować zwierzęta dzikie, gdzie się tylko nadarzy sposobność.
GAWĘDA OBOZOWA 12
Podchodzenie
Podejście polega na tym, że przybieramy taką pozycję, jaka najmniej wpada w oczy, a więc najczęściej leżącą, i korzystamy z każdego załomu terenu, by się zupełnie ukryć przed wzrokiem tego, kogo chcemy podejść. W bitwach, gdzie każde odsłonięcie się przyprawić może o utratę życia, starają się przeciwnicy zbliżyć do siebie na możliwie najmniejszą odległość, kryjąc się ustawicznie czy to za wzniesieniami terenu, czy też za sztucznymi wałami. Przestrzeń między jednym zabezpieczającym przed ogniem nieprzyjaciela wzniesieniem a drugim przebiega się pędem, nie zbitą masą, ale luźną linią, złożoną z daleko od siebie rozstawionych żołnierzy, aby jak najmniej ponieść strat od strzałów nieprzyjaciela.

Postawy przy podchodzeniu.
Każdy rów, każdą bruzdę należy przy tym wykorzystać, starać się jak najmniejszy cel przedstawiać dla nieprzyjaciela, uważać na teren z boku, gdyż czasem może się udać, jakimś zakrytym przed wzrokiem nieprzyjaciela rowem lub łanem zboża, obejść go i wziąć tym samym w dwa ognie. Harcerz pełniący jakąkolwiek służbę, czy to wywiadowczą, czy też myśliwego, musi chcąc, aby go nie widziano, uważać na dwie rzeczy. Po pierwsze starać się o to, aby tło, to znaczy drzewa, skały czy domy za nim były podobnego koloru jak on sam, po wtóre, aby tak długo leżeć nieruchomo, jak długo wzrok nieprzyjaciela jest utkwiony w jego stronę. Naturalnie, że ponieważ nie tło do nas, ale my do tła musimy się stosować, trzeba poruszać się w takim kierunku i tak być ubranym, by nie wpadać w oczy. Płowe ubranie zlewa się prawie z kolorem skał, piasków i kamieniska, a w takim terenie można w nim nawet bardzo blisko niepostrzeżenie dotrzeć do nieprzyjaciela, kto zaś nosi ciemny strój, winien poruszać się przy podchodzeniu w cieniu krzaków, na tle lasu lub w ogóle ciemnych przedmiotów, bo na jasnym w tej chwili go dostrzegą.
Na szczycie wzgórza musimy przystosować się, ile możności, do jego linii grzbietowej, a nie stawać tak, by nasze kontury na tle nieba wyraźnie się rysowały. Przeważnie leżąca postawa uchroni przed łatwym odkryciem naszej obecności. Przylegając prawie do ziemi, wdrapujemy się na pagórek, następnie na jego szczycie wysuwamy głowę prawie cal za calem i rozglądamy się ostrożnie po okolicy, nie podnosząc tułowia. Często przyjdzie nam pod wzrokiem nieprzyjaciela leżeć godzinami bez ruchu, a on da się złudzić i naszą głowę weźmie za kamień lub pień drzewa. W nocy należy się trzymać możliwie w zagłębieniach terenu, wtedy sami będziemy niewidoczni, a mniej ostrożny nieprzyjaciel na tle gwiaździstego nieba łatwo wpadnie nam w oczy.
I chód nasz musi się stosować do zamiarów, a więc nie całą stopą z wyprostowanymi nogami, na obcasach – bo ten słychać daleko, szczególnie w nocy, a po wtóre wstrząsa on nasz stos pacierzowy, ale chód cichy, elastyczny, powinien cechować każdego harcerza. Jest w nim swoboda i wdzięk. Chód taki mniej męczy mięśnie nóg i nadaje gibkość ruchowi całego ciała.
Należy zawsze uważać przy podchodzeniu nieprzyjaciela na kierunek wiatru. Zbadać to łatwo nawet przy najmniejszym przeciągu, jeśli się zwilży palec i podniesie w górę, strona palca, w której uczujemy zimno, jest tą, w którą uderza wiatr. Jeśli prąd powietrza idzie na nieprzyjaciela, a my z wiatrem poruszamy się także w jego kierunku, to dosłyszy on każdy nasz krok, każdy szmer, bo wiatr przewodzi głos. Zwierzyna nie tylko nas usłyszy, ale poczuje i umknie, zanim się do niej zbliżymy. Spoza skał i głazów lepiej się obserwuje, patrząc z ich boku, niż wychylając się nad nie. Przy pniach drzew dobrze ustawić gałąź krzaka i za nią się kryć, przy wychylaniu się zaś z trawy można przedtem pokryć głowę kiścią trawy, tak aby źdźbła stały do góry i aby nas nie odróżniono od zielonej murawy. Przebieranie się w skóry zwierząt jest często bardzo korzystne i umożliwia swobodną obserwację.
Piękny przykład śmiałego i zręcznego podejścia dał młodziutki, bo 20-letni porucznik 5 pułku strzelców konnych, Sierawski w r. 1831. Otrzymawszy polecenie wzięcia niewolnika w obozie rosyjskim pod wsią Trzebuczą w celu uzyskania wieści o zamiarach wroga, ruszył w nocy przez las ze swym plutonem, mając w odwodzie oddziałek piechoty. Obejrzawszy ze wzgórza na skraju lasu położenie we śnie pogrążonego obozu nieprzyjaciół, Sierawski rozsypał tu piechurów, aby mu odwrót zasłonili. Sam zaś ze swym podjazdem ruszył ku bliskiej czacie kozackiej, która zdradziła się rżeniem konia (nasi strzelcy ściągnęli natychmiast koniom cugle, aby nie odzywały się). Podszedłszy kozaka, Sierawski przemówił doń po rosyjsku, tak, że ten dopiero po chwili poznał zdradę, wypalił i uciekł, zasłaniając się burką od pałaszy polskich. W ucieczce jednak naprowadził naszych prosto na obóz moskiewski. Tu Sierawski ze swą garstką czyni straszną rzeź między zaspanym kozactwem. Major Pietrussow pada z jego ręki, siadając na koń. Po kwadransie rąbaniny, gdy już wszczął się alarm w całym obozie i zagrzmiały działa, młody nasz porucznik każe zatrąbić zbór. Strzelców było 32, jak na początku, zabrali licznych jeńców i ruszyli z powrotem, ku lasowi, po drodze jeszcze zrywając „gruszki” z wierzb, tj. ściągając kozaków, którzy się ze strachu na drzewa schronili. W ten sposób uzupełnili liczbę jeńców do 29. Aby ich w lesie nie pogubić, złączyli się z piechurami i pod ich osłoną wrócili przez pola do swoich. Do dzieła tego przyczynił się znakomicie znający okolicę przewodnik. Wziął i on odwet na Moskalach za niedawny w swej chacie rabunek, bo sam zarąbał 8 Kozaków.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz okaże wartość przystosowania barwy odzieży do tła, wysyłając jednego z harcerzy na jakieś 500 kroków i każąc mu kolejno stać na różnych tłach, aż znajdzie takie, które odpowiada barwie jego ubioru. Reszta zastępu zostaje i śledzi, o ile wysłany harcerz odbija od tła lub staje się niewidoczny przy odpowiednim tle. Np. harcerz w szarym ubiorze, stojąc pod ciemnymi krzakami itp. jest dobrze widzialny – lecz staje się trudniejsze do zauważenia, jeśli stoi przed szarą skałą lub takimże budynkiem. Harcerz w ciemnym ubiorze jest bardzo widoczny w zielonym polu, niewidoczny zaś w otwartych drzwiach ciemnego mieszkania.
Zabawy
Polowanie na harcerza
Dajecie czas jednemu z harcerzy, aby się ukrył. Inni potem wyruszają, aby go znaleźć. Ukryty harcerz wygrywa, jeśli go nie znaleziono lub jeśli w oznaczonym czasie wróci do pierwotnego miejsca nie będąc dotknięty.
Kurier Rządu Narodowego
Porucza się jednemu z harcerzy list z poleceniem zawiezienia go w oznaczone miejsce z pierwszej odległości w określonym czasie. „Kozacy” starają się przeszkodzić temu, rozstawiając dobrze ukryte czaty. „Kurier” jest w niewoli, jeśli dwu czatowników nieprzyjacielskich dotknęło go, zanim doszedł do oznaczonej mety.
Bieg rozstawny
Obiera się pewien punkt odległy o 3 km lub więcej. Dwa zastępy mają iść w zawody o szybsze dostawienie listu (lub znaku: chorągiewki, chustki, gałązki) do tej mety z pomocą gońców rozstawnych (biegaczy lub kolarzy). Zastępowi ustawiają w odpowiednich odstępach swych gońców, każdy z nich odbiera list od poprzednika i biegnie aż do stanowiska następnego gońca swego zastępu. Może też każdy zastęp ustawić gońców parami, a wtedy „list” może iść z powrotem lub być wymieniony na „odpowiedź”.
Podejście zwierzyny
Harcmistrz przyjmuje rolę zwierzyny. Nie chowa się, lecz stoi i porusza się nieco od czasu do czasu. Harcerze idą na łowy i każdy stara się podejść zwierzynę, nie będąc przez nią dostrzeżony. Gdy tylko harcmistrz dostrzeże któregoś harcerza, każe mu stać (wyłącza z gry). Po pewnym czasie harcmistrz ogłasza „koniec”, wszyscy wstają w miejscach, do których doszli. Kto podszedł najbliżej, wygrywa.
Tę samą grę można uprawiać dla wprawy w cichym stąpaniu, zawiązawszy oczy harcmistrzowi. Najlepiej tę odmianę urządzić w miejscu, gdzie suche liście, gałęzie, żwir itp. utrudniają cichy chód. Harcerze zbliżają się w odległości jakichś 100 m i mają w czasie krótkim, np. 11/2 min dotknąć niewidomego nieprzyjaciela, zanim ten ich usłyszy.
Podejście i sprawozdanie
Harcmistrz staje w miejscu otwartym i rozsyła harcerzy w różne strony na odległość około kilometra. Daje teraz chorągiewką znak zaczęcia gry. Wtedy każdy harcerz ukrywa się, po czym podchodzi harcmistrza i obserwuje wszystkie jego ruchy. Gdy harcmistrz da drugi znak chorągiewką, wszyscy wstają i zdają kolejno sprawę ustnie lub pisemnie. Harcmistrz przez cały czas gry rzucał okiem dokoła i w tabelce, z góry przygotowanej, odejmował po dwie kreski każdemu harcerzowi, który się odsłonił. Sam zaś wykonywał drobne czynności (np. siadał, klękał, patrzył przez lunetę, ucierał nos, zdejmował kapelusz, chodził tam i na powrót itp.), aby dać harcerzom sposobność do czynienia spostrzeżeń. Za każdą dobrze spostrzeżoną czynność otrzymuje harcerz 3 kreski.
Pająk i mucha
Obiera się jako „pajęczynę” kawał pola, lasu lub część miasta o powierzchni 1–3 km. Opisuje się jej granice i oznacza godzinę końca gry. Jeden zastęp (lub półzastęp) jest „pająkiem”, wychodzi i obiera miejsce do ukrycia się. Drugi zastęp (lub półzastęp) wychodzi o kwadrans później, jako „mucha”, na wykrycie pająka. Każdemu zastępowi towarzyszy sędzia. Jeśli w przeciągu oznaczonego czasu (np. dwu godzin) mucha nie wykryła pająka, ten ostatni wygrywa. Pająki notują nazwiska każdej z much, którą dojrzą, podobnie zapisują i muchy co do pająków, podając zarazem ich kryjówki. Zastępy winny nosić odmienne barwy lub inaczej się odróżniać (np. jeden bez bluzek lub bez czapek itp.).
Porwanie chorągwi
Po dwa lub więcej zastępów po każdej stronie. Każda strona rozstawia straż na danej przestrzeni dla obrony trzech chorągwi (lub w nocy trzech latarek, umieszczonych 1/2 m nad ziemią) nie bliżej jak 200 m (w nocy 100 m) od tychże. Czatownicy mogą być w ukryciu razem lub rozproszeni parami. Potem dowódca wysyła zwiadowców na zbadanie położenia nieprzyjaciela. Ci podchodzą czaty nieprzyjacielskie, a potem okrążając je chyłkiem, starają się dostać do chorągwi i zanieść je do swego obozu. Jeden harcerz może zabrać tylko jedną chorągiew. Oto zwykły sposób rozmieszczenia zastępu na czatach:

Każdy harcerz dostrzeżony w odległości 50 m lub mniej przez silniejszą odeń partię nieprzyjaciół wypada z gry. Czaty nie mogą ruszyć się  z miejsca w całości, tylko posyłać pojedynczo gońców do innych czat lub do własnych zwiadowców, siła ich jednak liczy się podwójnie. Przy grze tej są czynni czterej sędziowie, po jednym przy obu oddziałach zwiadowców i przy obu strażach. Na dany znak gra kończy się i wszyscy gromadzą się w danym miejscu dla oddania sprawozdań. Za chorągiew (lub latarkę) porwaną i przyniesioną do swoich liczy się 5 kresek, za sprawozdanie lub szkic położenia czat nieprzyjacielskich do 5 kresek, za sprawozdanie o ruchach zastępów wywiadowczych nieprzyjacielskich 2 kreski. Wygrywa strona, wykazująca największą sumę kresek.
GAWĘDA OBOZOWA 13
Zwierzęta
Już poprzednio wspomnieliśmy o tym, że każdy zastęp harcerzy powinien umieć naśladować głos jakiegoś zwierzęcia, aby się móc w ten sposób łatwo porozumiewać, zwłaszcza w nocy i w gęstych lasach. Nie trzeba dodawać, że aby takie sygnały nie wpadały nikomu w oczy i mogły się odbywać bez zwracania na zastęp uwagi obcych, muszą być harcerze w tym bardzo wyćwiczeni, by ich głos mógł w zupełności być uważany za głos zwierząt. Wprawić się można w to tylko przez wsłuchiwanie się i notowanie w pamięci wszystkich, nawet najdrobniejszych, odcieni tonu, jakim jedno zwierzę drugie nawołuje, jakim daje wyraz swemu gniewowi lub radości. Od naśladowania zwierząt domowych zacznie harcerz swą naukę, a skończy na ptakach żyjących w lesie, nauczy się naśladować trznadla, kruka, srokę, sowę i puchacza. Także z kory drzew lub z liścia sporządzają chłopcy wiejscy i myśliwi instrumenty, które bardzo dobrze oddają głosy zwierząt. Szczególnie jastrzębia umieją dobrze naśladować i zwabiają go nawet na bardzo małą odległość. Przy tym wszystkim nie powinien harcerz nadużywać swej sztuki, a stosować ją tylko w swej służbie lub w celu obserwowania, nie zaś niszczenia zwierząt. Jeśli sam będzie w swym pokoiku trzymał jakieś żywe stworzenie, czy to psa, czy kota, czy też ptaszka, to znajdzie sporo momentów, które go zainteresują. Nie zagraniczne okazy, jak papugi lub kanarki, ale nasze sroki, kruki, kawki, szczygły, zięby, szpaki, kosy i sójki oswajając, przekonamy się, ile one mają wrodzonej inteligencji i jak przywiązują się do człowieka. Obłaskawione kawki towarzyszą swym panom podczas ich przechadzek nawet po ulicach wielkiego miasta, przelatując z dachu na dach i wyczekując na nich, gdy wstępują do sklepów lub biura. Wytresowane sroki należą zapewne do najruchliwszych i najzabawniejszych ptaków. Zwinnością swoją i dobrym obmyśleniem planów, a wreszcie naśladowaniem zasłyszanych głosów potrafią w nas podziw wzbudzać. Pominąwszy już to, że można je nauczyć wymawiania wyrazów, że gwiżdżą jak człowiek, umieją one nadto zyskać sobie poważanie u silniejszych zwierząt, a nawet im napędzić strachu.
Widziałem srokę, której tak bały się psy gończe, że żaden nie odważył się pokazać na podwórzu, na którym się przechadzała. Jeśli zaś który przypadkiem zabłądził w jej pobliże, podlatywała w górę i spuszczała się na jego grzbiet, bijąc dziobem w głowę i doprowadzając go prawie do rozpaczy. Zuchwałość swoją posuwała tak daleko, że odbierała mu nawet jedzenie, właśnie wtedy, gdy on wygodnie się posilał. Czyniła to zaś w ten sposób: skradając się z daleka, z tyłu psa, wyczekiwała chwili, gdy ten leżąc na ziemi i ogryzając kość, wyprostował ogon. Wtedy chwytała dziobem za kiść włosów na samym końcu jego ogona i ciągnęła ku sobie, zapierając się nogami. Pies, poczuwszy ból, zrywał się jak oparzony i rzucając jadło odwracał się, by dopaść nieprzyjaciółkę. Z tego korzystała sroka, bo podniósłszy się w górę przelatywała nad nim i porywała kość, którą on przed chwilą tak smacznie ogryzał.
Nasze kosy wygwizdują całe długie nawet arie, a szpaki mówią nie gorzej od papugi. Szczygieł, wyuczony na pozytywce, śpiewa jak kanarek, a inne nasze ptaki mu w tym nie ustępują.
Warunkiem tego wszystkiego jest obok dobrej tresury także ludzkie obchodzenie się ze zwierzętami. Jeśli dbamy o to, aby klatki były zawsze czyste, woda w nich zawsze świeża, a pożywienie dobre i regularnie wydzielane, a nadto jeśli od czasu do czasu pozwolimy ptakowi rozprostować skrzydła w pokoju i zostawimy mu wodę do kąpieli, wtedy obcując wiele z nim, przekonamy się, jak wiernym się stanie nam towarzyszem i jak będzie się starał na swój sposób okazać nam swe przywiązanie. Znane przekonanie ludzi, że zwierzę poznaje dobrego człowieka, i tu znajdzie swe potwierdzenie.
Podejście zwierząt w lesie umożliwi nam poznanie ich zwyczajów i charakterystycznych cech, którymi różnią się między sobą. Kto ma aparat fotograficzny, może poczynić śliczne zdjęcia ze świata zwierzęcego – a będzie to przyjemniejszą i pożyteczniejszą rozrywką, niż zapisywanie całych stron pamiętnika. Zabijanie zwierząt jest dozwolone harcerzowi tylko w razie rzeczywistej potrzeby, dla zaspokojenia głodu lub usunięcia szkodliwego drapieżcy. Zwierzę czuje ból nie gorzej od nas, a niszczenie niewinnych stworzeń, bez rzeczywistej potrzeby, jest barbarzyństwem niegodnym człowieka. Myśliwi opowiadają, że sarna wpędzona przez nagonkę w miejsce, skąd nie ma odwrotu, płacze rzewnymi łzami, widząc przed sobą strzelca. Przerywając życie ptaków, ileż przyczyniamy się do opustoszenia naszych lasów, ileż smutku wprowadzamy w gaje brzmiące przedtem śpiewem i wesołością tych drobnych stworzeń. A ile szkody wyrządzamy tępiąc te, które od wczesnego ranka do zachodu słońca pracują nad oczyszczeniem powietrza z much i komarów, roznoszących tyle chorób po świecie i roślin z gąsienic i chrząszczy, niszczących często cały drzewostan kilkumilowych obszarów. Należy umieć odróżnić pożyteczne od szkodników, aby przez lekkomyślność nie pozbawiać kraju tych cichych pracowników, którzy zapewne o wiele więcej przysług mu oddają niż wszyscy myśliwi razem. Harcerz powinien znać w pierwszym rzędzie zwierzęta swego kraju, a pomogą mu w tym muzea, gabinety i ogrody zoologiczne, podręczniki nauk przyrodniczych i obserwacja w polu i w lesie.
Harcerz, jako przyjaciel zwierząt, będzie też baczył, aby im krzywdy nie czyniono. I tak np. postara się, gdzie będzie mógł, o uwolnienie koni od nieznośnej dla nich „eleganckiej uprzęży”. Uprząż ta zmusza konia do trzymania głowy wysoko, gdy przy pokonywaniu każdej przeszkody na drodze głowa musi być obniżona.

			Tortura.			      Swoboda.
Ponieważ wstydem byłoby, gdyby harcerz znajdując się w pobliżu rybnej rzeki umarł z głodu, a nie możemy nigdy przewidzieć, co się z nami stanie i czy nie będziemy kiedyś musieli nawet rybołówstwem utrzymywać się przy życiu, więc powinniśmy znać tę sztukę i ćwiczyć się w niej przy każdej sposobności. Jest wiele sposobów łowienia ryb – łowi się je na sieci, na wędkę, ba, nawet w koszyki lub rękami. Pierwszy sposób wymaga posiadania sieci, więc nie jest dla każdego dostępny. Na wędkę łowimy ryby albo opuszczając obciążony dostatecznie sznur z haczykiem i przynętą na dno rzeki i zostawiając wędkę wbitą w ziemię przez całą noc, albo też trzymając wędkę w ręku i obserwując na pływaku, wolno bujającym po wodzie, czy ryba bierze przynętę. W miejscach, gdzie woda jest tylko drobną zatoką i tuż obok niej są wiry i biją silne fale, można w słońcu łowić, nie posługując się pływakiem.
Harcerzowi, który nie miał wiele przedtem z tym do czynienia, zdarzy się w czasie łowienia niejedna przygoda. Splącze sznurek, zawadzi o kamień i urwie go lub wreszcie wyciągając z wody uwikła o krzaki nadbrzeżne. W pierwszym wypadku nie pomoże mu nic, ale musi cierpliwie rozplątać, aby nie straszyć ryby guzami i pętlami na wędce, w drugim powinien ostrożnie ciągnąć i gdyby się przekonał, że opór w wodzie pochodzi od zaczepienia haczyka o kamień, winien przy płytkiej wodzie pomagać sobie kijem wędki, podważając kamień lub nawet zejść do wody i ręką usunąć przeszkodę. Przy płynącej wodzie pozna, że nie ryba, ale kamień ściąga pływaka w dół po tym, że ten będzie stale w kierunku brzegu rzeki zanurzony w wodzie, a sznurek wyprężony. Ryba bowiem ucieka z przynętą i nie tkwi, połknąwszy ją, nieruchomo w jednym punkcie. Przy wyciąganiu ryby z wody trzeba starać się o to, aby krótkiemu, nieznacznemu szarpnięciu wędki towarzyszył zawsze ruch niezbyt silny w górę. Mniejsza ryba da się bowiem podnieść na wędce w górę i wyrzucić na brzeg, większa złamie pręt lub urwie sznurek. Jeśli więc czujemy, że zbyt wielki ciężar zawisł na wędce, należy ciągnąć ku sobie, nie zaś ku górze, skracając coraz długość pręta, a następnie owijając sobie sznurek wędki o rękę. Tak ciągnąc rybę po wodzie, nawet dość znaczną, wydobędziemy na ląd. Przynętę stosuje się do czasu, w którym się łowi, a także do rodzaju ryb, na które polujemy. Łowimy często na dżdżownice, wydostając je z gliniastej ziemi (nie z gnoju lub miejsc bliskich dołów kloacznych), na koniki polne, nawet na wielkie muchy i chrząszcze.
Bezpośrednio po wschodzie i zachodzie słońca najlepiej się udaje połów. Następnie po ulewie, gdy woda już się czyści, nie zaś bezpośrednio po niej, bo ryba ma wtedy dość pożywienia spływającego ze wszystkich stron z ziemią i piaskiem i na przynętę nie idzie.
Najlepiej łapać w spokojnych zakrętach rzeki, w miejscach cichych tuż obok silnego prądu lub na głębszych miejscach sitowia – na bystrym zaś prądzie potoków i rzeczułek łowi się na muszkę. Sztuka ta polega na tym, że za przynętę służy sztuczna mucha, którą się dostaje w sklepach i puszcza na wodę tak, aby dotykała powierzchni fal i pląsała po nich, należy przy tym stać daleko, aby nas ryba nie zobaczyła. Ryba wyskakuje z wody i zawiesza się na haczyku. Łowienie na muszkę wymaga wielkiej wprawy i uwagi, a używa się go przy połowie pstrągów. Oprócz wspomnianych sposobów są jeszcze inne, które się stosuje bez pomocy wędki. W wielu górskich rzekach łowią rybę w ten sposób, że idą w górę rzeki, więc przeciw prądowi i przykładając kobiałkę do kamieni na dnie wody podnoszą je, przy czym ryba, uciekając z prądem rzeki, wpada do kobiałki. Taki połów udaje się najlepiej wieczorem, gdy ryba idzie spać. W nocy łowi się przy pochodniach, uderzając wychodzące do światła ryby oszczepem. W rzekach o brzegach skalistych kryje się ryba w nocy do dziur w skale, tzw. sztolni, gdzie ją można nawet ręką złowić.
Przy wszystkich sposobach połowu należy uważać na to, by nas ryba nie dojrzała i by nasz cień, jeśli łowimy na wędkę, nie padał na wodę, następnie, by sznurek wędki był odpowiedni (najlepszy jest z końskiego włosia), a wreszcie byśmy mową lub gwizdaniem, a nawet silniejszym stąpaniem nie zdradzili swej obecności. Małe rybki, z których nam niewiele przyjdzie, należy, jeśli się złapią, rzucić znów do wody.
Przy przechadzkach w wolnym terenie należy zwracać uwagę także na to, by się nauczyć odróżniać węże jadowite od nieszkodliwych. Ukąszenie żmii jest, jak powszechnie wiadomo, śmiertelne, więc należy ją tępić. Najłatwiej ją zabić cienkim prętem, uderzając w okolicę szyi. W razie gdyby kogoś ukąsiła, należy natychmiast miejsce  nieco powyżej podwiązać, by zatamować odpływ krwi i (jeśli na ustach lub w ustach nie jest się skaleczonym) wyssać krew w miejscu ukąszenia, a potem ranę wypalić.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz wyśle harcerzy, stosownie do okolicy, dla poczynienia spostrzeżeń i każe im dać odpowiedź na takie np. pytania:
Za miastem: Czy dzięcioł kuje w korę, aby dostać się do owadów na pniu drzewa, czy wydostaje je z otworów i w jaki sposób? Czy pstrąg spłoszony przez ludzi, idących brzegiem rzeki, ucieka w dół czy w górę? Czy ucieka zupełnie, czy wraca na miejsce pierwotne i po jakim czasie?
Zastęp sporządza ul i wpuszcza królową lub rój. Jeśli to możliwe, zastęp wyrabia miód na dochód swego funduszu. Harcerze sporządzają paście, pułapki, lep itp., obserwują złapane zwierzęta i puszczają je na wolność.
W mieście: Harcerze zdają sprawę z dostrzeżenia kulejącego konia lub z niewygodną uprzężą, z otarciami w pysku, na karku lub na nogach.
Gra: Łowy na niedźwiedzia
Jeden z harcerzy przyjmuje rolę „misia” i wychodzi z obozu z żelazkami tropicielskimi na nogach, z torebką zboża lub grochu i 6 piłkami (tenisowymi lub sukiennymi). W pół godziny po nim wychodzi zastęp po jego tropie (każdy „myśliwy” uzbrojony piłką). Niedźwiedź może ukrywać się lub poruszać dowolnie, lecz na ziemi twardej lub bardzo błotnistej musi co kilka metrów zostawić ślad w postaci kilku ziarnek zboża lub grochu. Jeśli myśliwi go nie znajdą, gra jest nierozstrzygnięta. Gdy podejdą blisko, niedźwiedź rzuca w nich piłkami, trafiony myśliwy odpada jako „martwy” i nie może ani strzelać, ani w ogóle brać udziału w grze. Gdy myśliwy trafił piłką niedźwiedzia, ten liczy się za „ranionego”, po trzech razach zaś za „zabitego”. Piłki można rzucać tylko raz, nie wolno ich zbierać i używać po raz drugi w tej samej grze. Po skończeniu gry dopiero każdy harcerz odszukuje i oddaje swą piłkę. W zimie, na śniegu można grać bez żelazek, a za to na nartach, zamiast piłek zaś używa się kul śniegowych. 
Rośliny
Często harcerz ma opisać w swym sprawozdaniu okolicę, którą mu polecono zwiedzić. Nie wystarczy wtedy, jeżeli powie, że ta okolica jest „zalesiona”, lecz konieczna bywa wiadomość o gatunkach drzew, jakie tam rosną. I tak, jeśli to jest las świerkowy lub jodłowy, 

Dąb.
znaczy to, że dostarczy nam pali do budowy mostów, wierzba oznacza bliskość wody i gałązki mogące zastąpić sznurki itd. Dlatego harcerz musi znać drzewa rosnące w kraju. W tym celu sporządzi sobie zbiór liści różnych gatunków drzew, będzie się też ćwiczył w rozpoznawaniu drzew z większej odległości, po ogólnym wyglądzie, czyli „pokroju” i to tak w lecie, jak w zimie.
Harcerza obowiązuje zawsze i wszędzie prawo nakazujące pomagać bliźniemu, tym bardziej nie może on więc czynić mu krzywdy. A robi tak wiele fryców, niszcząc zasiewy i łąki podczas wycieczek harcowych. Zapewne nie złośliwość jest tego przyczyną. Fryc taki nie odróżnia po prostu zboża lub rośliny pastewnej od zwykłej trawy, łąki od pastwiska, albo nie zdaje sobie sprawy, jakie zniszczenie czyni, biegając bezmyślnie po owocach ciężkiej pracy kmiotka. A krzywdząc włościan, jest taki fryc zarazem niebezpieczny dla własnej drużyny i dla całego harcerstwa, bo zamiast przyjaźni, wzbudza niechęć lub nawet nienawiść.
Prawdziwy harcerz nie może być takim nieświadomym mieszczuchem. Zna on wszystkie gatunki zbóż i roślin pastewnych hodowanych w kraju i umie je chronić i szanować. Ilekroć mu też wypadnie przejść pola uprawne, będzie się posuwał tylko miedzami i pouczy o tym każdego fryca.
Szczególnie jednak ważna dla harcerza jest znajomość roślin dostarczających pożywienia. Fryc, zabłądziwszy w puszczy, ginie tam z głodu lub truje się, gdyż nie zna roślin jadalnych i nie umie ich odróżnić od jadowitych. Mieszczuch nie ma o tym wyobrażenia, jak wiele mamy jadalnych jagód, orzechów, listków, grzybów itp.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz wychodzi z harcerzami zbierać okazy liści, owoców lub kwiatów, różnych drzew, krzewów itp. i obserwować kształty i właściwości drzew w lecie i w zimie. Harcerze zbierają i zasuszają liście drzew i ćwiczą się w szkicowaniu ich „pokroju” z natury. W zbiorze umieszczają potem liść obok szkicu, pod spodem zaś nazwę drzewa (jak na rysunkach na str. 118). Na wsi niech harcerze obserwują zasiewy w różnych stadiach rozwoju i rozpoznają gatunki zbóż z bliska i z daleka.
Jeśli to możliwe, harcmistrz zachęci do zakładania ogródków (zastępowych lub własnych dla każdego harcerza). Można potem tam hodować kwiaty i jarzyny na sprzedaż, na cele zastępu (przybory itp.).
Harcmistrz wskaże dzikie rośliny jadalne i jadowite.
Gra: Wyścig za rośliną
Harcmistrz wysyła harcerzy pieszo lub na rowerze w kierunku, jaki każdy z nich wybierze, na poszukiwanie pewnego gatunku rośliny. Kto ją przyniesie najprędzej, wygrywa. (Jest to probierz nie tylko znawstwa gatunków roślin, ale i miejsc, w których należy się ich spodziewać).
Przeczytaj:
Mały Brehm, życiorysy i obyczaje zwierząt Wicherkiewicza i Izdebskiego. 
Kolekcjonowanie zwierząt Czerwińskiego, Warszawa 1907. 
Atlasiki kieszonkowe Arcta: Zwierzęta ssące, Ptaki śpiewające, Motyle, Owady.
Ptaki pożyteczne i ich jaja (tabl. barwne) B. Dyakowskiego, Warszawa Arct. 
Poradnik dla miłośników sportu wędkowego J. Rozwadowskiego, Kraków 1908.
Akwarium pokojowe K. Pruszyńskiego. 
Pszczelnictwo B. Jasienieckiego. 
Wskazówki do hodowli motyli B. Dyakowskiego.
Botanika na przechadzce M. Arctówny, 2 atlasiki z tekstem, Warszawa, Arct.
Grzyby jadalne i trujące tejże, 2 atlasiki, Warszawa, Arct.
Rośliny krajowe trujące, lecznicze i jadalne tejże, Warszawa, Arct.
Przewodnik do oznaczania roślin Rostafińskiego, Kraków 1911.
Jak zbierać i oznaczać rośliny dra J. Trzebińskiego, Warszawa (Arct) 1917.
Ogrody (sad, ogród ozdobny, warzywny, inspekty) E. Radło, Warszawa 1908.
Klucz do oznaczania minerałów Morozewicza, Warszawa 1908.
Fotografia praktyczna Świtkowskiego, Lwów 1908.
Podręcznik fotografii praktycznej dr. E. Vogla.
Czasopismo „Łowiec”, Lwów.
ROZDZIAŁ VI
ZDROWIE HARCERZA
GAWĘDA OBOZOWA 14
Ćwiczenia cielesne
Już w Polsce piastowskiej uznano ćwiczenia fizyczne, i to nie tylko takie, które zdążały do nabrania wprawy w robieniu bronią. Bernard, syn księcia śląskiego, Bolesława Łysego, ustawiał w swej komnacie po kilkanaście kloców dębowych i skakał przez nie dla nabrania zręczności.
Wytrwałość, prędkość i zahartowanie na trudy czyni nawet ze źle uzbrojonej masy niebezpiecznych wojowników. Tym cnotom zawdzięczali Tatarzy swe znaczenie i trwogę, jaką budzili u ludów, które jak szarańcza nawiedzali.
Aby sprostać swym zadaniom, harcerz musi być zdrów, silny, wytrwały i zręczny. Do uzyskania tych przymiotów przede wszystkim służą ćwiczenia cielesne. Harcerz będzie też regularnie uprawiał gimnastykę. Lecz nie siłacką i akrobatyczną gimnastykę niemiecką (ćwiczenia na drążku, poręczach itp.), która uczy cyrkowych sztuczek lub wytwarza pozornych siłaczy ze słabym sercem i mało odpornymi płucami. Gimnastyką harcerza będą ćwiczenia szwedzkie. One rozwijają ciało harmonijnie, dają prócz siły piękną postawę, szeroką klatkę piersiową, silne ręce i płuca. Prócz tego uczą wykonywać ruchy, potrzebne w życiu (skoki, spinania, pochody równoważne itp.). Takim ćwiczeniom harcerz poświęci co dzień kwadrans w domu czy na obozie, poza tym będzie je pilnie uprawiał w szkole lub w „Sokole”.
Nie zaniedba też przechadzek i wycieczek pieszych. O ile sposobność się nadarzy, będzie jeździł konno i na rowerze. Na tym ostatnim jednak nie w sposób naśladujący wyścigowców, tylko w postawie zupełnie prostej. Pływania i wioślarstwa też nie poniecha.
Ćwiczenia w biegu (szybkim, do mety na 50, 100, u starszych też 200 i 400 m) lub trwałym (1–10 minut, stosownie do wieku i wprawy, nie więcej nad 170 kroków na minutę) w miarę używane, wzmocnią serce i płuca harcerza. To samo uzyska też grając często w palanta i inne gry ruchowe (nie wyłącznie w piłkę nożną, która uprawiana przesadnie staje się szkodliwa!).
Musi też harcerz nabyć wprawy w obronie osobistej. Należą tu nasze staropolskie palcaty (szermierka laską), dalej francuska walka na pieści i stopy oraz walka japońska (dżiu-dżicu). Wyćwiczony w tych sposobach obrony harcerz pokona nieraz silniejszego od siebie przeciwnika, a nawet gołymi rękoma wyrwie mu lub wytrąci broń z ręki. Daleko mniej wartości mają siłackie zapasy, bo w życiu mniej dają się zastosować. Szermierka ma znaczenie tylko dla człowieka uzbrojonego i jej jednak chętnie wyuczy się harcerz.
Wszystkie ćwiczenia wykonujemy na wolnym powietrzu lub przynajmniej przy otwartym oknie.
Harcmistrz, który chciałby u naszej młodzieży wskrzesić dawne zamiłowanie do palcatów, znajdzie w rysunkach obok podanych cztery najważniejsze ciosy i obrony. Ciosy zadaje się nie ruchem w przegubie przyręcznym, jak często w szermierce, lecz z całej siły, ruchem w stawie barkowym i łokciowym, tak że palcat w powietrzu świszczy. W tych warunkach zwykła laska spacerowa staje się groźną bronią. Drużyny, które wprowadziłyby ciupagę w miejsce długiej laski angielskiej, mogą według tych samych zasad ćwiczyć szermierkę ciupagą. Natomiast laską angielską można przerabiać  ćwiczenia na kształt szermierki bagnetowej, w której tak słynęli piechurzy nasi, np. Czwartacy w 1831, „z panewką próżną” idący w bój. Nie należy również zaniechać ćwiczeń arkanem, pilnie uprawianych przez naszych przodków. Wszak Aleksander Morsztyn, harcując pod Chocimem (1621) złowił na arkan murzę krymskiego i przywiódł go pod nogi Chodkiewiczowi. I dziś arkan może oddać w pokoju znakomite usługi. Zapomnieliśmy jednak o nim, a fryce słuchają jak „nowości” gawęd o amerykańskim lasso.
Przeczytaj:
Gimnastyka domowa Wł.R. Kozłowskiego, Warszawa 1912. (Nakładem „Ruchu”).
Zarys gimnastyki W. Sikorskiego, Lwów 1912.
Zasady wychowania fizycznego dr. E. Piaseckiego, Kraków 1904. 
Podręcznik ćwiczeń prostych (lekka atletyka) przez C. Kłosia. Nordhausen 1910.
Japoński system trenowania ciała Hancocka–Szukiewicza, Warszawa (Arct).
Ochrona zdrowia
Obok ćwiczeń mięśniowych, wzmacniających nasze wewnętrzne organa i muskulaturę ciała, nie należy zapominać o przepisach odnoszących się do narządów innych i wystrzegać się wszystkiego, co im przynosi szkodę lub zmniejsza ich zdolność do pracy. A przecież tylu ludzi o tym nie pamięta. I tak np. często widzi się wiercących w uszach drutem lub zapałkami, mimo że przy takiej manipulacji łatwo można uszkodzić błonę bębenkową i spowodować zaburzenia w narządach słuchowych. Inni brudną watą zatykają uszy i pozwalają jej oblepionej woskowiną tkwić tam całymi miesiącami i skarżą się potem na zły słuch, zapominając o tym, że mają w uszach kawał stwardniałej waty. Jeśli im coś wpadnie do ucha, dobywają to wykałaczkami lub szpilkami, choć jedyną radą w takim wypadku jest przemywanie ciepłą wodą.
Tak samo nie uważają na wzrok. Czytają przy zmroku lub złym oświetleniu, ustawiają lampę w ten sposób, że przy lekturze lub pisaniu mają ją przed sobą, choć sam zdrowy rozsądek mówi, że powinna stać wtedy za nami lub z boku, tak aby jej światło nas nie raziło, w ogóle nie szanują za młodu oczu i przez to tracą dobry wzrok. Nadwerężenie oczu powoduje dotkliwe bóle i pozbawia człowieka wielu z tych korzyści, jakie osiąga się przez utrzymanie tego zmysłu w dobrym stanie. Kto wiele siedzi nad książkami, powinien na wycieczkach ćwiczyć się w patrzeniu w dal, aby tym uchronić się przed krótkowzrocznością.
Również odczuwanie barw jest rzeczą ćwiczenia i wprawy. Sławni malarze odróżniają tysiące kolorów, a ich obrazy są dowodem tego, jak umieli patrzeć na przyrodę. Jak mało w porównaniu z nimi znamy barw i ich odcieni! Umieć zawsze trafnie oznaczyć kolor przedmiotu, a nawet potrafić go z pamięci odmalować, powinno być dążeniem każdego harcerza,
Przyjęło się u wielu ludzi błędne przekonanie, że przez tarcie oka palcami lub chustką oddalić można zeń obce ciało, które tam wpadło. Pył czy też jakiś owad nie wyjdzie w ten sposób, a przez tarcie można wywołać co najwyżej zapalenie oczu. Postępuje się inaczej. Jeżeli obce ciało znajduje się w dolnej części oka, to podnosi się łagodnie powiekę dolną ku przodowi i w dół i stara się końcem zwilżonej czystej chusteczki obce ciało przesunąć aż do zewnętrznego brzegu oka. Przy tym należy patrzeć w górę. Usunięcie ciała obcego spod górnej powieki jest znacznie trudniejsze. Próbować można używanego sposobu, polegającego na tym, że się odciąga górną powiekę ku przodowi od oka i próbuje się dolną podsunąć pod górną. Rzęsy dolnej powieki czyszczą przy tym wewnętrzną część górnej. Jeśliby to wszystko nie poskutkowało, trzeba odwrócić powiekę. Dzieje się to tak, że ten, któremu coś wpadło do oka, opiera głowę o piersi drugiego, a ów ująwszy czysto umytymi palcami jego górną powiekę, pociąga ją ku przodowi i odciąga od oka. Następnie kładzie mniej więcej w środku zewnętrznej powierzchni powieki koniec palca lub cienki ołówek i zawija ją na nim ku górze, tak aby wewnętrzna jej część przyszła na wierzch. Wtedy można łatwo z wnętrza powieki usunąć obce ciało. Przy okładach na oczy należy pamiętać o tym, że jeśli do oka dostało się wapno, nie wolno robić ich ze zwykłej wody, ale z wody z cukrem, mleka lub czystej oliwy.
Wspomnieliśmy poprzednio, że niezbędnym warunkiem regularnego trawienia jest posiadanie dobrych zębów. A w służbie harcowej lub wojskowej, gdzie nieraz przyjdzie wam spożywać twarde pokarmy, suchary lub suszone mięso, odczujecie bardzo dotkliwie brak zębów. Dlatego troska o nie jest równocześnie troską o zdrowie i o zdolność wykonania tych zadań, które na was życie obozowe nakłada. Należy czyścić zęby nie tylko rano, ale i wieczór przed spaniem i to nie tylko z góry, ale i z boków, szczoteczką, pastą, proszkiem lub mydłem. Kierunek czyszczenia zawsze z góry na dół, nigdy odwrotnie. Powierzchowne czyszczenie zębów nie przynosi żadnego pożytku, bo nie usuwa tkwiących w nich resztek pokarmów, a tym samym nie przeszkadza ich gniciu, a z nim psuciu się zęba. Do płukania ust lepsza jest ciepła woda niż zimna. Unikać należy dla zębów nagłych zmian ciepłoty, które powodują pękanie szkliwa zębowego, np. bardzo zimnych napojów przy spożywaniu gorących potraw. Na wypadek, gdyby ktoś z harcerzy zgubił w czasie dłuższej wycieczki szczoteczkę do zębów, może ją sobie sporządzić z suchej gałązki, rozcinając ją na jednym końcu na wiele części w kierunku jej długości i otrzymując tą drogą rodzaj pędzla.

Obozowa szczoteczka do zębów.
Podczas ostatniej wojny z Burami, Anglicy musieli 3000 swych żołnierzy odesłać z południowej Afryki do ojczyzny, bo z powodu zepsutych zębów nie mogli gryźć sucharów. Moskale znów zdumiewali się podczas wojny na Dalekim Wschodzie, znajdując w tornistrze każdego wziętego w niewolę szeregowca japońskiego szczoteczkę do zębów.
Harcerz będzie się starał jadać regularnie w odstępach czasu takich mniej więcej, jak wskazano w przykładzie trybu życia obozowego na str. 79. Pokarmów nie będzie połykał pospiesznie, lecz po dokładnym przeżuciu. Mięso spożyje raz na dzień tylko i to w niezbyt wielkiej ilości. Za to nie zaniedba mleka, jarzyn i owoców.
Przede wszystkim zaś będzie wystrzegał się drażnienia nerwów i niszczenia sił żywotnych swego ciała przez używanie pozornie wzmacniających, a właściwie tylko podniecających napojów. Są nimi kawa i herbata, najszkodliwszy jednak jest alkohol.
Alkohol jest szkodliwy w każdej postaci, choćby najlżejszego wina lub piwa. Szkodzi on nie tylko pijakom (jak sądzili nasi ojcowie), lecz nawet tym, którzy go używają w bardzo małej ilości. Ścisłe badania naukowe, czynione na uczniach, sportowcach i podróżnikach, żołnierzach, robotnikach itp., dowiodły, że alkohol nie tylko nie dodaje człowiekowi sił fizycznych ani umysłowych, ale je obniża. Statystyka chorób i śmiertelności dowiodła, że alkohol, nawet „miernie” użyty, powoduje różne choroby i skraca życie. U ludzi wreszcie słabszego charakteru, „umiarkowanie” zamienia się wkrótce w pijaństwo, niszcząc szczęście rodzinne, majątek, prowadząc do zbrodni lub obłąkania.
I na tę to truciznę wydają ludzie w samej Polsce 50 milionów koron rocznie!
Jest też szkodliwe w wysokim stopniu i palenie tytoniu. Osłabia gardło, krtań i płuca, podrażnia serce, upośledza narządy trawienia, nadweręża siły tak fizyczne, jak umysłowe. Co zaś dla harcerza szczególnie ważne, tytoń psuje węch i zdradza jego obecność nieprzyjacielowi.
Harcerz polski ślubuje zupełną wstrzemięźliwość od alkoholu i tytoniu z trzech przyczyn. Po pierwsze, chce przez to być zdrowszy, wytrwalszy i zdatniejszy do służby Ojczyźnie. Po drugie, chce wypróbować i wzmocnić swą siłę woli przez wyrzeczenie się narkotyków, do których będzie bardzo często nakłaniany przez kolegów, a nawet przez starszych, po trzecie swoim przykładem chce oddziałać na innych, zwłaszcza zaś na lud, wśród którego alkohol i tytoń pochłaniają znaczną część zarobku, w zamian dając nędzę, choroby i zwyrodnienie.
Nie brak w naszych dziejach pięknych wzorów wstrzemięźliwości. I tak, król Jagiełło, Wielki Książę Witold, jeden z najlepszych hetmanów naszych, Jan Tarnowski, pijali tylko wodę. Po grunwaldzkiej zaś bitwie Jagiełło kazał wylać ogromne zapasy wina, przez Niemców na uczczenie spodziewanego zwycięstwa nagromadzone.
Nie może też harcerz zapomnieć o czystości ciała. Jeśli nie może co dzień użyć kąpieli, zmyje co rano przed śniadaniem całe ciało ręcznikiem lub gąbką, osuszy grubym prześcieradłem i dla rozgrzania wykona szereg ćwiczeń gimnastycznych lub małą przechadzkę. Tylko skóra utrzymywana czysto może wykonywać dobrze swą czynność, bardzo ważną dla zdrowia, bo polegającą na wydzielaniu szkodliwych substancji (przez pot). Kąpiele też zahartują harcerza i uczynią go mniej skłonnym do przeziębień.
Łaźnie znane były i rozpowszechnione u nas już za Bolesława Chrobrego, a używali ich tak zamożni, jak i gmin. Przyzwyczajenie do nich było tak wielkie, że zrzeczenie się łaźni nawet na krótki czas uważano za bardzo przykre umartwienie ciała.
Jest jeszcze jedno, co musimy przypomnieć naszym harcerzom, a mianowicie zwyczaj wczesnego wstawania rano i kładzenia się wcześnie wieczór spać. Przypatrzmy się istotom żyjącym na łonie przyrody – tym gromadom ptaków witających co dzień wschód słońca, a znajdziemy przykład dla siebie. Kto rano wstaje, ten pracuje o tyle dłużej – a jeśli zliczymy wszystkie te godziny, które zyskaliśmy przez wczesne wstawanie, otrzymamy w roku sporą ilość dni, w ciągu zaś życia nawet całe lata. Nie gnuśne przewracanie się na łóżku, ale czystość, przebywanie częste na słońcu, którego promienie zabijają chorobotwórcze mikroby, utrzyma was przy zdrowiu i siłach, a jeśli przy tym będziecie uważali na to, by nie jeść nadmiernie, aby nie samym mięsem, ale raczej jarzynami, nabiałem i owocami się żywić, dożyjecie późnego wieku i patrząc na was nikt nie będzie mógł się skarżyć na degenerację „dzisiejszych ludzi”. O harcerzu polskim nikt tego nie powie, bo będzie się starał, tak swym zdrowiem, jak i postawą nigdy nie skuloną lub zgiętą, ale wyprostowaną tak samo przy staniu, jak i siedzeniu udowadniać wszystkim, że w nim odradza się znów po wiekach pokolenie naszych przodków, równie mocne i wytrwałe, ale już nie podległe dawnym wadom samolubstwa i niekarności, a więc dające rękojmię lepszego dla nas jutra.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz zobowiąże każdego harcerza do pilnego uczęszczania na gimnastykę, w obozie zaś czy w izbie w ćwiczenia harcowe zawsze wplecie kwadrans gimnastyki szwedzkiej. Przerobi też wszystkie ważniejsze ciosy i chwyty z zakresu obrony osobistej. W stosownych chwilach, w czasie pochodu i odpoczynku, nauczy sztuki głębokiego oddechu przez nos. W obozie dopilnuje tego, aby każdy harcerz utrzymywał czysto swe zęby, skórę i odzież.
Ale nie dość na tym. Złe warunki zdrowotne, w jakich wzrastamy, sprawiają, że wśród pozornie zdrowych chłopców mało który będzie wolnym od wad fizycznych (zepsute zęby, powiększone migdałki lub przerosłe muszle nosowe, skrzywienie kręgosłupa, krótki wzrok itd.). Wady te można uleczyć lub zapobiec ich potęgowaniu się. A może to uczynić tylko lekarz. To też (zwłaszcza tam, gdzie nie ma lekarzy szkolnych) harcmistrz lub Naczelnictwo Harcowe postara się o lekarza drużynowego lub hufcowego. Znajdzie go zaś niewątpliwie bez trudu. Lekarz ten zbada wszystkich harcerzy dwa razy do roku oraz nauczy ich higieny i pomocy w nagłych wpadkach. Na koszta plombowania zębów, szkieł itp., złożą się w razie potrzeby zamożniejsi harcerze dla mniej zamożnych.
Przeczytaj:
Zasady anatomii, fizjologii, higieny dr. Wernica, Warszawa 1909.
Choroby zębów i zapobieganie im dr. Gońki, Lwów 1906.
Alkoholizm a prawodawstwo dr. M. Heleniusa, Kraków 1905.
Tytoń i jego wpływ na ustrój prof. L. Popielskiego, Lwów 1911.
Czasopismo: „Wyzwolenie”, Lwów.
ROZDZIAŁ VII
RYCERSKOŚĆ
GAWĘDA OBOZOWA 15
Pomagaj bliźnim i doskonal samego siebie
Zaiste, był to piękny widok, gdy rycerz w lśniącej, stalowej zbroi, z bujną kitą u szyszaka, przedzierał się na ognistym rumaku przez lasy i puszcze, na czele wiernego zastępu młodzi, sposobiącej się do rycerskiego rzemiosła. W czasie pokoju rycerz często wyjeżdżał, szukając sposobności wspomożenia słabych, zwłaszcza zaś kobiet lub dzieci, cierpiących jakąś krzywdę. Zastęp rycerza oczywiście spełniał tę samą czynność i każdy giermek również jak rycerz ochotnie wspomagał swą prawicą uciśnionych. Zastęp harcerzy – to dzisiejszy rycerz wraz ze swą czeladką. Hasłu rycerskiemu ,,Bądź zawsze gotów” odpowiada harcowe „Czuwaj!”. Pomoc bliźnim i dla harcerza jest większą rozkoszą.
Prawo rycerskie
Oto zasady prawa rycerskiego:
Bądź zawsze gotów, nie składaj broni, chyba gdy idziesz na nocny spoczynek.
Broń biednych i pomagaj tym, którzy sami chronić się nie mogą.
Nie czyń niczego, co by urażało lub krzywdziło bliźnich.
Bądź gotów do walki w obronie Ojczyzny. Nad czymkolwiek pracujesz, uczciwością zdobywaj cześć i sławę.
Nigdy nie łam danego przyrzeczenia.
Gdy trzeba, daj życie za cześć twej Ojczyzny. Raczej umrzyj uczciwym, niżbyś miał żyć okryty hańbą.
Rycerskość wymaga, aby młodzież uczyła się pełnić najcięższą i najniższą służbę chętnie i z uśmiechem i czynić dobrze bliźnim.
Tymi prawami rządził się zakon rycerski. A gdy u naszych zachodnich sąsiadów piękne te zasady stały się krwawym urągowiskiem w ręku okrutnych i wiarołomnych Krzyżaków lub na zamkach Raubritterów, Polska na zawsze pozostała ostoją prawdziwego rycerstwa. Dziś jeszcze z zazdrością zowią nas narodem rycerskim najciężsi wrogowie.
Ale w niewoli podupadają po części dawne cnoty rycerskie. Wskrzeszenie ich w polskiej młodzieży – to najważniejsze zadanie naszego harcerstwa. Toteż prawo harcowe jest tylko wznowieniem prawa rycerskiego.
Rycerzem zostawał każdy, kto spełnił czyn rycerski. Był nim chłop Stach Brzeźnicki, dopomógłszy Batoremu swą odwagą i poświęceniem do wzięcia Wielkich Łuków, był mieszczanin Andrzej Zalski, co na czele garstki czeladzi wtargnął (1656) przez bramę bernardyńską na zajęty przez Szwedów zamek warszawski. Byli nimi i kosynierzy kościuszkowscy. I harcerzem ducha jest niejeden, kto nie wie nawet o istnieniu organizacji harcowej. Pod zgrzebną koszulą przewodnika tatrzańskiego lub rybaka na Kaszubach, pod niebieską bluzą robotnika wykryjesz nieraz serce rycerskie.
Poświęcenie
Nie każdemu dano dokonać szczytnego dzieła poświęcenia dla Ojczyzny, jakiego przykładów mnóstwo dostarczają nam dzieje. Nasz Piotr Gozdawita Jasieński nie znał, jak się zdaje, czynu Szwajcara Winkelrieda i z własnego popędu powtórzył go pod Puckiem (1462), łamiąc ławę włóczni krzyżackich przez skierowanie ich w pierś własną. Ale i życie codzienne daje nam często sposobności, choć nie tak świetne, poświęcenia dla dobra bliźnich. Klimek Bachleda, który ginie w wyprawie za zbłąkanym turystą, owi strażacy, rybacy, przewoźnicy, narażający swe życie dla ratowania bliźnich od ognia czy powodzi, oto wzory dla harcerza. Za zaszczyt największy będzie on sobie poczytywał iść w ślad tych ludzi prostych a odważnych i poczciwych. Dlatego ćwiczy się pilnie w pływaniu, ratownictwie itp.
Uprzejmość, zwłaszcza dla starców, kobiet i dzieci
Uprzejmość jest wrodzona każdemu Polakowi. Po niej rozpoznasz go nieraz od obcych (zwłaszcza Niemców) w domu czy na ulicy lub w pociągu. Tę cnotę ojczystą pielęgnować musi starannie harcerz. Pomóc bliźniemu, objaśnić, wskazać drogę, a wszystko z ochotą i uśmiechem, należy do jego najmilszych czynności.
Polak wita kobietę zamężną pocałowaniem w rękę. Piękny ten obyczaj, którego zagranicą nie znajdziesz, oznacza głęboki szacunek naszych ojców wobec kobiety-matki, cierpiącej ból, trudy i niewywczasy9 dla wychowania synów Ojczyźnie. Oznacza on zarazem właściwą naszym rycerskim tradycjom cześć i opiekę nad słabymi, do których liczą się też starcy i dzieci.
Co dzień, na ulicy czy na wycieczce za miastem, harcerz może pełnić tę rycerską służbę. Pomoże słabszym przejść na drugą stronę ruchliwej ulicy, wejść do tramwaju, zawołać dorożkę, ostrzeże lub uchroni przed przejechaniem itp. Dźwignie ciężar, przechodzący siły staruszka, narąbie drew dla babiny, przeniesie dziecko przez strumyk. I to wszystko uczyni nie jako łaskę, lecz obowiązek, nie przyjmując nigdy innej nagrody prócz uśmiechu i dobrego słowa.
Towarzyskość
Rodacy nasi z Mazowsza różnią się tym korzystnie od Małopolan i Litwinów, że brak im wszelkiej sztywności w stosunkach towarzyskich. To im ułatwiało w wysokim stopniu trudne życie pod zaborem rosyjskim. Ale ta zaleta przydałaby się wszystkim Polakom, gdyż przynależność do tego samego narodu sama przez się powinna nas łączyć, bez względu na dawną lub niedawną znajomość, stan czy wykształcenie. Z każdym napotkanym rodakiem mamy o czym pogawędzić z korzyścią obopólną. Tę szczerą, prostą towarzyskość mazowiecką, bez niepotrzebnych konwenansów, tytułów i uniżoności, szerzy w życiu codziennym harcerz. Wszak nic tak nie zyskuje serc ludzkich, jak zwykłe pytanie harcerza: „W czym mogę pomóc?”
Cześć harcerza
Rycerz z rozkoszą oddawał życie za swoją i Ojczyzny cześć. Zawisza Czarny z Garbowa, zaciągnąwszy się pod chorągwie Zygmunta Luksemburczyka przeciw Turkom, nie chciał wraz z Niemcami cofnąć się przed nawałą pohańców za Dunaj, lecz zginął z dwoma giermkami, dowodząc, że Polak nie ucieka i nie zna trwogi. Do dziś też polegamy na kimś „jak na Zawiszy”, harcerze zaś polscy wymieniają to pełne chwały imię w swoim prawie.
Stanisław Żółkiewski na polach Cecory ubił konia swego, aby nie dać folgi namowom przyjaciół, chcących go ratować od pewnej śmierci. Nie prosił o pardon i generał Sowiński, zewsząd otoczony na reducie Woli i po śmierci jeszcze tak przeraził swym groźnym obliczem grenadierów rosyjskich, że broń z rąk wypuścili.
Oto przykłady dla harcerza. On nie zapomni nigdy, że Polak słynął od wieków z przywiązania do wiary i Ojczyzny oraz z dotrzymywania obietnic. (J. Decjusz, wiek XVI). Słowo harcerza jest święte, jak staropolskie verbum nobile10.
Wspaniałomyślność
Nie była ona nigdy obca Polakowi. Nigdy się nie splamił uciskiem słabych lub bezbronnych. Nie zawsze mu jednak równą monetą płacono. W powstaniu Kościuszkowskim porucznik inżynierów Antoni Kołłątaj, w bitwie pod Powązkami, darowuje życie proszącemu o pardon oficerowi pruskiemu, gdy go jednak prowadzi do niewoli, wiarołomny spadkobierca Krzyżaków rani go śmiertelnie. W powstaniu 1863 jeden ze świeżo mianowanych dowódców siły zbrojnej narodowej chcąc uratować życie urzędnika rosyjskiego, z którym żył w przyjaźni, zwierza mu się z tajemnicy. Ten bez namysłu woła sołdata i każe przebić bagnetem „miatieżnika”*. 
Podobnych przykładów przytoczyć można mnóstwo.
Mimo tylu smutnych doświadczeń, nie wolno nam odstępować od rycerskich zasad ojców. One to bowiem nas samych napełniają słuszną dumą, u obcych zaś zjednują cześć dla polskiego imienia. A życie codzienne nawet dozwala harcerzowi ćwiczyć się w tej cnocie. Nie będzie wyzyskiwał swej przewagi nad słabszymi. Od przychwytanego łobuza np. odbierze za pierwszym razem tylko przyrzeczenie zaniechania złośliwych psot. Pijaka napastującego kobiety odtrąci, nie czyniąc mu szkody.
Rzetelność
Prawdziwy harcerz woli przegrać, niż doprowadzić do wygranej pogwałceniem prawideł. Używanie rąk przy piłce nożnej lub podstawianie nogi przeciwnikowi „tak, aby sędzia nie widział”, nie zgadza się z jego sumieniem. Także w grach harcowych, gdzie w załamkach terenu, zaroślach itp. tym bardziej wielu szczegółów sędzia nie dostrzeże, cześć harcerza ma być rękojmią rzetelnego prowadzenia gry i na nią wystarczy się powołać w razach wątpliwych.
To samo obowiązuje oczywiście harcerza w ogóle w postępowaniu z ludźmi, więc z rodzicami, z nauczycielami i kolegami. Harcerz, gdy nie umie lekcji, wyznaje to nauczycielowi. Gdy w czymś zawinił, zgłasza się sam, aby nie posądzono innych.
Wierność
Młodzież polska jest i była zawsze wierna Ojczyźnie i wierze przodków, a dalej swym rodzicom, przyjaciołom i opiekunom. Dzieci ubogich robotników wrzesińskich dały jeden z najwznioślejszych przykładów przywiązania do mowy ojczystej, znosząc dla niej wyzwiska, razy i głód. Dwudziestoletni Leon Frankowski, dowódca oddziału w 1863 r., ranny dostaje się do niewoli, a poznany i zdradzony przez żandarma, któremu był niedawno życie darował, przewieziony do Lublina, ani pochlebstwami, ani katuszami, ani ogłoszeniem na miesiąc naprzód wyroku śmierci, ani wreszcie odmową pociech religijnych nie daje się skłonić do wyjawienia tajemnic organizacji. Odrzuciwszy propozycję prośby o łaskę, z uśmiechem wchodzi na rusztowanie.
Miłości synowskiej wzór daje za panowania Zygmunta III Krzysztof Strzemeski. Uciuławszy pieniądze na okup, idzie do Krymu, aby wykupić swą matkę z jasyru, za późno jednak, gdyż wycieńczona niewolą matka umiera mu na rękach. Strzemeski płaci Tatarom za zwłoki matki, jak za żywą i wśród największych trudów odwozi je do Polski.
Jak trwać w doli i niedoli przy przyjaciołach, wskazał nam już Leszek Biały, nie chcąc nawet dla krakowskiej mitry książęcej odstąpić Goworka.
Karność
Brak karności zgubił naszą Ojczyznę w walce z sąsiadami, którzy ślepym, niewolniczym rządzili się posłuszeństwem. Nikt Polaka nie skłoni do bezmyślnego naśladowania tego posłuchu, jaki panuje u jego wrogów. Ale i u nas, w czasach potęgi lub dźwigania się z upadku, dość widać przykładów karności lepszej, bo opartej na zaufaniu i na zrozumieniu wspólnego dobra. Bolesław Chrobry, ów monarcha samowładny, przed bitwą zachęcał swych wojów, wołając każdego po imieniu. W czasach późniejszych, hetmani nasi płomienne pisali do wojska manifesty, aby rozumiało, za jaką sprawę się bije. Najpiękniej czynił to może Kościuszko. Na uciekinierów jednak, którzy nie dali się porwać słowami odezw i osobistym Naczelnika przykładem, kazał skierować lufy armat. I temu to posłuchowi, między innymi, zawdzięcza Warszawa skuteczną obronę przeciw połączonym siłom Moskali i Prusaków.
W posłuszeństwie też ćwiczyć się jest jednym z najważniejszych zadań harcerza. Nie sztuka słuchać rozkazu, jeśli jego wykonanie jest przyjemne. Szkołą karności jest dopiero spełnianie bez szemrania rozkazów niemiłych, nie zgadzających się z twym uzdolnieniem lub przekonaniem. Takim to prawdziwie bohaterskim posłuszeństwem zajaśniały nasze wiekopomne legiony, a później wojska Wielkiego Księstwa Warszawskiego, spełniając we Włoszech, w Hiszpanii, a nawet w San Domingo najniewdzięczniejszą służbę w nadziei przyśpieszenia odbudowania Ojczyzny. Bitwę raczej wygra wódz mierny, gdy plan jego zostanie co do joty wykonany przez podwładnych, niż geniusz wojenny nawet, którego zamysły pokrzyżuje nieposłuszeństwo jakiegoś oddziału. To samo odnosi się w zupełności do ćwiczeń i gier harcowych.
Skromność
W „Trylogii” Sienkiewicza nie Skrzetuski, nie Podbipięta ani Wołodyjowski opowiadają o swych czynach, wyręcza ich w tym wszystkim tchórz i kłamca – Zagłoba, na siebie biorąc przy tym ich zasługi. Nie masz ducha rycerskiego w Zagłobie. Nie masz też miejsca dla Zagłobów wśród harcerzy. Kto istotnie coś wart, nie będzie nawet o prawdziwych swych przygodach opowiadał bez potrzeby. Pochwała wprawi go raczej w kłopot, niż wbije w dumę.
Odwaga
W dziejach naszych pełno czynów szalonej odwagi. Od Bolesława Chrobrego, rzucającego się wpław na zastępy ruskie, od Władysława Warneńczyka, do „skruszenia kopii o namiot wezyra” przez chorągiew pancerną Zwierzchowskiego pod Wiedniem, do słynnego na świat cały ataku lekkokonnych pod Samosierrą. W potrzebie jeden Polak stał za trzech, za siedmiu lub dziesięciu wrogów.
Nie trzeba jednak sądzić, że ta odwaga, jako wrodzona Polakowi, nie wymaga ćwiczenia. Przeciwnie, ćwiczyli się w niej od małego wszyscy ci rycerze, potykając się w turniejach i harcach, dosiadając konia, pływając, stając do palcat. Bez takich ćwiczeń nie nabędziesz odwagi, bo powstaje ona z doświadczenia, jak miła jest walka z niebezpieczeństwem. Tego doświadczenia zaś nabędzie każdy harcerz, gdy nie będzie omijał niebezpieczeństw, lecz śmiało pójdzie na ich spotkanie, ucząc się walczyć z każdym z nich.
Siła woli
Marcin Kącki, odbierając od Kachrymana baszy Kamieniec Podolski, gdy zdradziecki Turek rzucił knot siarczysty ku beczce prochu, chwycił go na dłoń i póty trzymał, znosząc ból okropny, aż się siarka wypaliła. Siła woli była też nieodstępną towarzyszką tysięcy rodaków naszych w czasach porozbiorowych, dozwoliła im znosić najwymyślniejsze katusze w kazamatach i w kopalniach Sybiru, nigdy nie dając za wygraną i korzystając z każdej sposobności ucieczki w celu dalszej pracy dla ukochanej Ojczyzny.
Ludzie ci jednak nigdy nie zrażali się niepowodzeniem. Przeciwnie, ono zaostrzało ich szlachetny upór. Gdy jeden plan się nie udał, obmyślali drugi, lepszy, gdy ten się rozbił, trzeci itd., póki skutek pomyślny nie uwieńczył usiłowań. Jeśli tak postępowali skazańcy, którzy z góry mogli uważać swe położenie za beznadziejne, cóż powiedzieć o braku wytrwałości harcerza w jego o tyle łatwiejszych przedsięwzięciach? Po każdym niepowodzeniu harcerz uśmiecha się i jeszcze lepiej „bierze na kieł”, aż dojdzie do upragnionego celu.
Wesołość
Człowiek wesoły działa jak promień słońca gdziekolwiek się ukaże. Cała Polska lubiła dowcipnisiów z Rzeczypospolitej Babińskiej, bo bez złośliwości umieli rozweselić i niejeden błąd wytknąć ku pożytkowi ogółu. W czasach niedoli tym bardziej ceniono ludzi obdarzonych wyjątkowym darem uśmiechu przez łzy. Do historii przeszedł prosty żołnierz pułku Działyńskiego, Słowikiem przezwany od doskonałego udawania śpiewu słowiczego. On nieraz rozpogadzał chmurne czoło Kościuszki w obozie, on odezwał się i na polach maciejowickich i w drodze na Sybir, skarbiąc sobie wdzięczną pamięć towarzyszy w boju i w niedoli.
Uśmiech jest też najlepszą ozdobą twarzy harcerza. A już nigdy ścierpieć nie należy, aby harcerz swój zły humor dawał odczuć drugim przez niesprawiedliwe z nimi postępowanie lub przez używanie przezwisk, klątw itp. Angielscy harcerze tępią ten zły zwyczaj w sposób nieco barbarzyński, bo (za przykładem kapitana Smitha sprzed lat 300) wlewaniem zimnej wody do rękawa. Dla nas właściwsze będzie naznaczenie za każdy wyraz nieodpowiedni choćby małej grzywny na jakiś cel, np. fundusz zastępu lub drużyny. Dopilnowując ściśle ściągania tych grzywien, wytępimy prędko ową wstrętną dla prawdziwego harcerza przywarę.
Obowiązek przede wszystkim
Głogowianie rzucili pociski na swe własne dzieci, gdy okrutny król niemiecki Henryk V kazał je poprzywiązywać do machin oblężniczych. Z podobnym skutkiem dopuścili się tego brzydkiego podstępu i Austriacy wobec Karlińskiego pod Olsztynem (1587), dowiadując się, że Polak wyżej ceni swój obowiązek wobec Rzeczypospolitej i króla niż życie własnego dziecka.
Umiał też Polak wytrwać do ostatniego tchu na stanowisku i nie opuścić go bez wyznaczenia zastępcy. Chorąży Stanisław Sarnowski w potrzebie chocimskiej traci prawicę, wtedy ujmuje lewą ręką chorągiew i podaje ją towarzyszowi, padając z konia. Pułkownik Gordon, gdy ciężko ranny mówić nie może, nie odstępuje pułku i znakami wskazuje brygadierowi Kołysce potrzebę naznaczenia innego dowódcy (Warszawa 1794).
Ten sam duch nieobcy był i prostym szeregowcom. Na pobojowisku maciejowickim podziwiano zwłoki żołnierzy pułku Działyńskich w pień nieledwie wyciętego, leżące w szeregach, każdy na swym stanowisku. Podobnie legł na polach Ostrołęki (1831) pułk czwarty. Ale i młodzież nieletnia umiała zginąć w imię obowiązku. W roku 1863 w bitwie pod Małogoszczą ginie w płomieniach podpalonego przez Moskali domu 18-letni Michał Borejsza (wnuk Tadeusza Rejtana), na wezwanie do poddania się odpowiedziawszy strzałami. Ginie też po bohatersku w bitwie pod Salichą 18-letni Stanisław Żółkiewski (ostatni potomek w linii prostej hetmana) i wielu innych.
Ta obowiązkowość będzie cechą harcerza, choć w czynach mniej świetnych. Wszystkie włożone na siebie obowiązki rodzinne, szkolne czy harcowe będzie uważał za rzecz świętą i nienaruszalną. Punktualność jest pierwszym krokiem i warunkiem przyswojenia sobie tej cnoty. Harcerz nie zna określeń „około szóstej”, „między szóstą a siódmą” itp. Rozkaz harcowy brzmi krótko i węzłowato: o szóstej. Zegarek harcerza musi iść dobrze. Z uderzeniem godziny szóstej, jeśli tak brzmiał rozkaz, schodzą się wszyscy harcerze na swe stanowiska.
Ofiarność
Hojność dla ubogich, ofiary na wykup jeńców z jasyru, zastaw majątków całych na potrzeby Rzeczypospolitej były wybitnymi cnotami ojców naszych. Do historii przeszedł koń Kościuszki, zatrzymujący się sam przed ubogimi, przywykły do tego, że Naczelnik im nigdy wsparć nie skąpił.
Harcerz nie będzie wspierał dzisiejszych żebraków, wiedząc o tym, że bywają to najczęściej pijacy i oszuści. Chcąc wesprzeć biednych, uczyni to przez poparcie towarzystw dobroczynnych. A najwięcej przyłoży się do ulżenia nędzy w kraju wspomagając oświatę (Towarzystwo Szkoły Ludowej) i rozwój przemysłu swojskiego. Na te cele (prócz funduszów harcowych) powinny krążyć puszki wśród harcerzy.
Oszczędność
Ale nie zdoła być ofiarnym dla dobra ogółu, kto pieniędzy nie szanuje, kto gotów je w każdej chwili roztrwonić, wydając na łakocie, niepotrzebne stroje itp. (Nie mówimy już o alkoholu i tytoniu, których harcerz nie używa z zasady). Harcerz taki nigdy więc nie dojdzie do należytego zaopatrzenia w przybory ani nie wspomoże należycie funduszu swego zastępu czy drużyny. Trzeba się przyzwyczaić do oszczędzania drobnych sum przez odmawianie sobie przyjemności itd. Dlatego warunkiem przyjęcia fryca jest wykazanie się złożoną do kasy oszczędności sumką.
Nie bądź ciężarem dla drugich
Prawdziwy rycerz nigdy nie żył kosztem bliźnich, chyba że stracił siły lub okaleczał w służbie Rzeczypospolitej. Potrafił w razie potrzeby jąć się każdej roboty, aby na siebie zapracować. W czasach porozbiorowych wzór takiej obrotności i pracowitości dają nam tysiące naszych żołnierzy-emigrantów i zesłańców. Każdy z nich zdołał znaleźć uczciwy zarobek, a z nim poważanie u swoich i obcych.
I u młodzieży naszej zaczyna już zanikać dawniejsza niesłuszna, a tak dla kraju szkodliwa niechęć do pracy fizycznej i w ogóle do zajęć praktycznych. Warsztaty Jordanowskie, działające dziś w tylu miastach polskich, zaciąganie się młodzieży w szeregi robotników przy żniwach, regulacji rzek itp. podczas wakacji – to wszystko świadczy, że uczeń dzisiejszy już nie widzi w karierze urzędniczej jedynego godnego siebie zawodu. Harce znakomicie dopełniają tego dzieła, zachęcając do wszechstronnego wykształcenia praktycznego. Dobry harcerz też już za młodu nie tylko lekcjami może zarobić. Zna różne rzemiosła, zdatny jest do wielu rodzajów pracy, zna języki, pisze na maszynie, stenografuje, nie obca mu obsługa telegrafu, telefonu itp. Jeśli też nie ma szczególnego uzdolnienia i zamiłowania do nauk teoretycznych, obierze zawczasu zawód praktyczny i rychlej w nim dojdzie do znacznych dochodów, niż w jakimkolwiek urzędzie. Czyniąc zaś tak, odda zarazem przysługę Ojczyźnie, której bogactwo i pomyślność nie polega na urzędnikach, lecz na rolnictwie, przemyśle i handlu.
Wskazówki dla harcmistrzów
Wpajanie zasad naszego dawnego prawa rycerskiego w młodych harcerzy należy do najważniejszych i najbardziej szczytnych zadań harcmistrza. Triumf Japonii nad Rosją jest bijącym w oczy przykładem rozszerzenia ducha poświęcenia i patriotyzmu na cały naród przez wyuczanie w szkołach prawa rycerzy japońskich, samurajów, zwanego bushido. W rozdziale naszym mogliśmy podać tylko główne myśli, które rozwinie odpowiednio każdy harcmistrz. Gawędę trzeba koniecznie uzupełnić ćwiczeniami. Harcmistrz poleci każdemu harcerzowi co rano zawiązać węzeł na swym krawacie, dla przypomnienia obowiązku codziennego dobrego uczynku. A oto przykłady takich uczynków. Posyp piaskiem zamarzniętą drogę, gdzie konie mogą upaść. Usuń skórkę pomarańczową z bruku, aby się na niej kto nie pośliznął. Przymknij, jeśli trzeba, otwartą furtkę, ochroń od szkody płoty i zasiewy rolnika. Pomóż starcom w pompowaniu wody, dźwiganiu drew. Przyczyń się do utrzymania czystości na ulicy lub w ogrodzie, usuwając papier porzucony. Postaraj się o pożywienie dla biednych dzieci.
Harcmistrz zaprowadzi też harcerzy do zbrojowni jakiegoś muzeum, dla obejrzenia zbroi i broni naszych dawnych rycerzy.
Dla oduczenia harcerzy od próżności urządzi harcmistrz czasem zabawę kosztem zastępu lub drużyny, do której każdy ma się przyczynić, stosownie do środków, nie wolno zaś czynić żadnych uwag o tym, ile kto dał.
Dla ćwiczenia w pracy produktywnej zastęp lub drużyna, jeśli się uda, zakłada ogródek i sprzedaje wyhodowane jarzyny lub kwiaty. Harcmistrz (lub Naczelnictwo) przeznacza nagrody za najlepiej wykonane, skromne wyroby harcerzy (np. do 3 K wartości) i urządza z nich wystawę przystępną dla ogółu za niewielką opłatą, w końcu licytuje wyroby, te zaś, które uzyskały najwyższe ceny, zdobywają nagrodę.
Zabawy
Błędni rycerze. Harcerze wychodzą pojedynczo, parami lub w zastępie. W mieście szukają starców, kobiet i dzieci, potrzebujących pomocy. Wróciwszy, zdają sprawę skromnie i bez okrasy z tego, co im się udało uczynić. Na wsi zgłaszają się u włościan do pracy za darmo. Te same ćwiczenia można tu przerobić jako wyścigi („dobry uczynek na wyścigi”).
Gry ruchowe, jak palant, piła nożna, koszykowa itp., również walki, jak palcaty, walka na pięści, dżiu-dżicu, jeśli prowadzone pod dobrym kierownictwem i ze ścisłym przestrzeganiem prawideł, mogą też bardzo dzielnie przyczynić się do wyrobienia karności i panowania nad sobą.
Przedstawienia dramatyczne. Na tle któregoś z przytoczonych przykładów dziejowych uzdolniony literacko harcerz ułoży krótki dramat. Odegra go zastęp lub drużyna.
Przeczytaj:
Prócz podręczników dziejów ojczystych:* 
Krzyżacy, Ogniem i Mieczem , Pan Wołodyjowski, Potop H. Sienkiewicza, w opracowaniu dla młodzieży.
Również inne gawędy historyczne Bodzantowicza, Teresy Jadwigi, Przyborowskiego, Gąsiorowskiego i innych. Starsi harcerze również z korzyścią przeczytają szkice historyczne Szajnochy i Kubali i in.
Nadto: Pomoc własna S. Smilesa. 
ROZDZIAŁ VIII
OCALANIE ŻYCIA
GAWĘDA OBOZOWA 16
Ratownictwo
Obowiązkiem każdego harcerza jest nieść pomoc tym, którzy jej potrzebują. Lecz aby się zeń wywiązać, należy nie tylko chcieć ją spełnić, ale i wiedzieć, jak się to czyni. O sposobach pomagania współbraciom w nieszczęściu poucza ten rozdział. Nie obejmie on już tego, co poprzednio omawialiśmy, a więc nie będzie w nim niczego, co się odnosi do świadczenia wobec bliźnich i kraju, czy to w formie pieniężnej, czy też towarzyskiej – ale przedstawimy w nim sposoby, jakimi się ratuje drugich, jeśli ulegną wypadkowi, grożącemu im utratą życia. Wiele jest przykładów bohaterstwa w tym kierunku, o wielu, którzy narażają swe życie w interesie drugich, czytamy prawie co dzień w gazetach, ale jakże mała jest liczba tych bohaterów w porównaniu z tą ciemną masą, która dla nikogo i palca zgiąć nie potrafi. Jeśli byliście przy jakiejś katastrofie, widzieliście zapewne, że z całych tysięcy jej świadków był jeden lub dwu takich, którzy odważali się na niesienie pomocy nieszczęśliwym. Harcerz nie zniósłby hańby, jaka by nań spadła, gdyby i on do tych obojętnych miał należeć. Wiedząc wprzód, co czynić, nie będzie czekał, aż ktoś go zastąpi, ale rozpocznie swe działanie przedtem, nim inni przyjdą do opamiętania. Były przykłady, że ratowano ludzi leżących na szynach, prawie już przed samym pociągiem, w ten sposób, że rzucano się między szyny, ściągano tam nieszczęśliwego i przyciskając go do ziemi pozwalano całemu pociągowi nad sobą i nad nim przejechać.
Najczęściej się zdarza, że przy katastrofach zagrażających życiu wielu, tracą wszyscy głowę i w strasznym popłochu uciekają, tratując się nawzajem. Wtedy sami powodują nowe nieszczęście, a zła nie usuwają. Harcerz nie powinien nigdy znać uczucia trwogi, ani też dać się porwać ogólnemu popłochowi, jego obowiązkiem jest zachować wtedy zupełny spokój i przytomność w działaniu. W dawnych czasach posyłał król tchórzowi zajęczą skórkę, z dzielnymi zaś dzielił się zdobyczą wojenną. A dzielnych było wielu, takich, co umieli w pojedynkę rzucać się w zwarte szeregi nieprzyjaciół i takich, którzy nie ustępując przed nawałą wrogów ginęli, jak hetman Żółkiewski, ze słowami na ustach: „Niechaj Bóg nade mną wyrok swój, który uczynił, kończy”. Harcerz okaże się synem swego narodu w pierwszym rzędzie przez to, że w każdym wypadku udowodni, iż jest spadkobiercą tych wielkich mężów, których wydała nasza Ojczyzna. Nie powstrzyma go w tym ani wzgląd na młodość, ani na siły, ale złoży wszystko w ofierze współbraciom i Ojczyźnie, nie troszcząc się o własne niebezpieczeństwo. Dziękując szczęśliwemu losowi, który mu pozwala stać się ze zwykłego zjadacza chleba bohaterem, wykorzysta każdą sposobność, by się stać dobroczyńcą swych współbraci.
Harcerze angielscy już mnóstwo ludzi ocalili od śmierci lub kalectwa. Ale i nasi, choć mniej liczni i istnieją od niedawna, mogą już przytoczyć czyny podobne, jak pomoc przy pożarze w Bieczu i w Krakowie.
Panika
Przejdźmy sposoby, jakie należy zastosować w poszczególnych wypadkach, by nasza pomoc mogła być skuteczna. Rozważmy najogólniejszy powód nieszczęść, to jest panikę ogólną. Wywołuje go najczęściej coś takiego, co albo nie jest niczym więcej, jak nierozumnym dowcipem, lub coś, co nie byłoby zupełnie groźne i dałoby się w tej chwili zwalczyć, gdyby nie właśnie ta okoliczność, że ludzie zarażeni przestrachem, zapominając o wszystkim, sami swym brakiem zimnej krwi powodują i zwiększają nieszczęście. Przykładów na to znajdzie się dosyć w pismach codziennych. Fakty w nich opisane stwierdzają zupełną bezmyślność wielkich mas ludzi, przejętych trwogą. A przecież jeden człowiek obdarzony zimną krwią i energią potrafi przywołać ich do opamiętania. Gdy w pewnym teatrze ktoś zawołał, że się pali, cały tłum widzów rzucił się na oślep ku jednemu wyjściu, tratując się wzajemnie i dusząc się w ciasnym korytarzu. Wtem wysunął się spośród innych jakiś młody człowiek i stanąwszy przy drzwiach dobył rewolweru, grożąc każdemu śmiercią, kto by chciał uciekać. Tłum ocknął się i rozdzieliwszy się za radą młodzieńca na mniejsze grupy, rozszedł się innymi wyjściami spokojnie do domów.
Pytanie, jak należy postępować w chwilach popłochu, już w tym przykładzie znajduje swą odpowiedź. Zimna krew, przytomność umysłu i błyskawiczne rozeznanie się w położeniu nawet jednego człowieka potrafią położyć tamę powszechnej panice. Harcerz, przyzwyczajony do patrzenia nie tylko przed siebie, ale na boki i poza siebie, a przy tym do przemyśliwania wprzód środków, jakich musiałby się chwycić na wypadek jakiejś katastrofy, da sobie radę z paniką i potrafi ją nawet sam jeden uśmierzyć. Energia jednostki udziela się bezzwłocznie tłumom, a gdy raz dadzą sobie zaimponować, stają się powolni temu, czyją wyższość czują nad sobą. Gdy w czasie bitwy oddział jeden rzucił się wąskim wąwozem do ucieczki, naczelny wódz, wybiegłszy naprzeciw nich i schwyciwszy pierwszego uciekiniera, słowami: „Psy! Chcecie wiecznie żyć?” zawrócił wszystkich i skierował znów na nieprzyjaciela.
Pożar
W wypadku pożaru należy w pierwszym rzędzie zaalarmować mieszkańców palącego się domu, zawiadomić najbliższego stójkowego albo telefonować do strażnicy pożarnej i wezwać sąsiadów do dostarczenia materaców, koców i dywanów, na które można by chwycić tych, którzy nie mogąc zejść palącymi się schodami, szukaliby ratunku skokiem z okien. Za przybyciem straży ogniowej ograniczy się zadanie harcerzy do tego, że stworzywszy szpaler, pomagają policji przy powstrzymania gawiedzi od miejsca katastrofy, a tym samym ułatwiają pracę pompierów. W razie, gdyby trzeba było wedrzeć się do płonącego domu w celu uratowania kogoś, jeszcze się w nim znajdującego, postąpi harcerz tak: uwiązawszy sobie chusteczkę zwilżoną wodą (z domieszką octu) przed nos i usta, będzie się starał, 

idąc na czworakach z głową możliwie jak najniżej przy ziemi, gdzie powietrze zawsze najczystsze, posuwać naprzód. Jeśli nie tylko dym, ale i płomienie przeszkadzają mu dojść do wnętrza, powinien się owinąć w mokry koc, z wyciętym otworem, przez który można wystawić głowę. To osłoni go przynajmniej na czas jakiś przed ogniem.
Omdlałego ratuje się z przestrzeni zapełnionej dymem w czasie pożaru w ten sposób, że się mu uwiązuje linę w pasie, przeciąga się ją do jego nóg, a założywszy mu pętlę w kostkach, tak aby obie stopy były razem związane, przepuszcza się linę między nie i ciągnie się dotkniętego katastrofą nogami naprzód za sobą, idąc na czworakach, by głowę mieć jak najbliżej ziemi. Jeśli dym nie zagraża, niesie się omdlałego jak na rycinie ze str. 153 („chwyt pożarniczy”).
(Przećwiczyć dobrze oba te sposoby).
W razie wybuchu pożaru udadzą się harcerze w porządku, pod dowództwem swych zastępowych, na miejsce katastrofy, a zastępowi w imieniu wszystkich zaofiarują naczelnikowi straży ogniowej swą pomoc, czy to przy zamykaniu dostępu do pożaru, czy też przy przenoszeniu rozkazów lub strzeżeniu własności zagrożonych katastrofą.
Gdyby harcerz zobaczył człowieka, na którym się pali odzienie, winien go rzucić płasko na ziemię, a następnie owinąć kocem, dywanem lub płaszczem Przez wstrzymanie dopływu powietrza da się ogień ugasić. Zlewanie sukien wodą może mieć dopiero wtedy zastosowanie, gdy już ugaszono płomień, a chcemy tylko tlenie odzienia przerwać. Najmniej roztropne jest gaszenie wodą palącej się nafty, gdyż ta utrzymuje się płonąc na powierzchni wody, a spływając z nią, rozszerza pożar. Zwykle wpadają ludzie, gdy się na nich suknie zapalą, w paniczny strach i biegnąc tu i tam, rozniecają wskutek silnego prądu powietrza ogień, zamiast go zgasić. Lepiej zrobiliby, gdyby się tarzali po ziemi lub owinęli w koc lub płaszcz.
Zatrucie gazami
O wiele gorsza sprawa niż z dymem i ogniem, które można dojrzeć, jest z trującymi gazami, prawie bezwonnymi i zupełnie pozbawionymi barwy, a przecież działającymi zabójczo na organizm. Gazy te powstają bądź to przez niezupełne spalenie się węgla w piecach i żelazkach do prasowania i znane są pod nazwą czadu lub tlenku węgla lub też znajdują się w źle przewietrzonych szachtach11 kopalni, w dołach głębokich studni i w piwnicach. Przez niedokładne domykanie kurków rury doprowadzającej gaz świetlny można się narazić na otrucie się nim. Wypływ tego gazu nastąpić może i bez naszego przewinienia, wskutek rozluźnienia się jakiejś śruby przy spojeniach rur lub też przez pęknięcie jednej z nich.
Gdy chcemy kogoś wyratować z przestrzeni przepełnionej zabójczym gazem, należy najpierw ją przewietrzyć. Dokonamy tego, otwierając drzwi i okna, o ile to z zewnątrz da się uskutecznić lub wybijając szyby. Następnie, przewiązawszy sobie nos i usta chustką zwilżoną wodą wapienną lub octem, wchodzimy do środka. Bez przewietrzenia pomieszczenia wypełnionego gazem i powyższych środków ostrożności nie uda się nam wedrzeć do wnętrza i upadniemy sami ogłuszeni gazem, zanim dotrzemy do ofiary katastrofy.
Chcąc wydobyć kogoś z głębokiego szachtu, należy owiązać sobie około piersi silną linę, drugą zaś, sygnałową, idącą aż do towarzyszy na górze, trzymać w ręku, następnie kazać się powoli spuszczać w dół. Jak długo lina sygnałowa jest naprężona, dowód to dla towarzyszy, że zstępujący w dół nie stracił przytomności, skoro zaś zwiesza się wolno, znak to, że uległ działaniu gazów i że natychmiast trzeba go wyciągnąć w górę. Wskazane jest, by ratujący miał w zapasie jeszcze trzecią linę i hak dla zaczepienia go o ubranie nieszczęśliwego. Uważać należy na to, że w przestrzeniach przepełnionych gazem nie wolno się posługiwać innym światłem niż elektryczne (małą ręczną latarką), gdyż w przeciwnym razie można spowodować straszną eksplozję. W ogóle nie powinni się harcerze brać tam do ratowania w przestrzeniach zajętych przez gazy, gdzie są w pobliżu górnicy i straż ogniowa, ci bowiem mają maski ochronne na twarz, czym harcerze nie rozporządzają. Uratowanego należy wynieść na świeże powietrze i zastosować sztuczne oddychanie.
Ocalanie tonących
Bardzo wielu ludzi traci corocznie życie podczas powodzi, kąpieli lub przez wywrócenie się czółna czy też zatopienie się przewozowego promu. Wszyscy harcerze powinni więc umieć pływać, by i w takich wypadkach potrafić skutecznie pomóc nieszczęśliwym. Jest zasadą przy ratowaniu tonących, by nigdy nie pozwolić im się opanować, ale zawsze ich mieć w zupełności w swej mocy – gdyby się stało przeciwnie, a tonący zdołał chwycić się nas, wtedy w śmiertelnej swej trwodze mógłby nas łatwo pociągnąć za sobą i zatopić. Ratujący powinien się zawsze trzymać poza tonącym i wołać nań, by się nie bał i w zupełności słuchał jego rozkazów, jeśli chce, by go uratowano. Jeśli nie stracił jeszcze spokoju, wtedy chwyciwszy go z tyłu za włosy lub za kołnierz surduta, pcha się go, płynąc, przed siebie. Przy dłuższych przestrzeniach może ratujący płynąć na plecach, a tonącego podsunąć sobie na piersi. W rzekach lepiej biec kawał drogi brzegiem i wyprzedzić tonącego unoszonego przez fale, a po drodze zrzucać z siebie możliwie najwięcej części ubrania, szczególnie zaś surdut i buty. Gdyby cię tonący, niebaczny na te uwagi, chwycił za rękę w przegubie, wtedy skręć ją w kierunku jego wielkiego palca, a musi cię puścić, zaś na wypadek, gdyby cię chwycił za szyję, użyj jak najspieszniej następującego fortelu. Obejmij jedną ręką jego tułów, drugą zaś ręką chwyć go pod brodę, tak aby końce twych palców znalazły się pod jego nosem. Następnie pchaj go i ciśnij z całej siły, a uwolnisz się od niego. Ale to wszystko uda się w razie potrzeby tylko tym, którzy się dobrze wyćwiczą, np. we dwójkę grając rolę na przemian topielca, to ratownika.
W każdym wypadku lepiej, aby ten, kto nie jest zupełnie pewny swych chwytów czekał, aż tonący, będący w śmiertelnym strachu, zacznie tracić siły i dopiero wtedy go wyciągał z wody. W najgorszym razie wskazane będzie tonącego kilkakrotnie zanurzyć i dopiero na wpół przytomnego ratować. Jeśli ma się pod ręką linę, ratowanie jest znacznie ułatwione, bo można ją z uwiązanym na końcu kawałkiem drzewa z brzegu rzucić tonącemu i wyciągnąć go. To samo da się uskutecznić długim drągiem lub, jeśli jest więcej osób, także tak, że jeden drugiemu podawszy rękę, utworzą łańcuch, na końcu którego znajdujący się harcerz bez narażenia się dokona swego. W ten sam sposób można postąpić na wypadek, gdyby przyszło ratować kogoś, kto się załamał na lodzie, z tą jednak różnicą, że ratujący kładą się na lodzie. W takim wypadku konieczne jest także użycie liny, jak to poprzednio wspomnieliśmy, a dochodzi się do tonącego uzbroiwszy się w drabinę lub długi drąg, który w razie dalszego załamywania się lodu oprze się swą długością o szerszą niż człowiek przestrzeń.
Nawet ci, którzy nie umieją pływać, o ile potrafią zachować spokój umysłu, mogą się wydostać z głębokiej wody, jeśli nachylą głowę tak daleko wstecz, aby ich nos i usta były nad wodą, nabiorą wiele powietrza do płuc, a możliwie najmniej będą przez wydychanie tracić i jeśli ramiona będą trzymać pod wodą. Podnoszenie rąk w górę czyni górną połowę ciała cięższą i przyspiesza tonięcie.
Konie spłoszone
Jest to jeden z najcięższych wypadków, powodujący co rok utratę życia wielu ludzi. Fryc pobiegnie naprzeciw konia i będzie machał rękoma, oczywiście zupełnie bezskutecznie. Inaczej ćwik. Ten pędząc za koniem zrówna się z nim, potem chwyci jedną ręką dyszel, aby nie upaść, drugą zaś lejce i skieruje głowę konia ku sobie, tak że ten zwróci kierunek biegu ku jakiemuś domowi lub parkanowi i zatrzyma się. Zrobić to jednak może tylko starszy, silny ćwik. Młodszy harcerz uczyni lepiej, ograniczając się do usunięcia kobiet i dzieci z drogi, pomocy dla poszkodowanych itp.
Inne wypadki
Nie jest możliwe przytoczenie wszystkich katastrof, jakie się mogą zdarzyć i zacytowanie sposobów ratunku. Z każdym zawodem związane są niebezpieczeństwa, którym zaradzić można najczęściej tylko wtedy, gdy się jest obznajomionym ze wszystkimi potrzebnymi doń urządzeniami. Wszystko omówić nie wystarczyłoby życia, zaznaczyć tylko możemy, że odwaga i błyskawiczne orientowanie się w sytuacji wraz z natychmiastowym rozpoczęciem działania są w każdym wypadku niezbędne. Co do wypadków, dających się przewidzieć, jak wybuchy pożaru lub katastrofy spowodowane przez wodę, powinno się ćwiczyć w sposobach ratowania osób nimi dotkniętych, wypróbowując chwytów w zmyślonych sytuacjach, podczas zabaw na wolnym powietrzu. Rozjuszonego (lub wściekłego) psa harcerz spotyka kijem (lub choćby rękawiczką) trzymanym oburącz poziomo w poprzek. Pies wtedy chwyta kij i daje harcerzowi sposobność kopnięcia go pod szczękę.
Wskazówki dla harcmistrzów
Ocalania życia nie można się nauczyć z książki. Harcerze muszą pilnie ćwiczyć się w tworzeniu łańcucha dla odepchnięcia tłumu przy pożarze, w trzymaniu tonących i w uwalnianiu się od uścisku, w odbieraniu rewolweru bandycie lub awanturnikowi, w sporządzaniu drabin z żerdzi, sznurów itp. Musi też każdy znać najbliższą strażnicę pożarną, telefon pożarowy, ekspozyturę policji (żandarmerii), pogotowie ratunkowe, szpital, aptekę itp.
GAWĘDA OBOZOWA 17
Pierwsza pomoc
Gdyby w czasie wycieczki zdarzył się jakiś wypadek i trzeba było ratować zranionego lub chorego, powinien harcerz wyznaczony przez zastępowego zawiadomić najbliższego lekarza lub posterunek straży ratunkowej. Inni zostają przy chorym i zajmują się okryciem go, dostarczeniem dlań wody i sporządzeniem dlań noszy. Zranionych najlepiej możliwie najmniej ruszać z miejsca i w ogóle w obchodzeniu się z chorymi być ostrożnym i nie męczyć ich pytaniami.
Omdlenia
W niektórych wypadkach uda się harcerzom przywrócić kogoś do zdrowia nawet przed przybyciem lekarza. Tak np. przy omdleniach. Ponieważ przy nich mózg bywa niedostatecznie zaopatrywany w krew, co poznać z bladości twarzy, więc by ją doń sprowadzić, należy chorego położyć nisko głową (bez poduszki), a pod nogi, od kolan zacząwszy, podsunąć jakiś przedmiot, tak aby leżały wyżej od tułowia. Rozluźnienie ubrania, w pierwszym więc rzędzie rozpięcie kołnierza i sprzączek od spodni, u kobiet zaś paska i gorsetu, jest niezbędne. To samo należy zastosować także do zranionych. Należy starać się o świeże powietrze przez otwarcie wszystkich okien, jeśli chory leży w pokoju. Omdlenia często zdarzają się w tłumie przy uroczystościach. Żeńska drużyna harcowa we Lwowie (przy odsłonięciu tablicy Kołłątaja, 1912) już dowiodła, jak pożyteczna w takich razach jest pomoc harcerzy i jak zjednuje ogół dla ich sprawy.
Inaczej postępuje się przy uderzeniach krwi do głowy, co się poznaje po tym, że twarz i w ogóle głowa jest bardzo czerwona, a całe ciało gorące. W tym wypadku jest napływ krwi do głowy bardzo silny i dlatego układa się chorego w ten sposób, by głowa i tułów były wyżej od reszty ciała. Chory powinien leżeć w chłodzie, nigdy na słońcu, przy tym daje mu się wiele wody do picia, zlewa się go nią i robi się zimne okłady. Przy tym, jak i przy poprzednio wspomnianym przykładzie omdlenia, wskazane są zimne okłady na piersi i głowę.
Uważać trzeba na to, by omdlenia nie osądzać zbyt powierzchownie, bo często powód jego jest bardzo poważny. Omdlenie może być także następstwem zranienia głowy, wstrząśnienia mózgu, ataku apoplektycznego lub wreszcie udaru słonecznego. Postępowanie z chorymi doznaje wskutek tego zmiany. I tak, nie wolno temu, kto wskutek zranienia głowy popadł w omdlenie, dawać wody do picia, bo mógłby z tego dostać wymiotów i pogorszyć swój stan.
W razie, gdyby jeden tylko harcerz znalazł w odległym miejscu chorego i musiał pójść po doktora, to powinien zapamiętać dobrze miejsce, gdzie chorego zostawił i zrobić sobie nawet szkic miejsca (plan sytuacyjny), aby mógł powrócić, skąd wyszedł.
Sztuczne oddychanie
Już przedtem wspominaliśmy o tym, że na wyciągnięciu tonącego z wody lub wydobyciu kogoś z przestrzeni, wypełnionej trującymi gazami, nie kończy się cała akcja ratunkowa, ale że najczęściej trzeba będzie bezzwłocznie mu zastosować sztuczne oddychanie. Sposób postępowania przy tym jest następujący. Usuwa się naprzód choremu z ust i nosa zaczerpniętą przez tonięcie wodę i piasek, potem kładzie się go na brzuchu, na zwoju z ubrania, aby głowa i tułów zwieszały się ku ziemi. Przez przyciskanie grzbietu chorego ku dołowi wypłynie zeń woda nosem i ustami. Jeśli ma się do czynienia z osobą lekką, to najlepiej położyć ją sobie w ten sam sposób, jak mówiliśmy, na kolanie. Gdy woda z ust i nosa wypłynie, kładzie się chorego znów na plecach i jeśli oddycha, okrywa się go ciepło i przez nacieranie (w okolicy serca) sprowadza się znów regularny obieg krwi, wreszcie daje mu się do picia gorącej herbaty lub kawy. Jeśli chory nie oddycha, trzeba bezzwłocznie zacząć sztuczne oddychanie. Przy tym wyciąga mu się język, o ile ten zapadł w głąb i przeszkadza przypływowi powietrza z zewnątrz, w takim razie musi jeden z pomocników przytrzymać go przez chusteczkę. Teraz rozbiera się chorego, zdejmując wszystko z górnej połowy ciała i kładzie się na plecach, podłożywszy mu pod grzbiet zwinięte ubranie lub poduszkę, aby klatka piersiowa wyraźnie się podniosła. Następnie, stanąwszy w głowie chorego, chwyta się go za ramiona poniżej łokci i prowadzi się je wyprężone wstecz i ku górze tak długo, aż przyjdą równo z obu stron głowy w położenie „ramiona w pion”. To postępowanie rozszerza klatkę piersiową i wprowadza do niej powietrze ustami i nosem. Jest to więc wdech. W tym położeniu wytrzymuje się przez dwie sekundy, po czym zgina mu się ramiona na piersi i przyciska się je z ugiętymi łokciami silnie, ale ostrożnie z obu stron do jego klatki piersiowej, która się przez to ścieśnia i wydala nabrane przedtem powietrze. W tej pozycji pozostaje się znów przez dwie sekundy (wydech), po czym zaczyna się znów ruchy, które opisaliśmy, jako potrzebne do napełnienia płuc powietrzem. Tak postępujemy, na przemian wprowadzając i wyprowadzając powietrze z klatki piersiowej chorego, póki nie zacznie sam oddychać. Przy regularnym działaniu wypadnie 15 takich ruchów na minutę. Jeśli ratują dwaj harcerze, to każdy chwyta za jedno ramię chorego, przy czym starszy liczy, dając tym samym takt do pracy drugiemu. Godzinami nieraz trwa praca nad przywróceniem oddechu. Czy zaś jest skuteczna, możemy zauważyć po szmerze, z jakim powietrze wchodzi do płuc chorego podczas wdechu.
Krwotoki
Jeśli tętnica ulegnie uszkodzeniu, powstaje krwotok groźny dla życia. Poznaje się go po tym, że z rany tryska rytmicznie (jednocześnie z uderzeniami serca) krew jasnoczerwona. Pomoc polega wtedy na szybkim usunięciu wszystkich zawadzających części ubrania i zastosowaniem ucisku na tętnicę bliżej serca niż miejsce zranione, tak aby zatamować prąd krwi, idącej z serca przez ową tętnicę. Przy krwotoku zatem z ręki uciskamy tętnicę pod pachą, przy krwotoku z nogi – w pachwinie itd. Aby jednak móc to uczynić szybko i skutecznie (każda chwila jest bowiem droga!), trzeba znać przebieg ważniejszych tętnic w ciele ludzkim i często ćwiczyć się w odnajdywaniu ich u siebie i drugich.
(Harcmistrz pokaże to na atlasie anatomicznym i na ciele harcerzy).
Ucisk można wykonać palcem, ponieważ jednak musi on trwać dłużej, co byłoby dla ręki ratującego zbyt nużące, zastępuje się go potem obwiązaniem broczącego członka. Harcerz, który zastosował ucisk palcem, nie zwalnia go, drugi zaś tuż obok palca obwiązuje członek silnie i kilkakrotnie wężem gumowym, szelką itp., ewentualnie podkładając jeszcze w miejscu przebiegu tętnicy jakiś twardy przedmiot (kawałek drewna). Podwiązanie takie nie może jednak trwać dłużej niż dwie godziny – inaczej grozi gangrena podwiązanego członka. Należy więc co rychlej wezwać lekarza.
Złamania kości
W miejscu złamania widzimy obrzęk bolesny, członek złamany jest często zgięty w miejscu, gdzie nie ma stawu i zupełnie bezwładny. Należy unikać wszelkiego niepotrzebnego dotykania, a ograniczyć się do założenia tzw. szyny, tj. przymocowania chorego członka do prostego, sztywnego przedmiotu. Szyną taką może być kij, laska, parasol, kawał tektury, twardo zwinięty papier itp. Szyna powinna sięgać poza stawy, znajdujące się powyżej i poniżej miejsca złamania. Jeśli można, kładziemy szynę z dwóch stron. Przymocowujemy je chustkami lub opaską, nie tak silnie jednak, aby przeszkodzić krążeniu krwi.
Do tych opatrunków najpraktyczniejsze są chustki trójkątne, których dwa boki mierzą po 1 m. Z chustki takiej można też zrobić temblak w razie złamania ręki lub obojczyka. Dwa końce chustki związujemy na barku „węzłem płaskim” (patrz rycina), trzeci zaś owijamy koło łokcia i przypinamy agrafką z przodu.
Opatrywanie ran
Niezmiernie ważna dla każdego harcerza jest znajomość dobrego opatrywania ran. Rana bowiem każda ma skłonność do gojenia się, a jątrzenie się jej jest tylko wynikiem nieczystości, które się do niej dostały. Brud, dotykanie jej palcami, chusteczką czy też obwiązywanie jej nieczystymi szmatami powoduje zapalenia, ropienie i może łatwo spowodować śmierć chorego. Tylko gaza i wata wprost z paczki, nigdy przedtem nie dotknięte palcami, mogą służyć do opatrywania ran. W braku ich wolno użyć zwykłego płótna, ale należy je wprzód wygotować w wodzie. Brud na obwodzie rany trzeba wymyć przegotowaną wodą, kwasem karbolowym 3%, lizolem, lizoformem itp., tak, by samej rany nie dotykać.
Przy oparzeniach odgrywa czyste opatrzenie rany ogromną rolę. Przyjęty zwyczaj robienia okładów z oliwy, masła, ba, nawet z mąki sprowadza tylko zanieczyszczanie ran i powoduje silne ropienie. Zamiast tego używa się mieszaniny wody wapiennej z olejem lnianym, którą można dostać w aptekach. Smaruje się nią opatrunek i przykłada na ranę, przykrywając go grubą warstwą waty. Przystępując do ratowania oparzonych, należy ubranie z nich zdejmować z jak największą ostrożnością, aby nie uszkodzić skóry w miejscach, w których się przylepiło do ran. Najlepiej porozcinać je nożem lub nożyczkami. W miejscach, w których ubranie przyczepiło się do skóry, należy je naokoło w pobliżu rany okroić.
Do ciężkich oparzeń należą także te, które spowodowane są żrącymi środkami, jak np. wapnem, ługiem lub kwasami. Postępowanie przy opatrywaniu takich ran jest odmienne od tego, o którym mówiliśmy. Jest zasadą przy zmywaniu ran, że zastosuje się zawsze substancje chemiczne przeciwne w stosunku do tych, które spowodowały oparzenie. A więc, jeśli ktoś oparzył się kwasem (np. siarkowym, karbolowym, solnym lub azotowym itd.), należy ranę zmywać rozcieńczonymi ługami, tj. rozcieńczoną wodą mydlaną, wapienną, lub posypać ją sproszkowaną kredą lub magnezją. Oparzenia ługiem lub wapnem przemywa się rozcieńczonymi kwasami, więc wodą z octem, kwasem cytrynowym itp. Dzieje się to dlatego, że kwasy i ługi znoszą się w swym działaniu, pozostawiając obojętne sole. Po zastosowaniu omówionych środków należy ranę zlewać czystą, przegotowaną wodą.
Przy ranach, jak wspomnieliśmy, należy zachować wielką czystość, gdyż brud wywołuje ropienie i zapalenie. Skóra w okolicy rany staje się czerwona i obrzęka, często chory dostaje dreszczy i gorączki. W takich wypadkach należy wezwać lekarza. Zanim jednak przybędzie układa się zraniony członek wysoko i robi się okłady ze spirytusu. Okład przykrywa się kawałkiem ceratki, w jej braku wyparzonym w gorącej wodzie kawałkiem wełnianej materii. Pod wpływem gorąca ciała ogrzewa się i spirytus (lub rozcieńczony sublimat, lizol czy woda Burowa w braku spirytusu). By okład taki był skuteczny, należy baczyć na to, by nieprzepuszczalna materia, na nim leżąca, była odeń znacznie większa i nie dopuszczała dostępu powietrza.
Niejednego ciężkiego zakażenia krwi dałoby się uniknąć, gdyby zraniony uchronił swą ranę od zanieczyszczenia brudem. Jeśliśmy się zadarli brudnym gwoździem, czerepem szkła, drzazgą itp., pozwalamy ranie należycie się skrwawić, z krwią bowiem spływa i brud. Jeśli mimo to jeszcze brud widoczny, polewamy ranę przegotowaną, jeszcze dobrze ciepłą wodą, zmywamy potem spirytusem lub nadmanganianem potasowym i opatrujemy. Do przyborów harcerza należy też pudełeczko z czerwonymi kryształkami nadmanganianu potasowego, które się w razie potrzeby rozpuszcza. Jest on bardzo tani i służy też do innych celów, np. do płukania ust. Zalepienie rany jątrzącej plastrem angielskim jest stanowczo niebezpieczne. Jad, nie mając ujścia, wejdzie wtedy do krwi. Nawet przy czystych ranach nie zawsze plaster da się użyć. Nigdy zaś nie przylepiamy go śliną, która zawiera mnóstwo bakterii, lecz zwilżamy czystą wodą, wodą karbolową itp. 
Bardzo niebezpieczne zatrucia powstają wskutek ukąszenia wężów jadowitych (w Polsce tylko żmija), psów lub kotów wściekłych itp. Idzie wtedy o to, aby trucizna nie dostała się do obiegu krwi. Każda sekunda jest droga. Powyżej rany obwiązujemy członek ukąszony silnie wężem gumowym, pasem lub szelką, trzymając go przy tym nisko, aby rana skrwawiła się należycie. Potem staramy się zniszczyć jad pozostały w ranie, wcierając w nią kryształki nadmanganianu potasowego. Jeśli rana nie może się dobrze skrwawić, bo jest za mała, harcerz zdobędzie się na tyle siły woli, że scyzorykiem (przeprowadzonym wprzód przez płomień, aby zniszczyć bakterie) natnie ją z lekka na krzyż. Również odważy się może, zamiast nadmanganianu, wypalić ranę węglem lub rozpalonym żelazem.
Pokąsanych przez psy wściekłe, po opatrzeniu ran jak powyżej, wysyła się dla leczenia do zakładów Pasteurowskich (Bujwida w Krakowie, Palmirskiego w Warszawie).
Na rany, spowodowane ukąszeniem owadów, używa się amoniaku, jeśli zaś ciało puchnie, przykłada się wodę Goularda.
Na odmrożonej części ciała przybiera skóra barwę zupełnie białą. Miejsce takie trzeba silnie nacierać śniegiem (na dworze, nie w izbie!), aż się zaróżowi.
Zatrucia
Do bardzo częstych należą wypadki otrucia, już nie przez wdarcie się trucizny do krwi z zewnątrz, jakie omówiliśmy poprzednio, ale przez wprowadzenie jej do żołądka. Otrucie poznajemy po boleściach żołądka, wymiotach, zawrotach głowy, omdleniach lub kurczach. Ratunek możliwy jedynie przez oddalenie trucizny z żołądka, pomagają w tym często same z siebie przychodzące wymioty, które należy podtrzymywać przez dawanie choremu do picia ciepłej wody z solą, masłem lub oliwą, najlepiej zaś z olejem rycynowym. Woda, wprowadzana w ten sposób do żołądka, przepłukuje go i działa tak samo, jak wąż gumowy, którego w takich wypadkach używają lekarze. Wymioty wywołuje się sztucznie, jeśli u chorego same nie następują, w ten sposób, że się podrażnia mały języczek w gardle otrutego palcem lub pędzelkiem, a potem daje mu się wymienione płyny do picia.
W razie, gdybyśmy napotkali u chorego na ustach i w jamie ustnej ślady sparzenia, mamy dowód, że otruł się żrącymi środkami. U takiego jest cały przełyk i żołądek, jak również jama ustna sparzona, a więc nie wolno mu dawać środków na wymioty, gdyż te mogłyby spowodować przerwanie się tych organów. W zastosowaniu lekarstw obowiązuje ta sama zasada, co i przy ranach, spowodowanych żrącymi środkami. A więc przy otruciu się kwasami daje się do zażywania bardzo silnie rozcieńczone ługi, np. sodę, magnezję, wodę wapienną lub mydlaną, przy otruciach ługami rozcieńczone kwasy, jak wodę z octem, lemoniadę cytrynową lub bardzo silnie rozcieńczony kwas solny.
Białko, wodę z cukrem i kleik owsiany można w wielkich ilościach przy wszelkich otruciach dawać do zażywania. Tak samo pomaga mleko, którego jednak, tak jak i wszelkich tłuszczów (i oliwy), nie wolno używać przy otruciach fosforem. W takim wypadku najlepiej skutkuje woda z proszkiem kredowym lub magnezją. Gdyby ustał choremu oddech, trzeba sztucznie go przywrócić. Z omdlenia obudzi się go przez wstrząsanie i zimne zmywanie.
Dławiącego się człowieka uderzamy po plecach, jeśli to nie pomaga, staramy się dwoma palcami wydobyć ciało obce z jego gardła, co nawet, gdy nie powiedzie się, pobudza chorego do wymiotów, które wydalają przeszkodę. Gdy i to zawodzi, podajemy mu rozgotowaną kaszę itp., aby ułatwić połknięcie, a zarazem osłonić ostre krawędzie przedmiotu.
Choroby nerwowe
Nierzadko zdarza się nam widzieć ludzi upadających na ziemię wśród objawów kurczu we wszystkich członkach, rzucania się i toczenia piany z ust. Wypadki takie określamy nazwą padaczki (epilepsji). Ratowanie tych chorych wymaga w pierwszym rzędzie usunięcia z pobliża ich wszystkiego, czym mogliby się przy swych kurczowych ruchach uszkodzić, a jeśli to niemożliwe, otoczenia ich poduszkami lub kocami, by nie stykali się z twardymi przedmiotami. Siłą opanowywać ich ruchy znaczyłoby często narazić ich na złamania lub zwichnięcie członków – tylko w wypadku, gdyby przez zaciskanie zębów przygryźli język, trzeba temu przeciwdziałać w ten sposób, że się im między zęby wciska klin z drzewa lub korka, opatrzony sznurkiem, by nie wpadł do jamy ustnej. Po napadzie padaczki należy chorego zostawić w spokoju, by się dobrze wyspał.
Samobójstwa
Na zakończenie wspominamy jeszcze o środkach, jakie należy zastosować przy tak często u nas zdarzającym się rodzaju samobójstwa, tj. powieszeniach. Wbrew wszystkim zabobonom i nieuzasadnionej obawie przed samobójcami należy wisielca bezzwłocznie odciąć od sznura, przytrzymując go, aby nie spadł całym ciężarem na ziemię, rozluźnić węzeł linewki i jeśliby nie dawał znaku życia, bezzwłocznie zastosować sztuczne oddychanie.
Przenoszenie chorych
Odbywa się ono w ten sposób, że dwu harcerzy ustawia się, jeden z lewej, drugi zaś z prawej strony chorego, przy czym pierwszy przyklęka na prawe, drugi na lewe kolano i krzyżują ręce pod jego grzbietem. Chory współdziała przy tym, utrzymując się w tej pozycji tak długo, póki go nie złożą na noszach. W razie, gdyby noszy brakło i okazała się potrzeba niesienia bez nich chorego na dłuższą przestrzeń, postępuje się w ten sposób: każdy z dwu harcerzy obejmuje z góry swą lewą rękę w przegubie prawą ręką, potem zaś swą lewą obejmuje towarzysza w tym samem miejscu. Dzieci nazywają ten chwyt „pańskim stołeczkiem”. Daje on wygodne siedzenie dla chorego.

Chwyt pożarniczy, I.
W braku towarzyszy może i jeden harcerz przenieść chorego, nawet jeśli ten jest w stanie zupełnie nieprzytomnym, za pomocą „chwytu pożarniczego”. Obraca się chorego twarzą do ziemi i podnosi do klęczącej pozycji, po czym harcerz sam klęka obok niego i podsuwa się w poprzek, tak by żołądek chorego spoczął na prawym barku harcerza. Następnie wsuwa prawą rękę między nogi chorego i otacza nią prawe jego udo. Lewą ręką przeciąga nieszczęśliwego przez swe prawe ramię, chwyciwszy go za jego prawą rękę (ryc. I); obejmuje swą prawą ręką, przesuniętą przez nogi chorego, prawą rękę chorego w przegubie. Potem podnosi się (ryc. II).
Taki sposób przenoszenia chorych może być chyba w nadzwyczajnych wypadkach konieczny, bo na ogół uda się zawsze znaleźć jakąś deskę czy też skrzydło drzwi lub wreszcie nawet stołek, przez który da się przeciągnąć grube dyle, co nam zastąpi nosze. Chory jest zwrócony zawsze nogami w kierunku drogi, po której go niosą, z wyjątkiem tych wypadków, kiedy się go wnosi na schody lub w ogóle stromo pod górę. Wtedy głową obraca się go naprzód. Często będzie wskazane, przy bardzo nierównym terenie, przywiązać go do noszy.
Wskazówki dla harcmistrzów
Aby przy ćwiczeniach oswoić harcerzy z widokiem krwi, który fryca zwykle denerwuje, można harcerza, odgrywającego rolę „chorego”, pokropić krwią bydlęcą (kupić u rzeźnika). Dla wprawy w postępowaniu przy pożarach każe harcmistrz niespodziewanie w sąsiednim pokoju lub budynku napalić w piecu tak, aby dymem napełnić mieszkanie. Dwu lub trzech wtajemniczonych harcerzy pocznie biegać, udając trwogę. Potem drużyna zaczyna poszukiwania za źródłem dymu, ratuje „omdlałych” (którymi mogą być też sporządzone naprędce manekiny) ukrytych pod stołami itp. Ćwiczy się też w używaniu płacht do skakania, w podawaniu konwi z wodą, w trzymaniu szpaleru, w cuceniu „omdlałych”, sztucznym oddychaniu itd., wszystko z należytym podziałem pracy, jak przy prawdziwym pożarze.
Pierwszą pomoc, jeśli tylko można, niech harcerzom wyłoży lekarz.
Zabawy
Wyścig strażaków
Jeden zastęp, w roli „omdlałych”, kładzie się w rzędzie. O 50 m od nich wybiega na dany znak drugi zastęp („strażacy”). Każdy z nich niesie z sobą linkę, którą ma szybko założyć omdlałemu i wlec go (w sposób, jakiego używa się w przestrzeniach napełnionych dymem) z powrotem. Potem role obu zastępów zmieniają się. Wygrywa zastęp, który mniej czasu potrzebował, liczy się od wyruszenia strażaków do powrotu ostatniego z nich. Obowiązują ściśle przepisy co do węzłów, podłożenia marynarki pod głowę chorego, pochodu na czworakach itd.
Pantomimy
Z czynności ratowniczych można układać pantomimy, interesujące bardzo tak widzów, jak i wykonawców. Tak np.: „wypadek cyklisty”, „wybuch gazu”, „pożar”, „wybuch w fabryce”. Przebieg akcji niech ułożą sami harcerze.
Przeczytaj:
Budowa ciała ludzkiego (model rozkładany, kolorowy) dr Wolberga, Warszawa (Arct).
Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach dr. Łazarewicza, tamże.
Pielęgnowanie chorych w domu tegoż, tamże.
Mali Samarytanie Wisławy, Lwów 1908.

ROZDZIAŁ IX
MIŁOŚĆ OJCZYZNY
GAWĘDA OBOZOWA 18
Poznaj Polskę i ucz się jej służyć
Aby kochać Ojczyznę i służyć jej wiernie i skutecznie, trzeba ją poznać. Nie jest to łatwe dla Polaka, bo kraj nasz – to nie malutka Dania lub Holandia. Niemniej jednak jest to każdego dobrego Polaka obowiązkiem.
Polska zajmuje przestrzeń około miliona kilometrów kwadratowych i mieści wzwyż dwudziestu milionów Polaków, nie licząc innych narodowości, jak Litwinów, Biało- i Małorusinów. Szczepów tych nie podbili nasi praojcowie, lecz połączyli się z nimi dobrowolną unią i gdyby nie oręż polski, jednych pochłonęliby byli Krzyżacy, drugich Tatarzy.
Polska łączy dwa morza: Bałtyk (zwany przez naszych ojców Morzem Białym) i Morze Czarne, a zarazem rozdziela zachód Europy od wschodniego barbarzyństwa. Dla obu tych przyczyn Polska nie zginęła i nie zginie, mimo utraty politycznego bytu.
Znajdziesz w Polsce i niebotyczne, urwiste Tatry, i puszcze litewskie, i stepy ukraińskie, i jary podolskie, i rozlewiska jezior na Mazurach Pruskich. Znajdziesz wszelkie odmiany cudnych krajobrazów, jak mało gdzie na świecie. A na tle takiej przyrody, co krok spotkasz ślady naszej wielkiej przeszłości: stare zamki, baszty, kościoły, zwaliska, kurhany.
I poznasz ów lud piękny, poczciwy a pracowity, przybrany w malownicze stroje, poznasz jego tańce i śpiewy, jego siedziby i zwyczaje, a nade wszystko przekonasz się naocznie, jak dalece znikły już owe wady, którym historycy przypisują upadek Polski.
Umie dziś Polak rządzić: dowiodły tego rządy Wielkiego Księstwa Warszawskiego, dowiodły i dzieje zaboru austriackiego od czasu nadania konstytucji. Ale co równie ważne, umie też i słuchać. Tysiączne zdarzenia we wszystkich trzech zaborach świadczą o tym niezbicie i sam to stwierdzisz w podróżach po Polsce. Tak np. olbrzymi rozwój Sokolstwa, towarzystw oświatowych, kółek rolniczych itp., nie dałby się pomyśleć bez ścisłej karności.
Nauczyliśmy się też cenić wszelkie rodzaje uczciwej pracy. Dzięki temu rozwija się handel, dźwiga się przemysł, dzięki temu włościanin i robotnik nie czuje się wydziedziczony, lecz staje w jednym, z innymi stanami, szeregu. Dzięki temu też odzyskaliśmy dla narodu, nawet od setek lat wrogowi na łup wydane, ziemie, jak Śląsk i Mazury Pruskie. Przekonać się o tym wszystkim można tylko naocznie. Książki ni gazety przekonania nie dadzą, bo sprzeczne nieraz zawierają wiadomości. Poza tym Polska jest tak rozległa, że w różnych jej stronach rozmaicie ukształtował się charakter ludzki, różne wykazując zalety i wady. Wszędzie też możesz skorzystać, za wzór biorąc przymioty jednych, ucząc się zaś unikać błędów drugich.
I tak, Małopolanin na Mazowszu podziwiać może ruchliwość, dar inicjatywy i wesołość tamtejszych rodaków. Od Litwina nauczy się wytrwałości i oszczędności, od Wielkopolanina punktualności i systematycznej pracy.
Bardzo wielu dzisiejszych Polaków cierpi na fatalną wadę – zamiłowanie do życia wielkomiejskiego. Dla takich nie ma życia poza Warszawą, w najlepszym zaś razie też poza Krakowem, Lwowem, Poznaniem i Wilnem. Cała reszta kraju, według nich, to „prowincja”, na której człowiek wykształcony nie może wyżyć. Harcerz, a zwłaszcza taki, który pozna kraj z własnych po nim wędrówek, wolny będzie od tej przywary. Wszak on przywykł do trudów i niewygód, do samodzielnej pracy bez niczyjej pomocy, do życia na łonie natury. Najchętniej zaś pójdzie tam, gdzie warunki najtrudniejsze, gdzie praca najcięższa: na kresy.
A mamy tych kresów dość i wszystkie równie zagrożone. Kresy zachodnie na Śląsku, północne na Kaszubach, w Prusach książęcych i na Litwie, wschodnie na Ukrainie (która od tego właśnie wzięła nazwę, że jest „ukrainą”, czyli kresami Polski), południowe na Orawie i Spiszu. Z tych to kresów rok rocznie uciekają do większych miast Polski miękkie charaktery, nie dbając o to, czy ich kto zastąpi. Te luki zapełnić, powinno być marzeniem harcerzy. Wszak w ten sposób będą oni w pokoju następcami wielkich harcerzy narodu naszego w wiekach minionych – rycerstwa kresowego. Kupiec polski lub przemysłowiec, lekarz, adwokat czy inżynier, na tych wysuniętych czatach naszego narodu więcej wart niż dziesiątki innych, wygodnie żyjących na łatwych posterunkach społecznych.
Wskazówki dla harcmistrzów
Do tej gawędy, jak do wielu innych, gdzie mowa o polskich ziemiach i o dziejach naszych, konieczna jest duża mapa Rzeczypospolitej. Harcmistrz przy każdej sposobności będzie badał wiadomości harcerzy z dziejów i geografii ojczystej i zachęci do czytania dzieł obszerniejszych niż podręczniki szkolne.
Zachęci również do nawiązywania korespondencji kartkowej z harcerzami w różnych stronach Polski. W ten sposób mogą powstać piękne zbiory widokówek ojczystych, a od czasu do czasu można urządzić wystawę tych zbiorów, ze współubieganiem się o nagrodę. Do zupełnego jednak zbioru widokówek z całej Polski przyjść można tylko przez zorganizowaną pracę całej drużyny (lub lepiej hufca) wedle następującego planu.
Któryś z drużynowych lwowskich, dajmy na to, wyznaczy pisarza spośród harcerzy, który założy księgę albumu kartkowego polskiego. W niej zapisze szereg adresów drużyn harcowych w różnych miastach. Gdzie ich nie ma, zastąpią je adresy szkół polskich, towarzystw lub osób prywatnych. Pisarz wyłoży listownie plan cały kolejno każdej z tych osób. W razie zgody, pod pierwszy z tych adresów (np. jakiejś drużyny w Krakowie), co dzień inny harcerz wysyła swoim kosztem widokówkę miejscową, prosząc o wzajemność. Przed wysłaniem każdej, pisarz zapisuje nazwisko wysyłającego i rodzaj widoku na kartce oraz datę i adres. Uwzględnia się przy tym ewentualne życzenia zamiejscowych, nawzajem również prosząc, o ile trzeba, o pewne widoki, na których właśnie albumowi zbywa itp. Jeśliśmy wyczerpali zasób widoków miejscowych, a zależy nam na dalszych widokach Krakowa, możemy posyłać kartki inne, np. z Karpat wschodnich itp. Po wymianie widokówek z Krakowem przychodzi kolej na inną miejscowość. W ciągu roku drużyna zbiera album, złożony z przeszło 300 widoków różnych stron Polski i może z powodzeniem urządzić nawet dla szerszej publiczności wystawę, koszt zaś jest prawie żaden, bo drużyna opłaca tylko korespondencje pisarza, na każdego zaś harcerza przypada wydatek kilkunastogroszowy na miesiąc. Hufiec może znacznie rychlej dojść do ogromnego zbioru, nie zmieniając w tym planie nic, a tylko dzieląc poszczególne miasta czy części Polski między swe drużyny.
Koroną wszystkiego jednak muszą być wycieczki krajoznawcze. Prócz bliższej okolicy, przy której harcmistrz zawsze uwzględni zabytki historyczne, piękno przyrody i właściwości ludu, zbierają harcerze pilnie fundusz wycieczkowy, mogący wystarczyć na większe podróże wakacyjne. Przy wycieczkach takich każdy harcerz jest zobowiązany co dzień spisać swe wrażenia w notatniku, jeśli nie fotografuje lub szkicuje. Najlepszy opis wycieczki posyła się potem do wydrukowania w piśmie harcerskim, również najlepsze fotografie lub szkice. W razie powstania większego zbioru fotografii i szkiców, bardzo pożyteczne też będzie urządzenie z nich wystawy (ewentualnie razem z widokówkami).
Przeczytaj:
Pieśń o ziemi naszej Wincentego Pola, Złoczów (Bibl. powsz.).
Polska. Obrazy i opisy 2 tomy, Lwów, Macierz Polska.
Obrazy ziem polskich K. Chmielewskiego, Warszawa (Arct). 
Wycieczki po kraju A. Janowskiego, Warszawa 1904-07.
Mowa ojczysta
Jest w języku polskim niebywałe bogactwo form i dźwięków, jest jędrność rycerska i wdzięk melodyjny. I podziwiają go obcy, lecz za mało cenią i pielęgnują swoi. Ileż to razy, nawet z ust harcerzy naszych słyszeć można mowę skażoną, pełną obcych naleciałości, zwłaszcza zaś germanizmów i rusycyzmów!
Jest to stanowczo niezgodne ze ślubowaniem wierności Ojczyźnie. Wierność ta nie polega na oczekiwaniu sposobności do jakiegoś niezwykłego czynu. Stwierdza się ją co dzień, najdrobniejszymi na pozór czynnościami, do których należy też cześć dla przepięknej, po przodkach odziedziczonej mowy. Jeśli harcerzowi jakiemuś zawadą jest nałóg kaleczenia języka, nabyty w bezmyślnym otoczeniu, to znajdzie w sobie dość siły woli, aby otrząsnąć się zeń, tak jak się może otrząsnął z nałogu palenia tytoniu.
Zerwie zatem przede wszystkim ze szpetnymi germanizmami mowy potocznej, nie nosząc „rukzaka”, lecz torbę, nie używając „hebla”, lecz struga, ani „rajzbretu”, lecz rysownicy itd. Ale wytępi też zupełnie niepotrzebną, a po barbarzyńsku przekręconą angielszczyznę naszych sportowców: nie urządzi „matchu footballowego”, lecz „zawody w nożnej”, ani „meetingu”, lecz „igrzyska”.
Wszak jeśli Słowacki zdobył się na ciśnięcie własnej Ojczyźnie w twarz owej ciężkiej obelgi: „pawiem narodów byłaś i papugą”, stało się to w znacznej części z powodu tej właśnie chorobliwej, a wielkiego narodu niegodnej manii...
Od niej wolnym być musi harcerz. Nie wytłumaczą mu zwolennicy papuziego żargonu, że nasz język za ubogi, że ten lub ów wyraz nie da się przetłumaczyć itp. Dowodzi to tylko nieznajomości własnej mowy ze strony owych ludzi. Język nasz jest bogaty i plastyczny. W mowie staropolskiej i w gwarach ludowych mnóstwo znajdziesz słów jędrnych, znakomicie oddających pojęcia, dla których później niepotrzebnie przyjęliśmy wyrazy obce.
Ale prócz tego doskonalenia siebie samych musimy też mowie naszej zapewnić cześć należną i u obcych. A nie zawsze to umiemy czynić.
Za czasów dawnej Rzeczypospolitej, gdy Niemiec wszedł w jej granice, dworowano sobie z jego nieznajomości języka i żartobliwie nazywano „frycem” (nazwa ta później oznaczała w ogóle niedoświadczonego młodzika, stąd i my nią oznaczamy chłopca, stawiającego pierwsze kroki w harcerstwie). Jakże dziś jest inaczej. I iluż Polaków dla byle kupczyka z Prus przybyłego znajdziemy gotowych zaraz kaleczyć po niemiecku, a nawet znosić jego naigrawanie się z naszego kraju. To samo dotyczy też postępowania naszego na kresach. Nie  zawsze pomnimy, że od Opola po Kijów, jak również od Spiszu po Kurlandię, wszędzie można się po polsku rozmówić i tak też mówić jest naszym obowiązkiem.
Harcerz, jak wspomnieliśmy wyżej, pilnie uczy się języków obcych. Ale, gdzie mu tak nakazuje duma narodowa i narodowy interes, wiedzę tę trzyma w ukryciu, zmuszając obcych do poszanowania naszych praw (rzecz oczywista, że uwagi te nie odnoszą się do obcowania z ludem litewskim, biało- lub małoruskim – nie są to obcy, lecz swoi). Także w razie potrzeby korespondencji z kupcem lub fabrykantem zagranicznym harcerz użyje języka polskiego. W ten sposób zniewala go do dania zarobku naszym rodakom za granicą, jako tłumaczom lub korespondentom. Nie będzie też tworzył z „grzeczności” dla cudzoziemców nieistniejących tłumaczeń nazw naszych miast, ulic lub placów. Daje to tylko obcym zupełnie fałszywe wyobrażenia o stosunkach w naszym kraju.
Harcerz, obeznany należycie z geografią Rzeczypospolitej, zna dawne historyczne i jedynie właściwe nazwy jej części składowych: Korona i Litwa, Małopolska i Wielkopolska, Prusy królewskie i książęce, Kujawy, Mazowsze, Podlasie itd. Tych też nazw będzie używał w mowie potocznej, zarzucając imiona i podziały, stworzone przez rządy zaborcze.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz w swych gawędach i rozmowach pilnie przestrzega czystości języka i tego samego wymaga od harcerzy. W razie potrzeby, od czasu do czasu, wygłasza osobną gawędę o najczęściej zauważonych błędach. Germanizmy i rusycyzmy tępi w sposób podobny, jaki wyżej zaleciliśmy dla usunięcia przezwisk i klątw. Harcerzowi najczulszemu na czystość języka, powierza natychmiastowe ściąganie za każde uchybienie małych grzywien na fundusz zastępu (lub drużyny).
Przeczytaj:
Słowniczek błędów językowych K. Passendorfera, Warszawa (Książki dla wszystkich).
Czasopismo „Poradnik Językowy”, red. R. Zawiliński, Kraków.
Przeglądaj często Słownik Lindego i Słownik Gwar Polskich Karłowicza.
Oświata ludu
Już wiekopomna Komisja Edukacji Narodowej (1773–1793) nauczyła nas wcześniej organizować oświatę ludu, niż się to stało gdziekolwiek indziej w Europie. Dziś też pracuje się na tym polu bardzo wiele w całej Polsce. Te wyniki byłyby daleko lepsze, gdyby młodzież spełniła ciążący na niej obowiązek. Ten obowiązek nie kończy się na wrzuceniu kilku groszy do puszki TSL12 ani na zbieraniu od innych składek na oświatę ludu. Harcerz czy harcerka polska ma szukać każdej sposobności szerzenia czynnego tej oświaty. A sposobności chyba nie zbraknie. Wśród służby domowej, dziatwy ulicznej, w chacie wieśniaka czy pracowni rzemieślnika, wszędzie aż nazbyt często spotkasz niepiśmiennych, a jeszcze częściej nieuświadomionych co do Ojczyzny i swoich dla niej obowiązków. Do najpiękniejszych zaiste „dobrych uczynków” harcerza będzie też w takich wypadkach należeć nauczanie tych prostaczków, pożyczanie im książek, pism, wprowadzanie do czytelni ludowych itd.
Przemysł rodzimy
Kraje, nie posiadające własnego przemysłu skazane są na wieczną nędzę. Ginie dla nich bezpowrotnie cały zysk, jaki człowiek stwarza, przerabiając drzewo czy żelazo, len czy wełnę na produkty przemysłowe. Ginie on dla nas podwójnie, bo zysk ten płacimy z nawiązką obcym i to przeważnie naszym najcięższym wrogom, pomagając im w ten sposób do uzyskania coraz większej nad nami przewagi. Co więcej i włościanin nasz, posiadający przeważnie mało roli, potrzebuje koniecznie zarobków ubocznych. Gdy w kraju za mało fabryk, kopalń itp., włościanin idzie za granicę, a tam wynarodawia się i demoralizuje.
Harcerz też zaznajomi się zawczasu z przemysłem krajowym, pozna sposoby odróżniania wyrobów swojskich od obcych, będzie kupował, o ile można, tylko rodzime wyroby i w tym kierunku wpływał na innych. Nie da się zmylić napisami polskimi, godłem „wyrób krajowy” lub nawet wizerunkami królów polskich, jakimi często obcy fabrykanci oszukują łatwowiernych. Na wyrobie istotnie swojskim będzie wyraźnie wymieniona fabryka i miejsce wyrobu. W działach, nie posiadających dotąd fabryk w Polsce, da pierwszeństwo towarowi angielskiemu lub francuskiemu nad pruskim.
Wskazówki dla harcmistrzów
Harcmistrz zapozna harcerzy z rozmaitymi działami pracy oświatowej, Wygłosi też (najmniej raz na rok, w rocznicę Konstytucji Trzeciego Maja) gawędę o sposobie nauczania niepiśmiennych (elementarze Promyka, TSL, Falskiego), o książkach i pismach dla ludu. Dowiadywać się będzie, kto z harcerzy wykonuje obowiązek szerzenia oświaty narodowej.
Nie zaniedba żadnej sposobności pouczenia harcerzy o przemyśle rodzimym i o sposobach popierania go. Zaprowadzi ich do „bazarów krajowych” i przekona nieświadomych, jak różnorodna już jest produkcja swojska. Nie omieszka również zwiedzać z nimi wystaw przemysłu rodzimego, a przy wycieczkach stale uwzględni kopalnie, fabryki i pracownie rzemieślnicze.
W codziennym życiu dopilnuje przestrzegania prawideł, podanych w tym rozdziale, jako spełnienia ślubu wierności Ojczyźnie.
Przeczytaj:
Sprawozdania Towarzystwa Szkoły Ludowej i towarzystw pokrewnych.
Czasopismo „Przewodnik oświatowy”, Kraków.
Broszurę „Bojkot”, Lwów 1908.
Czasopismo „Bojkot” Lwów.
Zakończenie
Harce są szkołą dobrych obywateli. Uczą ich walki z żywiołami, samodzielności, poprzestawania na małym, uczą radzenia sobie w każdej potrzebie. Uczą mieć oczy i uszy otwarte i umieć z dostrzeżonych szczegółów wyciągać wnioski. Uczą poznawać i kochać przyrodę, rozwijać swe siły, zręczność i wytrwałość i uczą się ich użyć jak najlepiej dla dobra bliźnich. Uczą wreszcie w życiu codziennym służyć Ojczyźnie. Książka niniejsza ani w drobnej części nie mogła wyczerpać tego olbrzymiego zadania. Pilni harcerze uzupełnią resztę czytaniem zaleconych im książek specjalnych, a przede wszystkim własną obserwacją i doświadczeniem. Cel nasz będzie osiągnięty, gdy dziełko to stanie się pobudką do ciągłego doskonalenia się.
Ale do obowiązków dobrego obywatela należy też służba dla Ojczyzny w razie wojny.
Harcerz ćwiczeniami swymi przysposabia się w znacznej mierze i do tej służby. Musi wszakże do nich dodać musztrę i strzelanie. Pierwszej nauczy się w szkole lub w „Sokole”, drugiego wszędzie, gdzie mu się nadarzy sposobność pod kierunkiem rodaków i przy użyciu nieskażonej mowy ojczystej, najlepiej zaś w samej drużynie harcowej.
Tak pojęte przygotowanie dalekie jest od wszelkiego militaryzmu. Harcerz nie naśladuje ślepo żołnierza, lecz oddaje się takim, często do wojennych zbliżonym ćwiczeniom, które rozwijają wszechstronnie jego ciało i umysł oraz sposobią go do pomagania bliźnim i Ojczyźnie, tak w wojnie, jak przede wszystkim w pokoju.
Przeczytaj:
Dzieje wojen i wojskowości w Polsce T. Korzona, 3 tomy, Kraków 1912.
Regulamin musztry, Lwów (Związek Sokoli) 1911.
Instrukcja strzelecka W. Rawicza, Lwów 1912.

ANEKS
PRÓBY SPRAWNOŚCI*
Harcerze starający się o odznaki sprawności muszą odbyć odnośne próby przed jednym lub więcej egzaminatorem uzdolnionym, mianowanym przez naczelnictwo hufcowe. Do prób mogą stawać harcerze I lub II stopnia lub harcmistrze. Odznaki nosi się na prawym ramieniu. Są to krążki wełniane, średnio niespełna 4 cm, barwy khaki (z wyjątkiem samarytańskiej, wyszytej na białym suknie).
SPRAWNOŚCI RATOWNICZE
1. Samarytanin. Harcerz musi umieć stosować chwyt pożarniczy, ciągnąć na linie człowieka nieprzytomnego, robić improwizowane nosze, zarzucać linę ratowniczą, znać położenie głównych tętnic, zatamować krwotok żylny i tętniczy, wewnętrzny i zewnętrzny, zaimprowizować łubki oraz rozpoznać i opatrzyć złamanie członka, stosować sztuczne oddychanie, postępować w wypadku udławienia, oparzenia, otrucia, zaprószenia oka, zwichnięć i stłuczeń – stosownie do tego, czego zażądają egzaminatorzy.
Musi znać ogólnie zasady zdrowia i urządzeń zdrowotnych, jak je podaje niniejsza książka, włączając niebezpieczeństwa palenia tytoniu, niewstrzemięźliwości, niedostatecznej wentylacji i braku czystości.
2. Pielęgniarz. Musi mieć ogólne elementarne wiadomości o pielęgnowaniu chorych, o kuchni dla chorych, zachowaniu się w pokoju chorego, słaniu łóżek i wentylacji oraz umiejętność przysługiwania się starym i kalekom.
 3. Strażak. Musi zdać egzamin z używania wężów gumowych i hydrantów, lin ratowniczych, drabin, płacht do spuszczania z okien, lin, płacht do skakania, przyrządów gaszących ogień, musi umieć używać chwytu strażackiego, ciągnąć nieprzytomnych, podawać wiadra i wspinać się z nimi, wiedzieć, jak alarmować mieszkańców i policję, jak wchodzić do płonącego domu i postępować w dymie, jak zapobiegać rozszerzaniu się ognia, jak ocalać zwierzęta i chronić dobytek, jak robić „przewał” (scrum) dla powstrzymania tłumu, w końcu jak zaimprowizować liny i płachty do skakania.
4. Przyjaciel zwierząt. Musi mieć ogólne wiadomości z anatomii zwierząt domowych i gospodarskich, opisać, jak się powinno leczyć i jakie są objawy ran, złamań, zwichnięć, wyczerpania, udławienia i chromania, musi znać się na podkowach i na podkuwaniu oraz umieć zaradzić wzdęciu.
Tu należy też Ratownik, zamieszczony dalej wśród „Sprawności morskich”.
SPRAWNOŚCI RZEMIEŚLNICZE
5. Stolarz. Musi umieć dopasować i skleić dwie 2-stopowe proste deski oraz zrobić skojarzenie na wpust, skojarzenie na czop i zwęgłowanie na półwcios, ostrzyć i osadzić dłuto oraz brzeszczot struga, zrobić pudełko z zamkiem zwęgłowane na czopy proste lub też stół albo krzesło.
Nasi harcerze popisali się tak chlubnie na Zlocie harcowym w Birmingham (Anglia) w roku 1913 na poczekaniu zrobionym sprzętem zakopiańskim, że otrzymali zań dyplom honorowy.
6. Kowal. Musi umieć odciągnąć i zlipić jednocalowy pręt żelazny, zrobić podkowę dla konia, wiedzieć, jak się naciąga obręcze na koła, umieć posługiwać się młotem kowalskim oraz musi umieć kuć i podkuwać poprawnie konie na lato i na zimę, a także twardzić (hartować) stal i żelazo.
7. Blacharz. Musi:
1) zrobić i naprawić kilka prostszych, powszechnie używanych przedmiotów blaszanych,
2) ciąć i obrabiać pilnikiem małe przedmioty z żelaza,
3) wykuć z kutego żelaza niezawiłe przedmioty, np. hak w kształcie S (eso), pierścień, klamrę, hak zawiasowy albo hak na rurę,
4) obkuć i zatwardzić wkrętak albo dłuto,
5) zestawić i zlepić dwa kawałki kutego żelaza,
6) wyłożyć nazwy (polskie!) oraz zastosowania narzędzi i przyrządów, używanych powszechnie przy obróbce metali oraz uzasadnić kształty narzędzi i ich ostrza itd.,
7) wyliczyć składniki i właściwości lutu, topników i metali,
8) poznać sposób wykonywania robót w warsztatach.
8. Rurmistrz. Musi umieć zrobić spojenia rur: zestorcze stożkowe i zestorcze na wpust kaniasty, ciąć i wprawiać w okna szyby, naprawiać pęknięte rury, poprawiać zawory pływakowe i kurki wodociągowe i znać się na zwyczajnym systemie wodociągów domowych, rozprowadzających wodę gorącą i zimną.
9. Mechanik. Musi posiadać ogólne pojęcie o pracy samochodów, parowozów, silników okrętowych, wybuchowych i elektrycznych, musi również znać nazwy (polskie!) i znaczenie głównych części składowych dowolnie przez siebie obranego silnika, wiedzieć, jak się go puszcza w ruch, kieruje, zasila, zatrzymuje i smaruje.
10. Elektrotechnik. Musi umieć zrobić zwyczajny elektromagnes, poprawić przerwany wskutek „zwarcia” obwód elektryczny, wiedzieć, jaka jest metoda ratowania i cucenia osób porażonych elektrycznością, posiadać wiadomości elementarne o działaniu zwyczajnych baterii, dzwonków elektrycznych i telefonów.
11. Koszykarz. Musi posiadać ogólne wiadomości o materiale surowym używanym w tej lub innej gałęzi przemysłu, objętego odznaką.
Musi wiedzieć, skąd otrzymuje się ten surowy materiał oraz jak się go przygotowuje do plecenia i musi przedstawić przedmiot roboty bądź koszykarskiej, bądź trzcinowej, z sitowia albo ze słomy, który ma praktyczne znaczenie i został w całości przez niego zrobiony.
12. Skórnik. Musi: a) umieć podszyć buty szyte i bite oraz w ogóle naprawiać obuwie albo też b) umieć sporządzić siodło, naprawić uzdy, puśliska13 strzemion itp. oraz znać różne części uprzęży i mieć pojęcie o garbowaniu i wyprawianiu skór.
13. Tkacz. Musi mieć ogólne wiadomości o nazwach i właściwościach materiałów surowych, używanych do tkania i do przędzenia, gdzie one rosną i skąd się je otrzymuje, również musi znać nazwy i właściwości wykończonych wytworów, zrobionych z materiałów surowych.
14. Drukarz. Musi wydrukować ogłoszenie (afisz), które sam złożył, oraz musi znać nazwy różnych czcionek i wielkości papieru, musi umieć składać czcionki ręcznie albo na maszynie i znać się na działaniu maszyny drukarskiej ręcznej albo silnikowej.
15. Mistrz do wszystkiego. Musi umieć pomalować drzwi albo wannę, pobielić powałę, naprawiać armatury gazowe, zawory klozetowe i wodociągowe, uszczelniać okna i drzwi, zmieniać koszulki auerowskie i żarówki elektryczne, zawieszać obrazy, firanki i portiery, naprawiać rolety, umieszczać drążki do rolet i karnisze, rozkładać dywany, naprawiać bieliznę i wyścielane meble, robić drobne naprawy mebli, sklejać porcelanę i ostrzyć noże. 
Zamiast naprawiania armatur gazowych oraz zmieniania koszulek auerowskich i żarówek elektrycznych można umieć wprawiać szyby, tapetować ściany i naprawiać wyplatane krzesła.
16. Pracz. Musi umieć prać, maglować i prasować (nie wyłączając krochmalenia i wylśniania koszul) bieliznę płócienną, wełnianą i flanelową.
17. Krawiec. Musi skroić i uszyć na własną miarę, ręcznie lub na maszynie, harcerską koszulę mundurową i krótkie spodenki. 
18. Mularz14. Musi ułożyć co najmniej cztery warstwy ściany pionowej oraz jej rogu, kładąc je na podwalinie i warstwie nieprzemakalnej. Musi zrobić zaprawę mularską i umieć posługiwać się pionem i kielnią.
19. Górnik. Musi mieć ogólne wiadomości z jednej z gałęzi przemysłu górniczego, więc z kopania węgla, żelaza albo innego minerału, musi wiedzieć, jakie z pracą w tym przemyśle są połączone niebezpieczeństwa i jakie są przeciw nim środki obrony oraz musi odbyć co najmniej sześciomiesięczną pracę pod ziemią.
20. Introligator.
SPRAWNOŚCI ROLNICZE
21. Rolnik. Musi posiadać wiadomości nabyte przez praktykę w oraniu, uprawie roli, sianiu, sadzeniu i drenowaniu, musi posiadać również ogólne wiadomości o maszynach rolniczych, zbiórce siana, o żęciu, zwożeniu i stożeniu oraz musi zaznajomić się ze zwykłą całoroczną pracą gospodarską, nie wyłączając doglądania bydła, koni, owiec i nierogacizny.
22. Ogrodnik. Musi skopać kawałek ziemi, co najmniej metr kwadratowy, zasadzić i pomyślnie wyhodować z nasion czy z sadzonek sześć gatunków jarzyn albo kwiatów. Musi znać nazwy tuzina roślin, wskazanych w pospolitym ogrodzie oraz znać się na oczyszczaniu drzewek, szczepieniu i nawożeniu. 
23. Mleczarz. Musi posiadać wiadomości nabyte przez praktykę w doglądaniu zwierząt dojnych, w dojeniu, robieniu masła i sera, sterylizowaniu mleka bez używania środków chemicznych oraz w utrzymywaniu w czystości naczyń i przyrządów mleczarskich.
24. Hodowca drobiu. Musi posiadać wiadomości nabyte przez praktykę przy wylęgarniach, przy nasadzaniu na jaja, przy higienicznych kurnikach, kojcach z naczyniami dla pośladu, również musi umieć drób wyhodować, karmić, zarzynać i tuczyć na sprzedaż, wreszcie musi umieć opakowywać drób i jaja do wysyłki.
25. Bartnik. Musi posiadać wiadomości nabyte przez praktykę przy chwytaniu i osadzaniu rojów oraz przy ulach, musi znać się w ogóle na bartnictwie, nie wyłączając używania sztucznych plastrów.
26. Leśnik. Musi umieć poprawnie ścinać drzewa siekierą, posługiwać się piłą do ścinania grubych pni, poznawać z wyglądu różne gatunki drzew oraz wiedzieć, do czego się ich używa, musi rozpoznać, czy dane drzewo (mianowicie drzewo o wartości budulcowej) rozwija się dobrze, czy też źle, musi znać używane w handlu nazwy i wymiary desek, bali itd. oraz wiedzieć, jak się oblicza drzewo, musi znać główne zasady dźwigania, spuszczania i układania w stosy pni i kory drzew powszechnych w danej okolicy, w końcu musi umieć ostrzyć siekierę na kamieniu do toczenia oraz posługiwać się klinami.
SPRAWNOŚCI WYMAGAJĄCE PEWNEGO PRZYGOTOWANIA SZKOLNEGO
27. Lotnik. Musi sporządzić model samolotu albo balonu sterowego z odpowiednim mechanizmem, który przeleciałby co najmniej 25 m, musi również znać teorię samolotów, balonów zwyczajnych i sterowych oraz ich silników.
28. Miernik. Musi poprawnie narysować na mapie w skali 1:2500 ważniejsze szczegóły drogi na długości 1 km i teren po obu stronach tej drogi na przestrzeni do 500 m wszerz, rysując wprost z terenu oraz musi później przerysować tę samą mapę z pamięci. Musi umieć mierzyć wysokości drzew, słupów telegraficznych, wież kościelnych i opisać, jaką posługiwał się przy tym metodą. 
29. Geolog. Musi posiadać ogólne wiadomości o różnych okresach kształtowania się skorupy ziemskiej i wiedzieć, które skały są wodonośne. Musi znać się na przerwach, na fałdach i uskokach w uwarstwieniu skał. Musi umieć oznaczyć:
a) dwadzieścia różnych minerałów w stanie naturalnym,
b) dwadzieścia różnych skamieniałości, przy tych ostatnich zaś musi wiedzieć, do jakiego one należą okresu.
30. Astronom. Musi posiadać ogólne wiadomości o istocie i ruchach gwiazd. Musi umieć wskazać i nazwać sześć najważniejszych konstelacji, znaleźć północ nie przy pomocy gwiazdy biegunowej, która może być niekiedy zakryta chmurami itp., lecz według innych gwiazd i umieć powiedzieć w nocy na podstawie gwiazd lub księżyca, która jest godzina. Musi posiadać ogólne wiadomości o wzajemnym położeniu i o ruchach ziemi, słońca i księżyca, o przypływach i odpływach morza, zaćmieniach słońca, meteorach, kometach, o plamach na słońcu i o planetach. 
31. Tłumacz. Musi umieć prowadzić zwykłą rozmowę, napisać na temat dany przez egzaminatora zwykły list oraz przetłumaczyć ustęp z książki albo z gazety w języku esperanto, ido15 lub w jakimkolwiek języku obcego kraju, a także móc rozmawiać przy pomocy alfabetu głuchoniemych.
32. Pisarz. Musi zdać egzamin z pisania piórem, składania czcionek, pisania na maszynie.
Zamiast tego ostatniego może też zdać egzamin ze stenografii, pisząc co najmniej 20 wyrazów na minutę, z pisania listów z pamięci na temat, który otrzymał pięć minut naprzód, oraz ze zwykłej rachunkowości (buchalterii).
33. Przyrodnik. Musi zebrać liście trzydziestu różnych drzew albo sześćdziesiąt gatunków kwiatów polnych i leśnych, paproci lub traw, zasuszyć je oraz wkleić i poprawnie oznaczyć w zielniku.
Albo też zamiast tego:
Musi wykonać kolorowane rysunki z natury dwudziestu kwiatów, paproci lub traw, albo dwanaście szkiców z życia zwierząt i ptaków. Razem z wykończonymi rysunkami należy przedstawić pierwotne szkice z natury.
Albo też zamiast tego:
Musi w muzeum albo w ogrodzie zoologicznym lub też z niepodpisanych barwnych obrazków umieć rozpoznać sześćdziesiąt różnych gatunków zwierząt oraz opisać życie, zwyczaje, wygląd i znaczenie w handlu dwudziestu spomiędzy nich.
Albo też zamiast tego:
Musi umieć opisać zwyczaje trzydziestu różnych gatunków ptaków i zwierząt, poznając je również po śpiewie, wyciu i w ogóle po głosach.
34. Fotograf. Musi zdjąć, wywołać i odbić dwanaście różnych fotografii, mianowicie trzy wnętrza, trzy portrety, trzy krajobrazy i trzy błyskawiczne zdjęcia przedmiotów w ruchu, również musi posiadać wiadomości o teorii i zastosowaniu soczewek, budowie aparatów i działaniu płynów chemicznych, używanych przez fotografów.
35. Grajek. Musi umieć grać dobrze na jakimś instrumencie muzycznym (trójkąta się nie liczy) i czytać łatwe nuty na fortepian albo też musi grać dobrze na jakiejkolwiek muzycznej zabawce, np. na gwizdku za 10 groszy lub na harmonijce, oraz śpiewać jakąś pieśń.
36. Krzewiciel przemysłu. Musi wiedzieć, z jakich polskich fabryk i przedsiębiorstw można dostać przedmioty codziennego użytku i gdzie je można kupić. Musi wykazać się, że co najmniej przez 2 miesiące służył skutecznie zebranymi wiadomościami 8 osobom. Musi zapoznać się dokładnie (o ile możności) ze sposobem wykonywania prac, najmu robotników i przyczyniania się do dobrobytu narodowego jednego z polskich zakładów przemysłowych lub handlowych.
SPRAWNOŚCI HARCERSKIE 
W ŚCIŚLEJSZYM ZNACZENIU
37. Strzelec. Musi zdobyć 60 punktów na 100 możliwych, strzelając 20 razy z odległości 200, 500 albo 600 m.
Albo też z odległości zmniejszonej:
Zdobyć 80 punktów na 100 możliwych, strzelając 20 razy na odległość 200, 500 albo 600 m, zmniejszoną do 15, 20 albo 25 m.
Albo też:
Zdobyć 80 punktów na 100 możliwych, strzelając 10 razy do tarcz decymalnych na odległość 15, 20 albo 25 m.
Do strzelania ze „zmniejszonej odległości” nadaje się jakakolwiek strzelba jednoładunkowa o kalibrze nie większym nad 6 mm albo wiatrówka o kalibrze nie większym nad 7 mm. Jeżeli strzela się z małej strzelby albo z wiatrówki, o wartości strzału orzeka położenie środka dziurki, zrobionej przez strzał. We wszystkich wypadkach wolno strzelać z jakiejkolwiek postawy. Liczy się: Oko – 5 punktów, dalsze koła po 4, 3 i 2. 
Musi umieć oceniać odległości w nieznanym terenie, trzy razy do odległości 300 m, pięć – między 300 a 600 m, przeciętny błąd w dziesięciu ocenach nie może przekroczyć 25%.
38. Tropiciel. Musi zdjąć z natury serię dwunastu fotografii zwierząt leśnych, wywołać i skopiować je oraz podać szczegóły z życia tych zwierząt, ich zwyczajów i opisać ich wygląd.
39. Przewodnik. Musi: a) mieć dokładną znajomość miejscowości dokoła siedziby drużyny, obejmującą strażnice ogniowe i policyjne, szpitale, urzędy pocztowe, telegraficzne i telefoniczne, linie kolejowe, omnibusowe i tramwajowe, wybitniejszych (nie ponad 6) lekarzy, fabryki, biura wynajmu koni, garaże samochodowe, naprawę rowerów oraz, tylko na wsi, folwarki z ich przybliżoną powierzchnią i jakością lub tylko w mieście: głównych kupców żywnościowych i stanowiska dorożek.
(Uwaga. Przestrzeń, do której odnosi się ta dokładna znajomość, określa się promieniem 3-kilometrowym z siedziby na wsi lub w miastach do 20000 mieszkańców, 11/2 km w miastach od 20000 do 50000, a w miastach ponad 50000 promieniem 750 m (= 1000 kroków). Egzaminator może dowolnie obierać obszar dla wykluczenia okolic niepożądanych, a na równej przestrzeni z innej strony).
b) Mieć ogólną znajomość okolicy, tak aby móc prowadzić obcych we dnie i w nocy w promieniu 8 km i dać im wskazówki, jak dostać się do głównych przedmieści, powiatów lub miast w promieniu 40 km.
c) Mieć ogólną znajomość dziejów miejscowości i wszelkich budowli o znaczeniu historycznym.
40. Pływak. Musi przepłynąć w ubraniu (mając co najmniej koszulę, spodenki i skarpetki) 50 m i rozebrać się w wodzie. Musi przepłynąć (bez ubrania) 100 m na piersiach i 50 m na plecach, mając ręce bądź po bokach, bądź założone na piersiach. Musi umieć dawać nurka i podnosić przedmioty z dna. 
41. Pionier. Musi okazać szczególną wprawę w ścinaniu drzewa grubości 25 cm albo w starannym i szybkim zaostrzaniu końca żerdzi, w robieniu ośmiu rodzajów węzłów w ciemności albo z zawiązanymi oczyma, w wiązaniu poprawnym belek na rusztowania, w robieniu modelu mostu albo słupa do zatknięcia chorągwi, w budowaniu kuchni polowej, w budowaniu szałasu dowolnego rodzaju na trzech mieszkańców.
42. Sygnalista. Musi przebyć próbę zarówno wysyłania, jak i odbierania wiadomości za pomocą chorągiewkowej sygnalizacji semaforowej i znakami Morse’a. Najniższa miara – dwadzieścia cztery litery na minutę przy sygnalizacji znakami Morse’a, trzydzieści sześć – przy semaforowej.
Musi umieć wydawać i odczytywać sygnały głosowe, musi także umieć dawać dobre sygnały dymem i świetlne przy pomocy ognisk.
Musi pokazać właściwe sposoby sygnalizowania laską, tak jak to podaje niniejszy podręcznik.
43. Telegrafista. Musi się znać na prostych obwodach elektrycznych, musi umieć wysyłać i odbierać wiadomości przy pomocy klucza Morse’a i sygnałów dźwiękowych z szybkością 30 liter na minutę, musi umieć wyjaśnić konstrukcję i czynić proste naprawy zwykłego telegrafu wskazówkowego oraz znać podstawowe zasady urządzenia telegrafu bez drutu. 
44. Szermierz. Musi osiągnąć sprawność w dwu z pomiędzy następujących umiejętności:palcaty, szermierka laską harcerską, szablą, pięściarstwo, dżiu-dżicu, gimnastyka.
45. Kolarz. Musi podpisać oświadczenie, że posiada rower w dobrym stanie, na którym będzie służył Rzeczypospolitej, jeżeli kiedykolwiek na wypadek potrzeby będzie do tego wezwany. Musi umieć jeździć zadowalająco na swoim rowerze i naprawiać pęknięcia itp. Musi umieć rozeznawać się według mapy i powtarzać poprawnie ustne rozkazy. Jeżeli przestanie być właścicielem roweru, musi zwrócić odznakę.
46. Jeździec. Musi umieć jeździć wszystkimi chodami oraz przeskakiwać konno zwyczajny płot, poprawnie zakładać uzdę i siodłać konia, zakładać uprząż na jednego albo parę koni i umieć powozić. Musi wiedzieć, jak się poi, karmi i oprząta konie w stajni, dlaczego zła jest trenzla16 górna na wierzchowcu lub koniu pociągowym i źle leżąca popręga17, jakie są główne powody chromania18 i środki zaradcze na nie.
47. Trębacz. Musi na trąbce grać poprawnie hejnał harcerski oraz następujące sygnały wojskowe: alarm, atak, służbowi (służbowi zastępcy), rozkazy, zapowiedź parady, na stanowiska, do szeregu, rozejść się, wydawanie racji, pierwsze i drugie wezwanie na obiad (żołnierzy), pobudka ranna, pożegnanie nad grobem, światło zgasić.
48. Narciarz. Musi mieć własne narty w dobrym stanie. Opanować narty nawet w bardzo trudnym terenie (jazda wprost i wychodzenie pod górę, jazda zakosem, płużenie, zatrzymywanie się, jazda łukiem, sprawne pokonywanie przeszkód wszelkiego rodzaju). Orientować się w zimie (mgła, zadymka). Dokładnie odnosić rozkazy. Móc narty w każdej chwili naprawić. Znać zasady higieny narciarza, umieć zachowywać się w razie niebezpieczeństwa lawin śniegowych. 
49. Taternik drugiej klasy. Musi mieć ogólne wiadomości z geologii (pochodzenie, wiek, skład petrograficzny), geografii (położenie, podział, wody, wysokości ważniejsze) i przyrody (zoologia, botanika, meteorologia) Tatr. Znać baśnie i lud tatrzański, zatańczyć „zbójnickiego”. Znać wszystkie dolinki i doliny w okolicy Zakopanego, wszystkie łatwiejsze szczyty w okolicy Czarnego Stawu Gąsienicowego, bliższe szczyty Tatr Zachodnich, wszędzie móc zaprowadzić. Znać przejście do Morskiego Oka przez Zawrat i przez Halę Waksmundzką, przejść tamtędy dwa razy.
Taternik pierwszej klasy. Musi mieć wiadomości z geologii, geografii i przyrody Tatr w stopniu wyższym. Mieć znajomość panoramiczną szczytów (z każdej więcej uczęszczanej przełęczy lub szczytu), orientować się (w mgle także), odbyć samodzielne wycieczki okrężne po Tatrach wysokich na l, 2, 3 lub 4 dni, być na polskich szczytach średnio trudnych (klasyfikacja „Przewodnika po Tatrach” Świerza), prócz tego na Gerlachu, Łomnicy, Lodowym i Wysokiej. Znać wszystkie schroniska po polskiej i węgierskiej stronie Tatr. Umiejętnie zakładać noclegi w górach (rozpalanie watry i w deszcz, poprawianie koleb). Umiejętnie obchodzić się z wyekwipowaniem wysokogórskim (lina, czekan), asekuracja na linie (w skale i w śniegu), 6-metrowy zjazd na linie tzw. „ kluczką”. Odbyć trzy wycieczki samodzielne, podczas których używa się liny.
50. Kucharz. Musi umieć rozpalić ognisko i zrobić kuchnię z kilku cegieł albo kłód oraz gotować następujące potrawy: duszona pieczeń, jarzyny, omlet, budyń ryżowy lub też inne potrawy, które egzaminator uzna za równoważne, musi umieć robić herbatę, kawę i kakao, wyrobić ciasto i piec chleb w piecu piekarskim albo nad ogniskiem obozowym, upiec bułkę lub placek obozowy (dokoła kija), musi umieć krajać mięso i podawać odpowiednio talerze i półmiski do stołu.
SPRAWNOŚCI MORSKIE
51. Ratownik. Musi wykonać ratowanie z wody według czterech metod i uwolnić się w wodzie od trzech chwytów tonącego, przy czym przy metodach ratowania musi ratowanego ciągnąć co najmniej 10 m. Musi umieć pokazać metodę przywracania do życia i wywoływania ciepła i obiegu krwi, a jeśli jest harcerzem morskim, musi umieć posługiwać się przyrządem do ratowania na morzu.
52. Wioślarz. Musi umieć kierować łodzią przy pomocy jednego wiosła, dwu wioseł, popychania żerdziami i wiosłowania krótkim wiosłem z tyłu łodzi, sterować łodzią, obsadzoną wioślarzami i przeprowadzić ją wzdłuż statku i przystani. Musi umieć na pamięć 128 kierunków na kompasie. Musi wiedzieć, jak się holuje i jak się należy zachować podczas holowania. Musi po uzbrojeniu (żaglach) poznawać różne rodzaje statków. Musi umieć robić różne wiązania i pętlice, węzły i połączenia lin oraz umieć rzucać liną.
53. Sternik. Musi umieć płynąć na łódce pod żaglem, kierować żaglami oraz dodawać i zbierać żagle. Musi w pełni znać mapy admiralskie najbliższego portu i wybrzeża po obu jego stronach. Musi wiedzieć o beczkach, latarniach morskich, kopcach i wskaźnikach prowadzących do portu i z portu oraz umieć mierzyć głębokość wody. Musi znać przyjęte przy spotkaniu się okrętów zasady światła, wywieszane przez wszystkie rodzaje okrętów, sygnały niebezpieczeństwa i burzy oraz klucz sygnałów handlowych. Musi umieć zarówno na lądzie, jak i na morzu oznaczać położenie przy pomocy dwu krzyżujących się kierunków i musi co najmniej przez miesiąc prowadzić dziennik okrętowy, zapisując w nim wiatr, pogodę, barometr i termometr, jak się to zwykle czyni na morzu.
54. Strażnik pobrzeżny. Musi znać każdą skałę i każdą mieliznę w obrębie linii 10 m głębokości wzdłuż brzegu na rozciągłości mili (71/2 km) w pobliżu siedziby swojej drużyny. Musi się znać na odpływie i przypływie morza oraz wiedzieć, jak się ustala czas wysokiej i niskiej wody. Musi wiedzieć, kiedy wschodzi i zachodzi księżyc i znać jego kwadry. Musi znać system prądów w ciągu całego przypływu i odpływu. Musi znać wszystkie niebezpieczne dla kąpiących się i zwiedzających miejsca, takie jak ruchome piaski i miejsca, w których można być odciętym przez przypływ, oraz wiedzieć, co czynić w razie powstałego stąd niebezpieczeństwa. Musi wiedzieć, gdzie są najdogodniejsze miejsca do lądowania dla łodzi i gdzie mogą te znaleźć schronisko w razie burzy. Musi znać znak łodzi rybackich, które odwiedzają wybrzeże i flagi państwowe przepływających okrętów. Musi znać latarnie morskie, które można zobaczyć z jego odcinka wybrzeża, oraz umieć opisać światła, jakie one wysyłają. Musi znać sygnały latarni morskich, sygnały na burzę, stanowiska straży pobrzeżnej, statki holownicze, łodzie ratunkowe i przyrząd do ratowania na morzu, najbliższe urzędy telegraficzne, telefony i adresy lekarzy, do których łatwo można się z każdej strony dostać oraz klucz sygnałów handlowych.
55. Rybak morski. Musi posiadać zasadnicze wiadomości o różnych metodach łowienia targowych ryb morskich przy pomocy niewodu, sieci i linek oraz chwytania skorupiaków. Musi nabyć doświadczenia w co najmniej trzech sposobach spośród tych metod, z których jeden ma być przy pomocy niewodu. Musi znać klucz sygnałów handlowych.

HARCE DZIEWCZĄT
Ruch harcerski ma w sobie dużo pierwiastku męskiego, jest jednak też w wysokim stopniu ogólnoludzki. Nic też dziwnego, że wkrótce po założeniu harcerstwa dla chłopców spróbowano przystosować rzecz i do natury dziewczęcej. Dzieła tego dokonała siostra gen. Baden-Powella, panna Agnieszka Baden-Powell, a drużyny harcerek odtąd powstają we wszystkich krajach oświeconych. I Polska tu nie zajmuje miejsca pośledniego.
W Anglii uważano za stosowne zrzeszenie dziewczęce założyć zupełnie odrębnie od męskiego, a dalej wyróżniono je zewnętrznie osobną nazwą (Girl Guides – przewodniczki), innymi odznakami, a nawet zamiast zwierzęcych godeł zastępowych użyto roślin (więc zastęp pierwiosnków, śnieżyczek, konwalii, dzwonków itp.).
U nas oparto słabe zrazu zrzeszenia dziewcząt o silniejsze harcerstwo męskie. Drużyny są oczywiście odrębne i pracują pod odrębnym zarządem, lecz ten zarząd jest częścią ogólnoharcerskiego Naczelnictwa Związkowego, tworząc w nim „Wydział Żeński”.
Także pod względem nazwy i odznak nie wprowadzono u nas różnic. Drużynom nadano patronki spomiędzy sławnych niewiast polskich (królowej Jadwigi, Anny Doroty Chrzanowskiej, Marii Leszczyńskiej, Emilii Platerówny, Henryki Pustowójtówny i in.). Godła zastępów obrano spomiędzy zwierząt, których nazwa w naszym języku jest żeńska, a więc: wydry, wiewiórki, sarny (opuścić rogi u „kozła”, głos: ii, ie), kozice, foki, przepiórki, czajki, kukułki, jaskółki, mewy.
Pod tymi względami zapewne nie będzie potrzeba czynić zmian, gdyż doświadczenie wykazało, że poszliśmy drogą jedynie wskazaną. Natomiast wiele pracy jeszcze będzie potrzeba w kierunku udoskonalenia samych metod roboty wychowawczej. Tu jeszcze wiele wypadnie nauczyć się od starszego zrzeszenia angielskiego i dlatego w poniższych uwagach będziemy się trzymać tego wzoru.
Przyrzeczenie, a w związku z tym i powitanie (tajny znak) nie różni się od męskiego. Co do prawa, wprowadzono tylko drobne zmiany:
W prawie 5. opuszczono obowiązek szczególniejszej uprzejmości dla kobiet, a zatem: „...jest grzeczna dla każdego, osobliwie zaś dla dzieci, dla starców, kalek, chorych itp.”.
Prawo 10. przeniesiono na miejsce szóste i skreślono objaśnienie tego prawa.
Prawo 7. = męskiemu 6.
Prawo 8. = męskiemu 7.
Prawo 9. = 8., tylko harcerka nie „pogwizduje”, lecz „nuci”.
Prawo 10. = męskiemu 9.
Wszystkie te zmiany można przyjąć, z wyjątkiem zmiany porządku praw, nie mającej należytego uzasadnienia.
Wymagania przy próbach zarazem wskażą nam kierunek pracy w drużynach dziewczęcych angielskich.
Młódka przebywa próbę nieco lżejszą niż młodzik, zamiast prawa ma znać i wyjaśnić tylko trzy części przyrzeczenia harcerskiego, z sześciu węzłów, obowiązkowych dla młodzika, może wybrać tylko cztery.
Harcerka II stopnia musi:
1. Znać prawo harcerskie.
2. Służyć przynajmniej miesiąc jako młódka.
3. Znać zasady pierwszej pomocy, tamowania krwotoków, opatrunek złamanej nogi.
4. Znać ogólnie alfabet Morse’a.
5. Tropić na przestrzeni kilometra w ciągu 30 min, skroić i uszyć chorągiewkę sygnałową lub zamiast tego: wyciąć z papieru i zestawić chorągiew narodową i znać jej sposób zawieszania i dzieje.
6. Rozłożyć i rozpalić ognisko przy pomocy najwyżej 2 zapałek, o ile można w polu.
7. Usłać łóżko należycie.
8. Znać tajne hasła harcerek. (Polegają one przeważnie na odwróceniu porządku liter w znanych hasłach harcerskich, u nas zatem mogłoby w tym celu służyć np. „Ja Wuzc”, lub „Owtsrec rah”).
Aby otrzymać I stopień, harcerka II stopnia obowiązana jest przebyć wpierw próbę Samarytanki i:
1. Ukazać położenie główniejszych tętnic, kości, narządów wewnętrznych (bez nazw łacińskich).
2. Rozpoznać złamania kości.
3. Ukazać sposób tamowania krwotoków tętniczych i żylnych.
4. Improwizować łubki i wyścielić je.
5. Wykonać opatrunek złamanej kończyny i głowy, wiązać węzły płaskie.
6. Improwizować nosze.
7. Użyć chusty trójkątnej.
8. Wiedzieć, jak pomóc w dwu z następujących wypadków: udławienie, sparzenie, otrucie, zaprószenie oka, wstrząs, zwichnięcie, stłuczenie.
9. Znać główne zasady ochrony zdrowia.
10. Poznać postępowanie przy udarze mózgowym.
11. Improwizować kataplazmy (chleb, otręby, mąka owsiana, cebule).
Próbę tę należy ponawiać corocznie.
Harcerka I stopnia musi:
1. Mieć odznakę I stopnia.
2. Mieć odznakę Samarytanki.
3. Dowieść, że złożyła najmniej szylinga (120 K) do kasy oszczędności.
4. Mieć znajomość sztuki gotowania, sprawić i ugotować królika lub ptaka i ugotować lub przynieść leguminę albo pieczyste własnego gotowania.
5. Okazać znajomość dziejów siedziby drużyny, pogotowia ratunkowego, policji, telefonu, straży pożarnej itp. i naszkicować z grubsza mapkę.
6. Podać dokładnie tajne hasła harcerek.
7. Przynieść spódnicę lub bluzkę własnej roboty lub coś równej wartości z tego działu.
8. Przepłynąć 50 m lub okazać spis dwunastu zadowalających „przysług”.
9. Oceniać nieznane odległości, wysokości, rozmiary, liczby z błędem poniżej 25%.
10. Ukazać strony świata bez kompasu.
11. Przyprowadzić młódkę, przygotowaną przez siebie (to można wykonać w ciągu 3 miesięcy). 
Odznaki sprawności otrzymują harcerki w wyborze nieco mniejszym niż chłopcy i w częściowo innym rodzaju. Wśród sprawności ratowniczych mamy tu prócz opisanej już Samarytanki, Pielęgniarkę i Pożarniczkę. Sprawności rzemieślnicze (w części pomocne przy prowadzeniu gospodarstwa domowego): Kucharka, Niańka, Praczka, Mleczarka, Gospodyni, Hodowczyni koni, Krawczyni, Kwiaciarka. Sprawności harcerskie w ściślejszym znaczeniu: Sterniczka, Kolarka, Gimnastka, Przewodniczka, Pionierka, Sygnalistka, Pływaczka. 
Sprawności wymagające przygotowania szkolnego: Artystka, Pisarka, Lotniczka, Tłumaczka, Muzyczka, Przyrodniczka, Telegrafistka, Elektrotechniczka.
Odznakę „Srebrnej ryby” otrzymuje harcerka I stopnia, posiadająca odznaki: Pisarki, Kucharki, Niańki, Mleczarki, Kwiaciarki, Pożarniczki, Gimnastki, Tłumaczki, Praczki, Gospodyni, Muzyczki, Krawczyni, Przyrodniczki, Pielęgniarki, Przewodniczki, Pionierki, Sygnalistki, Pływaczki.
Strój harcerki. Angielska harcerka nosi kapelusz podobny do męskiego, lecz barwy granatowej, na szyi chusteczkę jasnoniebieską (używaną jako chusta trójkątna, temblak itp.), bluzkę z kieszonkami barwy drużyny, spódnicę granatową z dwiema kieszeniami, pończochy granatowe lub czarne, pasek skórzany brunatny, buciki czarne. Używa laski harcerskiej przy służbie samarytańskiej. Plecak, blaszanka, scyzoryk, barwa zastępu (pęk wstążeczek), jak u chłopców.
Podobnie, tylko mniej barwnie, noszą się i nasze harcerki (patrz rycina).
Wilczęta (zuchy)
Z końcem 1913 r. postanowił angielski związek harcerski przystąpić do zrzeszania dzieci lat 9–11 w osobne drużyny pod nazwą „wilcząt”*  (Wolf Cubs, u nas też „zuchy”).
Wilczęta nie noszą laski. Na głowę wdziewają ciemnozieloną czapeczkę z żółtą obwódką. Zamiast koszuli harcerskiej – dzianka (sweter) ciemnozielona albo granatowa. Ukłon składają dwoma palcami, stosownie do dwóch (nie trzech) punktów swego przyrzeczenia, które brzmi:
Przyrzekam uczynić wszystko, co w mej mocy, aby:
1) Spełniać swe obowiązki wobec Boga i Ojczyzny.
2) Wyświadczyć co dzień komuś przysługę. 
Prawo harcerskie nie obowiązuje wilcząt. Natomiast wielką wagę kładzie się na codzienne wyświadczanie przysług.
Stopnie mają wilczęta trzy: 1) Wilczątko ma znać znaki harcerskie i ukłon wilczęcia oraz złożyć przyrzeczenie. 2) Wilczę II stopnia znajomość sztandaru narodowego, wiązanie 6 węzłów (jak u harcerzy) i wyjaśnienie, do czego służą, wykonać poprawnie 5 ćwiczeń cielesnych z podręcznika wilcząt. 3) Wilczę I stopnia – ma znać zasady pierwszej pomocy i opatrunków (jak harcerz II stopnia), iść za tropem kilometr w 40 minutach albo (w mieście) opisać zadowalająco zawartość jednej z 4 wystaw sklepowych po 1 min oglądania każdej z nich, albo (gra Kima) zapamiętać po minucie patrzenia 16 drobiazgów starannie dobranych na 24, przebyć krokiem harcerskim 11/2 km w 14 minutach, położyć i rozpalić ognisko w polu, używając najwyżej 2 zapałek, ugotować 10 dkg mięsa i dwa ziemniaki w przepisowej blaszance w polu nad ogniskiem obozowym, o ile można. Mieć najmniej 1/2 szylinga (60 hal.) w kasie oszczędności, znać 16 głównych kierunków kompasu.
Odznaką wilcząt jest mosiężna główka wilczęcia, noszona na czapce z przodu. Prócz tego wilczę II stopnia nosi jedną, I stopnia zaś dwie gwiazdki.
Gen. Baden-Powell napisał dla wilcząt osobny podręcznik pt. „Wolf Cubs”.
U nas oddano drużyny wilcząt pod zarząd Wydziału Żeńskiego Naczelnictwa Związkowego. Wyszedł też podręcznik B. Zienkiewiczówny pt. „Związek zuchów” (Warszawa 1918, Lisowska).
Starsi harcerze
Równocześnie ze zrzeszeniem wilcząt, powstał w Anglii „Związek Przyjacielski Harcerzy” (The Scouts Friendly Society), obejmujący drużyny „starszych harcerzy” (Old Scouts), tj. byłych harcerzy, którzy po skończeniu 18 lat zapragnęli pozostać i nadal w harcerstwie, a nie mają zdolności, czasu czy ochoty do pracy w roli harcmistrzów.
Związek ten 1) utrzymuje łączność starszych harcerzy między sobą i z harcerstwem, 2) przechowuje ideały dobrej służby obywatelskiej, której uczyli się jako chłopcy, 3) przyciąga do ruchu harcerskiego młodzieńców nie wychowanych w harcerstwie i daje im sposobność służenia Ojczyźnie, 4) pośredniczy w uzyskaniu pracy w kraju i w koloniach, 5) ubezpiecza swych członków na wypadek niezdolności do pracy, 6) zakłada kluby towarzyskie dla swych członków, urządza wycieczki i obozy.
Członkowie Związku podpisują oświadczenie, że będą 1) odnosić się z czcią do Boga i króla, 2) codziennie wyświadczać komuś przysługę, 3) starać się pomagać harcerzom przez przykład, nauczanie lub inaczej, 4) starać się wszelkimi siłami służyć Ojczyźnie w swoim zawodzie lub poza nim.
U nas potrzebę takiego zrzeszenia odczuwa się powszechnie od dawna. Najlepszą postacią jego urzeczywistnienia byłoby oparcie go o Sokolstwo19 z korzyścią obopólną. Starsi harcerze zyskaliby gotowe sale gimnastyczne, boiska, izby dla zebrań, a może i fundusze dla „ruszenia z miejsca”, zaś Sokolstwo zasiliłoby się bardzo dobrym materiałem członków, który pomógłby do rozszerzenia celów Sokolstwa i podniesienia jego poziomu ideowego.
POLSKIE PIŚMIENNICTWO HARCOWE
(Materiału dostarczył w znacznej części dh A. Ciołkosz, Tarnów)
I. PODRĘCZNIKI OBEJMUJĄCE CAŁOŚĆ HARCÓW
	1.	B. Zienkiewiczówna Ćwiczenia, gry i zabawy zuchów, Warszawa (Lisowska) 1919.
	2.	A. Pawełek Gawędy instruktorskie. Zbiór tematów przeznaczony dla starszej młodzieży harcerskiej i kierowników, Kijów (Idzikowski) 1919.
	3.	A. Pawełek Młoda drużyna, Podręcznik pracy harcerskiej w drużynie, przedmowa ks. dr K. Lutosławski, Kijów (Nacz. Harc.) 1918.
	4.	R. Kawalec Polowanie, Kraków (Samopomoc młodzieży szkolnej, Biblioteka Powieści Harcerskiej, Nr 1) 1919. 
	5.	S. Rudnicki Kalendarz harcerza-skauta na rok 1919, R. III, Warszawa.
	6.	O. Woroniecki O przyszłość ruchu skautowego w Polsce, Kraków 1920.
	7.	A. Małkowski Scouting jako system wychowania młodzieży, Lwów (Związek Sokoli) 1911.
	8.	E. Piasecki, M. Schreiber Harce młodzieży polskiej, Lwów (Tow. Naucz. Szk. Wyż.), I. wyd. 1912, II. wyd 1917, III. wyd. 1920. 
	9.	M.G. Młodzi wywiadowcy (Boy Scouts), opr. na podstawie Baden-Powella, Warszawa („Wiecz. rodz.”) 1912.
	10.	Sir R. Baden-Powell Skauting dla młodzieży, tłum. Br. Bouffałł, Warszawa 1913.
	11.	M. G. Podręcznik skauta, książka dla młodych harcerzy, Warszawa 1914.
	12.	S. Osada Skauting, Chicago 1914.
	13.	S. Sedlaczek Szkoła harcerza, wyd. I. Kijów 1916, wyd II. Kijów (Nacz. harc.) 1917.
	14.	H. Glass, T. Sopoćko Książeczka harcerza, Kijów (Nacz. harc.) 1917.
II. ĆWICZENIA I ZABAWY HARCOWE W OGÓLE, PRZYGOTOWANIE DO PRÓB HARCERSKICH
	15.	Z. Wyrobek Vademecum skauta, Wyd. I. Kraków 1912, II. 1913, III. 1919.
	16.	Dr. H. A. Mojmir Ćwiczenia i zabawy skautowe, Lwów (Związek sokoli) 1912.
	17.	Bielon Jak należy rozumieć „Egzamin na III stopień”?, Warszawa („Czytania dla harcmistrzów”, 1.) 1917.
	18.	Regulaminy, Cz. I. Próby na stopnie harcerskie, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska, Nr 8) 1918.
	19.	S. Sedlaczek Sprawności skautowe (podręcznik), Kijów (Nacz. Harc.) 1918.
	20.	Programy sprawności, Seria A, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego) 1918.
III. WYCIECZKI, OBOZY
	21.	J. Szenk Organizacja wycieczek krajoznawczych, Lwów (Polska Biblioteka. Skautowa, Nr 9) 1914.
	22.	Ks. dr K. Lutosławski Letniska młodzieży szkolnej. Podręcznik dla kierowników, Zesz. I–III. Warszawa 1915. 
	23.	K. Betley, S. Rudnicki Skauci w polu. Podręcznik dla harcerzy, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska, Nr 1) 1917.
	24.	S. Rudnicki, T. Skotnicki Skauci w obozie, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska Nr 2) 1917.
	25.	S. Gibess Skaut w obozie, Kijów (Idzikowski) 1917. 
	26.	Skaut Baden-Powellowski. Tropienie, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska) 1918.
	27.	E. Muszalski Wielkie wycieczki harcersko-krajoznawcze (obozy ruchome), Warszawa (Biblioteka Harcerska Nr 6) 1918.
	28.	Cz. Pieniążkiewicz Zasady i regulamin skautowego obozu roboczego, Lwów (Związek Sokoli, Polska Biblioteka Skautowa Nr 14) 1918.
IV. SYGNAŁY
	29.	Sygnały na bębnach, trąbkach i świstawkach dla drużyn sk., Lwów (komisja dostaw) 1912.
	30.	W. Hahorkiewicz Znaki Morsego w obrazach, Bochnia 1913.
V. CZYTANIE MAP
	31.	H. Bagiński Terenoznawstwo, wyd. I. (pod pseud. J. Chłopskiego) Lwów (Pol. Druż. Strzel.) 1912, wyd II. Warszawa (Bibl. wiad. wojsk.) 1915–18.
	32.	K. Żebrowski Terenoznawstwo, Warszawa, (Bibl. „Skauta”), F. Hoesick.
	33.	K. Krzewski i T. Ostoja Terenoznawstwo i kartografia, Warszawa (Polska Organizacja Wojskowa) 1916.
	34.	J. Lewakowski Terenoznawstwo i kartografia wojskowa, Podr. dla org. wojsk. i druż. skaut., I. wyd, Lwów (Związek Sokoli) 1916, 
	35.	K. Betley Znaki umówione map, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska Nr 3) 1917.
VI. STRZELANIE, MUSZTRA
	36. 	J. Lewakowski Karabin „Mannlicher”, Lwów (Pol. Bibl. skaut. Nr 7) 1913.
	37.	Z. Hartleb Współczesne karabiny piechoty, Lwów (Związek Sokoli, Polska Biblioteka Skautowa Nr 10) 1914.
	38.	I. Wądołkowski Musztra jednostki i zastępu, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska Nr 4) 1917.
	39.	I. Wądołkowski Musztra plutonu, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego, Biblioteka Harcerska Nr 5) 1917.
(Patrz też pod „Harce dziewcząt” ).
VII. ZDROWlE HARCERZA
Pierwsza pomoc.
	40.	Dr H.A. Mojmir Samarytanin w nagłych wypadkach, Lwów (Związek Sokoli) 1913.
	41.	M. Wydżdżanka Samarytanin, krótki rys ratownictwa itd. Kijów (druk. Kulżenki) 1918.
	42.	Dr. W. Osmólski Higiena w harcerstwie, Warszawa (odb. z „Higieny sportu”) 1918.
VIII. GAWĘDY O DZIEJACH POLSKI, PRAWIE HARCERSKIM ITP.
	43.	Z. Wasilewski Myśli przebudowy (Skautom polskim poświęcone).
	44.	Ks. J. Zawada Czuj duch! 16 gawęd obszernych o idei skautingu, Kraków 1913, II. wyd. 1917.
	45.	Dr Z. Szybalska Urywki z pamiętników o powstaniu z r. 1863, Gawędy obozowe dla harcerzy pol., Lwów (Tow. Naucz Szk. Wyż.) 1913.
	46.	I. Kozielewski Zawisza Czarny z Garbowa, Dla rzesz skautowych, Piotrków (Książnica pol. skauta, Nr 1) 1918.
	47.	I. Kozielewski Pierwsza szkoła wojskowa w Polsce, Kijów (Naczeln. Harc.) 1918.
	48.	Ks. dr K. Lutosławski Czuwaj! Sześć gawęd obozowych o typie skautowym, Kijów (N. Gieryn) 1917.
	49.	Ks. Longin Katechizm harcerza, czyli co harcerz wiedzieć powinien, Warszawa 1917.
	50.	S. Rudnicki Coś wam powiem, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego) 1918.
IX. Z RUCHU HARCERSKIEGO
	51.	A. Małkowski Scouting in Poland, London (The Polish Bureau) 1913.
	52.	VII Lwów. Drużyna Sk. im. Ks. Józ. Poniatowskiego, jej dzieje i stan obecny, Lwów (Związek Sokoli) 1913.
	53.	A. Małkowski Jak skauci pracują, Kraków 1914.
	54.	Ks. dr K. Lutosławski Próby legalizacji skautingu polskiego (odb. z „Gazety Polskiej”) Moskwa 1916.
	55.	B. Pochmarski Nowe pokolenie, Tom I, Pod znakiem harcerzy – ś.p. Stan. Szumski, Kraków (Nacz. Kom. Nar.) 1917.
X. POWIEŚCI I OPOWIADANIA HARCOWE
	56.	B. Błażek Wakacje pod namiotami, Przemyśl 1912.
	57.	B. Dyakowski Patrol Beskidzki. Opowiadania wakacyjne, Warszawa 1913.
	58.	S. Gębarski Skaut polski na wojnie. Powieść, Warszawa (Wende), 1913.
	59.	E. Jezierski Młodzi wywiadowcy (skauci). Sceny z życia młodzieży angielskiej, Warszawa 1913.
	60.	E. Jezierski Z życia obozowego skautów, Warszawa („Nasz Świat”) 1913.
	61.	E. Żmijewska Skauci, Warszawa 1913.
	62.	M. Poraska (Alita) Zaginiona w Alpach. Powieść z życia skautów dla młodzieży, Kijów („Nasz świat”) 1916.
	63.	M. Poraska (Alita) Giewontowi rycerze. Fantastyczne przygody skauta, Kijów („Nasz świat”) 1917.
	64.	Z. Kościelski Na wycieczce. Dwa obrazy z życia skautów polskich, Warszawa (M. Arct) 1918.
	65.	R. Kawalec Opowieści skautowe, T. I. Kraków 1917, T. II. 1918.
	66.	R. Pollak Wyprawa skautów śląskich przez Orawę i Tatry na Spisz, Lwów (Tow. Naucz. Szk. Wyż.) 1919.
XI. KALENDARZE, JEDNODNIÓWKI, ROCZNIKI
	67.	„Rocznik Skauta”, pod red. prof. L. Czerniewskiego, Warszawa.
	68.	„Z obozu, Jednodniówka kursu skaut. w Skolem”, 1914.
	69.	„Czuwaj! jednodniówka (tajna)”, Zagłębie 1 VII 1915.
	70.	„Skaut, Jednodniówka I Dr. 13. Okr. Pol. Org. Sk.”, Radom 1916.
	71.	„29 Listopada, jednodniówka żeńskiej drużyny w Samborze”, 1916.
	72.	„Jednodniówka harcerska”, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego) 1916.
	73.	„Jednodniówka harcerska”, Częstochowa 1917.
	74.	„Noworoczna Jednodniówka Skautowa”, Kraków, 1917–18.
	75.	„Ster. Kalendarz Skauta na rok 1917.”, Warszawa (Związek Harc. Polskich).
	76.	S. Rudnicki Kalendarz harcerza na rok 1918, Rok II, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego).
XII. ŚPIEWNIKI, NUTY
	77.	Ks. J. Zawada Śpiewnik polskiego skauta, Kraków, 1913.
	78.	K. Kalinowski Pieśni skautów, z muzyką F. Starczewskiego, 2 części, Warszawa 1916.
	79.	K. Kalinowski Marsze skautów, muz. F. Starczewskiego, Warszawa 1916.
	80.	Pieśni skautów polskich, wyd. przez skauta druż. im. Wiśniowieckiego, Warszawa („Jutrzenka”)1916.
	81.	Wukar (W. Kerśnicki) Pieśni i piosenki skautów polskich, Seria I, Warszawa (Dr. Krajowa) 1916.
	82. 	Bigos polski. Wiązanka piosenek narodowych, ludowych i skautowych (w urywkach), Warszawa (wyd. „Jutrzenka”) 1917.
	83.	W. Ruszkowski i Madziar Śpiewnik harcerski, muz. M. Nowiny, Warszawa 1917.
	84.	A. K. Cztery marsze na trąbkę dla stałych drużyn sokolich i skaut., Lwów (Związek Sokoli).
	85.	T. Godecki Dzień polskiego skauta w pieśni, Warszawa 1917.
	86.	Czuwaj! Śpiewniczek, Kijów (Nacz. Harc.) 1917.
XIII. DLA HARCMlSTRZÓW I PRZYJACIÓŁ HARCERSTWA
	87.	B. Bouffałł Boy Scouts, Indianizm w wychowaniu, Warszawa 1912.
	88.	Ks. dr K. Lutosławski Czym jest skauting polski? Warszawa 1912.
	90.	W. R. Kozłowski Pierwiastek wojskowy w wychowaniu cielesnem, Warszawa 1913.
	91.	Ks. dr K. Lutosławski Skauting jako system wychowania moralnego, Warszawa (Bibl. „Prądu”, Nr 6) 1913.
	92.	Dr. E. Piasecki Harce jako doniosły środek kształcenia cielesnego, (Odczyt, III. kongr. międzyn. wych. fiz. w Paryżu), Odb. z „Ruchu”, Warszawa 1913.
	93.	J. Zywar Skauting polski wobec zadań wychowania narodowego, (Odb. z „Przegląd Narodowy”) 1913.
	94.	A. Małkowski Skautowstwo pod względem wychowawczym i narodowym, Zakopane 1914.
	95.	Prof. F. Walczak W sprawie skautyzmu jako czwartego czynnika wychowawczego młodzieży polskiej, Kraków (odb z „Sodalis Marianus”) 1915.
	96.	Dr H. Mojmir Skauting i wytyczne kierunki pracy narodowo-wychowawczej, Kraków 1916.
	97.	T. Skotnicki Jak zawiązać pracę harcerską, Warszawa, Związek Harcerstwa Polskiego 1917.
	98.	J. W. Kosmowska Związki młodzieży, Warszawa (M. Arct) 1918.
	99.	E. Muszalski Harcerstwo w wychowaniu człowieka, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego) 1918.
	100.	Ks. dr G. Szmyd Skauting polski. Ustrój organiz. cele i zasady, Lwów (Pol. Bibl. Skaut., Nr 12) 1918.
XIV. HARCE DZIEWCZĄT
	101.	Polskie skautki, Zarys organizacyjny, Lwów (Związek Sokoli) 1913.
	102.	A. Baden-Powell Dziewczęta przewodniczki, Skauting dla panienek, przeł. Kaz. Skrzyńska, Warszawa 1914.
	103.	Ks. Longin Katechizm harcerski, czyli co każda harcerka wiedzieć powinna, Warszawa 1917.
	104.	R. Kawalec Skautki, Kraków 1918.
	105.	W. P. Z życia dzielnych Polek, przykłady, Warszawa (Bibl. „Drużyny” Nr 12) 1918.
	106.	H. Czechowiczówna Musztra w żeńskich drużynach skautowych, Lwów (Związek Sokoli, Pol. Bibl. Sk. Nr 15) 1918.
XV. HARCE DZIECI („WILCZĘTA”, „ZUCHY”)
	107.	B. Zienkiewiczówna Związek zuchów, czyli młodych harcerzy, Warszawa, Związek Harcerstwa Polskiego, (Lisowska) 1918.
	108.	E. Oleska Złociste Kogutki i Różowe Stokrótki, zabawa w skautów, Warszawa 1916.
XVI. HARCE MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ, JUNACTWO
	109.	A. Chętnik Młodzież wiejska i jej organizacja, Warszawa (Bibl. Drużyny, Nr 1).
	110.	A. Chętnik Junactwo, Warszawa (Bibl. Drużyny, Nr 6) 1915.
	111.	A. Chętnik Gry i zabawy junackie, Warszawa (Bibl. Drużyny, Nr 7) 1915.
	112.	A. Chętnik Harcerstwo w junactwie, Warszawa (Bibl. Drużyny, Nr 8) 1915.
	113.	A. Chętnik Wycieczki na wsi, Warszawa (Bibl. Drużyny) 1916.
	114.	A. Chętnik Harce junackie w zimie, Warszawa (Bibl. Drużyny Nr 9) 1916.
	115.	A. Chętnik Obowiązki junaków i junaczek w mieście i na wsi, Warszawa (Bibl. Drużyny, Nr 10) 1916, wyd. II 1918.
	116.	A. Chętnik i J. Batorowicz Wierszyki i piosenki junackie, Warszawa (Bibl Drużyny Nr 11) 1916.
	117.	M. Hornowska Praca junacka, I–II (Bibl. junacka Nr 11–12) Lublin 1916.
	118.	Prawa junackie, wyd. III, Warszawa (Bibl. Drużyny Nr 18) 1918.
XVII. CZASOPISMA
	Wychodzące dotąd
	119.	„Skaut”, dwutygodnik młodzieży pol., red. Cz. Pieniążkiewicz. Pismo urzędowe Związek Nacz. Sk., Lwów (ul. Sokoła 7), od 15 IX 1911 do 25 XI 1914 i od 1 I 1916.
	120.	„Harce”, miesięcznik, Red. St. Sedlaczek, Założone 1916 r. pn. „Młodzież”, od września 1917 organ Naczeln Harc., od stycznia 1918 p.n. „Harce”, Kijów.
	121.	„Harcerz”, Pismo młodzieży harcerskiej, red. K. Chmielewski, od marca 1917 jako miesięcznik, od 15 X 1918 dwutygodnik. Organ Związku Harcerstwa Polskiego. Warszawa, Krak. Przedmieście 5.
	122.	„Harcmistrz”, miesięcznik, red. K. Chmielewski, od marca 1917, Warszawa (Związek Harcerstwa Polskiego).
	123.	„Ruch harcerski”, miesięcznik, organ Naczelnictwa Harcerskich Drużyn Wielkopolskich. Od 1 I 1919 Poznań.
Przestały wychodzić
	124.	„Harcerz”, miesięcznik harcerzy polskich. Kraków, maj 1913 – kwiecień 1914.
	125.	„Skaut”, dwutygodnik sport. ilustr. dla młodz. pol. Warszawa od 1 I 1913 do 15 VI 1914.
	126.	„Skautka”, czasopismo krakowskich drużyn dziewczęcych, marzec–lipiec 1914.
	127.	„Czuwaj! Pismo młodzieży skautowej 1 okręgu Zagłębia” (tajne), 1 IV–1 VI 1915.
	128.	„Wiadomości skautowe”, Organ naczelny Pol. Org. skaut., Piotrków 1 I–30 X 1916.
	129.	„Ruch skautowy”, miesięcznik młodzieży polskiej, Poznań (Wielkie Garbary 4) nr 1 i jedyny z 1 grudnia 1916 (dalsze wydawanie wzbronione przez niemieckie biuro prasowe).
	130.	„Bibuła skautowa”, tamże 1917 (wstrzymane po kilku numerach, wskutek rozwiązania Organizacji Harcerskiej przez rząd pruski).