Rozmowy z zabójcami i reportaże interwencyjne

Zbyszek Nowak przeprowadził 100 rozmów z polskimi zabójcami i 30 rozmów z kobietami, które dopuściły się zabójstw, w tym kilkoma dzieciobójczyniami. Podczas spotkania z przedstawicielami wymiaru sprawiedliwości w Akademii Łomżyńskiej opowiadał, dlaczego jako wykładowca zajął się tym tematem. Po 3 latach prac nad zjawiskiem zbrodni - jako reporter, pisarz, prawnik - zamierza z wywiadami skończyć raz na zawsze lub na bardzo długo, gdy skończy 4. książkę. Ustalanie prawdy i motywów zakazanego prawem i sumieniem zabijania wyczerpuje psychicznie tak naukowców, jak dziennikarzy. Drugim gościem spotkania był dziennikarz Rafał Zalewski z programu „Interwencje”.

- Z okazji Dnia Kuratora Sądowego zaprosiliśmy doktora nauk społecznych Zbigniewa Nowaka i dziennikarza śledczego Rafała Zalewskiego – wyjaśnia okoliczności ciekawych prelekcji Agnieszka Jankowska, kierownik Zespołu Kuratorskiej Służby Sądowej Sądu Rejonowego w Łomży. Gośćmi w auli 214 byli, m.in., sędziowie Ewa Kłapeć - Kalinowska i Mariusz Dmochowski oraz dyrektor płk Zbigniew Jankowski z Zakładu Karnego w Czerwonym Borze, gdzie Zbyszek Nowak zaczynał pierwsze „rozmowy twarzą w twarz”, które publikował po autoryzacji przez zabójców w książkach.

„Resocjalizacja zaczyna się w danej osobie”

Dr Zbyszek Nowak z prelekcjami o zabójcach i skazanych na dożywocie, które jest alternatywą dla kary śmierci, zjeździł całą Polskę, goszcząc np. w Uniwersytecie Gdańskim, SWPS w Warszawie, WSP we Wrocławiu. O spotkania autorskie nie zabiega, gdyż 48-letni doktor ma zajęcia z prawa i jest prorektorem w Akademii Sztuki Wojennej w Rembertowie. Zbiory rozmów to literatura faktu, non fiction – co ma związek z nauką dla szerokiej publiczności. Jego rozmówcy są odizolowani za murami od lat 20, 30 i więcej. Tytuły: „24 razy dożywocie” czy „Zabiłaś” są wymowne i skłaniają do stawiania dziesiątek pytań badawczych i hipotez i tez, w związku z przestępstwami z art. 148 i art. 149 kodeksu karnego. Uczestników zainteresowało wiele kwestii. Przytoczę tu kilka w postaci „pytanie – odpowiedź”. 1. Resocjalizacja jest skuteczna?

- Jeśli zabójca będzie żyć środowiskiem przestępczym i otoczy się niechęcią do administracji więziennej, to żaden program nie pomoże, bo resocjalizacja zaczyna się w danej osobie. Praca to element niezbędny i skuteczny. 2. Czy niektórzy woleliby otrzymać karę śmierci? - Zdarzały się osoby, które na sali sądowej wyraziły żądanie kary śmierci, a po latach w więzieniu tego nie podtrzymały. 3. Czy zdarza się, że żałują swoich czynów? - Tak. 4. Czy autor rozmów myślał, że wśród skazanych są niewinni? - Dwa, trzy razy zdarzyło się, że tak. 5. Przyczyny zabójstw? - Alkohol, narkotyki, problemy w rodzinach, motywacje rabunkowe, seksualne, zemsta za skrzywdzenie. 6. Czy wśród zabójców są psychopaci? - Tak. 7. Skąd czerpie informacje na temat rozmówców? - Media, teczki, akta sądowe (korzysta z pomocy studentów). 8. Czy odczuwa strach w obecności zabójcy? - Dr Nowak rozmawia w więzieniach, gdzie taboret jest np. przykręcony, zaś reguły są narzucone, i w obecności strażników. Na mieście by się nie umówił.

„Byłem zdeklarowanym zwolennikiem kary śmierci”

W Polsce od kilku lat dochodzi co roku do ponad 500 zabójstw. Rozmowy z zabójcami pokazują, że są różne prawdy: skazanego, orzeczenia, case studies, rzeczywista et cetera. Wywiady pozwalają o wiele lepiej zrozumieć uwarunkowania psychologiczne i socjologiczne zabójców obojga płci, niż podczas procesu na sali rozpraw, gdy Sąd dąży do ustalenia stanu faktycznego i motywów zbrodni. Czy Zbyszek Nowak jest zwolennikiem kary śmierci / kary eliminacyjnej wobec ludzi doszczętnie zdemoralizowanych, którzy wyrządzili nieodwracalne zło innym ludziom? - Kiedy zaczynałem nad tematem zabójstw pracę, byłem zdeklarowanym zwolennikiem kary śmierci zerojedynkowo – mówi Zbyszek Nowak. - Po 100 rozmowach z zabójcami mój pogląd musiał się zmienić. Poznałem ludzi i ich historie. Nie byłbym w stanie powiedzieć części rozmówców, że skazałbym ich na karę śmierci za to, co zrobili. Ale są osoby w polskich więzieniach, które na wolność nigdy nie powinny wyjść...

Tabloidy rządzą się emocjami ludzi

Dziennikarz Rafał Zalewski przedstawił siebie jako współtwórcę programu telewizji „Interwencje” przed ponad 20-stu laty, w którym pracuje do dziś. Tematem spotkania, gęsto przetykanego filmami o bulwersujących wydarzeniach, uczynił mechanizmy wykluczenia społecznego wobec środowiska pracy kuratorów sądowych, w świetle reportażu dziennikarskiego. - Kryzysowe sytuacje to dla Was codzienność. Wasza praca bywa ekstremalna. Wymaga wręcz heroizmu – mówił z powagą reporter, który relacjonował, m.in., sprawę 12-latki z Jeleniej Góry, która nożem zabiła z niewiadomych do dziś powodów koleżankę, oraz 17-latka z Mławy, który zabił 16-latkę. Zarówno zabójca, jak ofiara, mieli wcześniej przydzielonego kuratora sądowego. Rafał Zalewski z przekonaniem mówił także o szacunku i podziwie dziennikarzy interwencyjnych dla kuratorów, że mają chęci i siłę do tej pracy.

- Mówimy o tym samym różnymi językami. Zajmujecie się wykluczeniem ludzi ze społeczeństwa, tak jak my – ukazał podobieństwa i różnicę, i wytłumaczył, czym rządzą się tabloidy: emocjami, bo świat jest postrzegany jako czarno-biały: co się stało, dlaczego, kto jest dobry, kto zły, kto zawinił? Zdaniem doświadczonego dziennikarza śledczego Rafała Zalewskiego z programu „Interwencje”, odczucie społeczne (co do kuratorów) jest takie, że „sukcesów nie ma, a resocjalizacja nie istnieje”.

Good news is bad news – dobra wiadomość jest zła

Kontekst, w jakim przedstawiani są kuratorzy sądowi w mediach, to: walka o dzieci; przestępczość, wynikająca z marginalizacji; tragiczny wypadek; zabójstwo; kwestie, związane z nędzą, ubóstwem, alkoholizmem, narkomanią itp. Poziomy wykluczenia w społecznego w publikacjach medialnych są różne. Np. poziom strukturalny obejmuje ubóstwo, bezrobocie, brak dostępu do usług medycznych, wykluczenie mieszkaniowe i transportowe. Poziom instytucjonalny oznacza stygmatyzację przez urzędy, szkoły, policję - system, zamiast integrować, często utrwala status „obcego”. Natomiast na poziomie relacyjnym dochodzi do zerwania więzi rodzinnych, izolacji rówieśniczej, zakorzenienia w subkulturach dewiacyjnych. Kiedy przedstawiał fragmenty reportażu „Nikt nie jest w stanie nam pomóc” o mieszkańcach bloku, gdzie patologiczna rodzina urządzała libacje i kłótnie, zapytał, czy to wygląda znajomo? Wtedy z ław sali wykładowej usłyszał potwierdzenie i odpowiedź: - Standard.

Rafał Zalewski zwrócił też uwagę kuratorom, że nie mają wyrazistej instytucji - rzeczników, którzy zabiorą odważnie głos w głośnych sprawach, zajmujących opinię publiczną w Polsce. Ich milczenie w materiałach interwencyjnych jest odbierane jako chęć ukrycia czegoś przez nich i przełożonych.

Mirosław R. Derewońko

tel. red. 696 145 146

Czytaj również: