Rakotwórczy benzo(a)piren wyzwaniem dla Łomży
Łomża należy do miejsc w województwie podlaskim, gdzie w 2025 roku notowano jedne z wyższych stężeń pyłów zawieszonych. Normy dla PM10 i PM2,5 nie zostały przekroczone, ale raport Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska wskazuje na poważny problem z benzo(a)pirenem, którego najwyższe średnioroczne stężenie w regionie zmierzono właśnie przy ul. Sikorskiego w Łomży.
Główny Inspektor Ochrony Środowiska prowadzi monitoring jakości powietrza i co roku publikuje raport w tej sprawie. Najnowszy dotyczy 2025 roku, zatem nie uwzględnia większości przekroczeń, z jakimi mieliścy w Łomży do czynienia ostatniej zimy. Te wyniki zostaną omówione po zakończeniu roku.
Roczna ocena jakości powietrza w województwie podlaskim za 2025 rok pokazuje obraz niejednoznaczny. Z jednej strony strefa podlaska, do której należy Łomża i jej okolice, uzyskała klasę A dla większości badanych substancji, w tym dla dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, benzenu, tlenku węgla, pyłu PM10 i pyłu PM2,5. Z drugiej strony w tej samej strefie stwierdzono przekroczenie poziomu docelowego benzo(a)pirenu w pyle PM10, a także przekroczenie długoterminowego celu dla ozonu.
Stacja pomiarowa jakości powietrza w Łomży zlokalizowana jest przy ul. Sikorskiego. W 2025 roku mierzono w niej m.in. pył PM10, pył PM2,5, dwutlenek azotu, dwutlenek siarki, benzen oraz metale i benzo(a)piren w pyle PM10.
W 2025 roku średnioroczne stężenie PM10 w Łomży wyniosło 24 µg/m³, czyli 60 proc. poziomu dopuszczalnego. Nie doszło więc do przekroczenia normy rocznej. Łomża miała jednak najwyższą wartość PM10 w strefie podlaskiej (obejmującej całe województwo podlaskie z wyjątkiem miasta Białegostoku) oraz największą liczbę dni z przekroczeniem średniodobowego poziomu 50 µg/m³ — 21 dni. To nadal mniej niż dopuszczalne 35 dni w roku, ale wynik pokazuje, że miasto pozostaje jednym z lokalnych ognisk problemu pyłowego.
Podobnie wygląda sytuacja z pyłem PM2,5, drobniejszym i bardziej niebezpiecznym dla zdrowia. W Łomży średnioroczne stężenie wyniosło 17 µg/m³, czyli 85 proc. normy wynoszącej 20 µg/m³. Raport wskazuje, że była to najwyższa wartość w strefie podlaskiej i jedna z najwyższych w województwie. Nie oznacza to przekroczenia prawa, ale pokazuje niewielki margines bezpieczeństwa.
Najpoważniejszy problem dotyczy benzo(a)pirenu. W 2025 roku strefa podlaska otrzymała dla tego zanieczyszczenia klasę C, czyli klasę przekroczeń. W Łomży średnia roczna wyniosła 2,1 ng/m³ i była najwyższą wartością odnotowaną w województwie. Raport podkreśla, że stężenia benzo(a)pirenu są szczególnie wysokie w sezonie grzewczym, a najwyższe wartości występują tam, gdzie dominuje niska emisja z indywidualnego ogrzewania budynków. Warto przypomnieć, że benzo(a)piren to jedna z najsilniejszych substancji rakotwórczych.
GIOŚ wskazuje, że w województwie podlaskim głównym źródłem PM10, PM2,5 i benzo(a)pirenu jest sektor komunalno-bytowy, czyli przede wszystkim domy ogrzewane indywidualnie paliwami stałymi. Według zestawienia emisji udział tego sektora wynosi 53 proc. dla PM10, 84,9 proc. dla PM2,5 i aż 98,8 proc. dla benzo(a)pirenu. Transport drogowy ma większe znaczenie przy tlenkach azotu, a przemysł przy tlenkach siarki.
Raport wskazuje na znaczenie warunków pogodowych. Niska temperatura, brak opadów, cisze wiatrowe i inwersja sprzyjają kumulowaniu się zanieczyszczeń przy powierzchni ziemi. W praktyce oznacza to, że najgorsze epizody w Łomży najczęściej pojawiają się zimą i wczesną wiosną, kiedy pracują piece, a warunki atmosferyczne utrudniają rozpraszanie dymu i pyłu.
Po stronie pozytywów można zauważyć, że w 2025 roku w strefie podlaskiej nie stwierdzono przekroczeń dopuszczalnych poziomów dwutlenku siarki i dwutlenku azotu. Na stacji w Łomży SO2 nie przekraczał norm godzinowych ani dobowych, a dla NO2 średnia roczna wyniosła 11 µg/m³ przy poziomie dopuszczalnym 40 µg/m³. Benzen również utrzymywał się poniżej normy — w Łomży średnia roczna wyniosła 1 µg/m³.
W przypadku metali ciężkich w pyle PM10 wyniki z Łomży były niskie. Średniorocznie odnotowano 0,003 µg/m³ ołowiu, 0,5 ng/m³ arsenu, 0,2 ng/m³ kadmu i 0,7 ng/m³ niklu. Wszystkie te wartości mieściły się poniżej obowiązujących poziomów dopuszczalnych lub docelowych.
W porównaniu z najgorszymi latami w 2025 roku Łomża miała względnie niezła jakość powietrza. Choć PM10 i PM2,5 w 2025 roku formalnie mieściły się w normach, to wartości w Łomży należały do najwyższych w regionie. Największym wyzwaniem pozostaje ciągle benzo(a)piren — zanieczyszczenie silnie związane z ogrzewaniem domów paliwami stałymi i szczególnie widoczne w sezonie grzewczym. Działania antysmogowe powinny być zintensyfikowane i koncentrować się przede wszystkim na wymianie starych pieców, poprawie efektywności energetycznej budynków, ograniczaniu spalania złej jakości paliw oraz kontroli źródeł niskiej emisji. Bez tego Łomżę, szczególnie zimą, nadal będą spowijać tumany pyłu, w którym istotną rolę odgrywa rakotwórczy benzo(a)piren bezpośrednio wpływając na zdrowie mieszkańców.
