Stara Łomża w czasach św. Brunona - ::4lomza.pl:: Regionalny Portal

Gmina Łomża od lat kultywuje i przybliża tysiącletnią historię regionu, organizując szereg imprez i wydarzeń, w tym doroczny festyn kultury średniowiecznej na Górze Królowej Bony. W ubiegłym roku odbyła się również konferencja popularnonaukowa „1000 lat temu w Królestwie Polskim”, zorganizowana dla uczczenia rocznicy koronacji Bolesława Chrobrego i ta inicjatywa również doczekała się kontynuacji. Konferencja ,,Stara Łomża i jej okolice w czasach św. Brunona z Kwerfurtu” również została zorganizowana we współpracy z Muzeum Diecezjalnym, pod patronatem biskupa Janusza Stepnowskiego, przy wsparciu gminnego Centrum Kultury oraz Muzeum Północno-Mazowieckiego, z którym gmina Łomża współdziała przy wznowionych w roku 2024 pracach archeologicznych na Górze Królowej Bony. Zaproszono siedmioro prelegentów, historyków i archeologów, którzy przedstawili słuchaczom szereg interesujących tematów. Prof. dr hab. Józef Dobosz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu nie dotarł na konferencję, ale z tekstem jego wystąpienia „Kościół polski w czasach Brunona z Kwerfurtu” zapoznał zebranych dyrektor muzeum, ks. Krzysztof Chodowski. Przedstawił powstanie i utrwalenie biskupstwa w Poznaniu oraz Archidiecezji Gnieźnieńskiej, będącej centrum chrześcijańskiej Polski, opartym na opiece świętych oraz kulcie św. Wojciecha po jego męczeńskiej śmierci.

Jego kolega z uczelni, mediewista prof. dr hab. Tomasz Jasiński, poruszył temat „Święty Bruno z Kwerfurtu” i jego piśmiennictwo”. Zaprezentował też, opartą na statystyce i stylometrii (wymyślonej przez Wincentego Lutosławskiego), metodę pozwalającą ustalić dzięki badaniu rytmu tekstu, że św. Brunon jest nie tylko autorem „Żywotu św. Wojciecha”, ale również „Żywotu pięciu braci męczenników”. Dr Ewa Łukasiewicz z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego przedstawiła w referacie „Niedaleko od Starej Łomży: wyniki badań archeologicznych grodziska w Truszkach-Zalesiu” efekty ponad 40 lat prac na terenie grodu i osad położonych Wysoczyźnie Kolneńskiej, w miejscu oddalonym o około 50 kilometrów od Starej Łomży. Był to ważny ośrodek polityczno-gospodarczy, leżący na szlaku handlowym z Azji Środkowej i Rusi Kijowskiej do Europy Północnej, istniejący od początku X do połowy następnego stulecia. 

Dr Sławomir Wadyl z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego przedstawił wyniki badań na Górze Królowej Bony, przeprowadzanych w latach 2024-2025. Wychodząc od pierwszych poszukiwań Tadeusza Żurawskiego oraz badań Ewy Twarowskiej z lat 1982-1985 zaznaczył, że to dopiero początek projektu zakrojonego na kilka lat. Jednak już teraz wiadomo, że grodzisko w Starej Łomży wyróżnia się na tle innych w regionie zarówno dużą zajmowaną powierzchnią, dwoma podgrodziami oraz otoczeniem aż siedmiu wałów. Jak mówił zakres chronologiczny jest tu dość szeroki, obejmując okres od końca IX do XIII wieku, ale efekty prac były zaskoczeniem, ponieważ odkryto ceramikę z IX stulecia, w dodatku dość zaawansowaną technologicznie – być może trafiła ona na te tereny z Rusi Kijowskiej, podobnie jak znaleziona również głowica buławy oraz niewielki fragment zausznicy.

Dr Wadyl zapowiedział  na jesień tego roku kontynuację prac, przede wszystkim na terenie głównego grodu, co pozwoli zarysować wiarygodną historię zasiedlenia tego miejsca. Jest też planowana monografia grodziska. 

Archeolog Mieczysław Bienia w wystąpieniu „Łomża i okolice w X i XI wieku” zaprezentował efekty swej pracy na  trzech stanowiskach: przy moście, na ul. Zdrojowej oraz na ul. Żydowskiej/ bulwarach, prezentując szereg obiektów wczesnośredniowiecznych, głównie ceramiki, odkrytych na każdym z tych stanowisk. Kolejny i równie dobrze znany w Łomży archeolog Antoni Smoliński poruszył temat „Rola Starej Łomży w polityce chrystianizacyjnej Bolesława Chrobrego”. Wrócił przy tym do swych hipotez, że za czasów Brunona Mazowsze było metropolią misyjną, mającą chrystianizować sąsiednie plemiona pogańskie. Gród na Górze Królowej Bony miał więc zabezpieczać misję/klasztor pobudowany przez Brunona na Wzgórzu św. Wawrzyńca –  istnienie grodu z innych powodów nie było bowiem uzasadnione, gdyż Łomża, jak podkreślał, nigdy nie była kasztelanią. Za jego teorią mają przemawiać obiekty odkryte podczas prac na początku tego wieku oraz w roku 2022, w tym konstrukcje kamienne, kamienie ze śladami zaprawy oraz obrabiane, w tym przypominające fragmenty znane ze świątyń romańskich. Antoni Smoliński poruszył też temat  miejsca pochówku św. Brunona, zaznaczając, że jest jednym archeologiem w Polsce wierzącym w to, że został on pochowany właśnie tutaj, na co nie ma jednak dowodów.

Ks. Marian Mieczkowski, proboszcz parafii katedralnej, przedstawił „Matkę kościołów Łomży”, to jest XVI-wieczną farę, perełkę mazowieckiego gotyku. Przypomniał też okoliczności, w których św. Brunon stał się w latach 60. ubiegłego wieku patronem diecezji łomżyńskiej, czego wielkim zwolennikiem był prymas Stefan Wyszyński.

– Gmina ma na co dzień wiele zadań, wynikających z ustaw i z zadań zleconych, ale powinniśmy wychodzić poza te ramy i sięgać szerzej – podsumowuje wójt gminy Łomża Piotr Kłys. – A jeśli szerzej, to i głębiej, sięgamy więc do korzeni naszego jestestwa, naszej obecności tutaj, do tego kim jesteśmy i skąd pochodzimy. Wiemy, że św. Brunon był tutaj, założył tu pierwszy kościół pod wezwaniem św. Wawrzyńca, a tuż obok jest wczesnośredniowieczne grodzisko. Dlatego zależy mi na tym, żebyśmy to grodzisko odkrywali, a także do czego ono kiedyś służyło. Pomysłodawcą tej konferencji oraz wszystkich zabiegów związanych z poszukiwaniem naszych korzeni jest Cezary Zborowski, mój zastępca. Ma on pomysły, jak rozszerzać te nasze zainteresowania, to on zgromadził tutaj w dniu dzisiejszym tych wszystkich zacnych historyków i archeologów, dzięki czemu mogliśmy dowiedzieć się więcej o naszej historii. 

Wojciech Chamryk